w m -> 4 L I f BR af itl*2 CORPVS SCRIPTORVM ECCLE8IA8TICORVM LATINORVM EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE VINDOBONENSIS VOL. Lll. 8ANCTI AVRELI AVGVSTINl OPERA (SECT. VII PARS II). SCRIPTORVM CONTRA DONATISTAS PARS II: CONTRA LITTEKAS PETILIANI LIBRI TRES, EPISTVLA AD CATHOLICOS DE SECTA DONATIST ARVM, CONTRA CRESCO- NIVM LIBRI QVATTVOR UEOENSTIT M. PETSCHENIG LIPSIAE G. FREYTAG (o.k.b.h.) VINDOBONAE F. TEMPSKY MDCCCCIX. SANCTI AVRELI AVGYSTINI SCBIPTA CONTRA D0NATI8TAS PARS U: CONTRA LITTERAS PETILIANI LIBRI TRES, EPISTVLA AD CATHOLICOS DE SECTA DONATISTARVM, CONTRA CRKSCO- NIVM LIBRI QVATTVOR RECENSVIT M. PETSCHENIG VINDOBONAE F. TEMPSKY LIPSIAE G. FREYTAG (o.x.b.h.) Muccrcuc. TypU •xpro.lt Radolphui M. Rohrer, Brun» PRAEFATIO. Tria opera, quae hoc altero scriptorum contra Donatistas uolumine edimus, certa ratione inter se coniunguntur; eo quippe pertinent, ut, quae Donatistarum propugnator disertissimus et docuerat et catholicis obiecerat, refellantur atque diluantur. IUI. Petilianus enim, episcopus Donatistarum Cirtensis, Augustini ContralMe- aequalis, litteras de baptismo et de uera ecclesia1) ad presbv- '"ufc?!}™* teros suos scripserat, quibus in catholicos ut traditores, per- secutores, baptismi corruptores, uerae ecclesiae desertores acerrime inuehebatur. quarum prior pars parua cum in manus Aagustini uenisset, ad eam refutandam epistulara breuem ad fratres catholicos dedit, quae nunc librum priraum operis Oontra litteras Petiliani efficit. cum autem postea totam Petiliani epistulam accepisset, altero libro multo longiore ad singulas eius partes, quas oculis et iudicio lectoris subicit, respondendo sic agit, quasi praesens cum praesente loquatur. interea Petilianus, cnm epistulam (librum primum) Augustini legisaet, iratus alteram scripsit, in qua eum ipsum maledictis obruit. ad eam hic tertio libro respondit, quo sua defensione neglecta probat Petiliannm causam obtinere non potuisse neque in re, de qua agitur, quicquam profecisse. In libro II Ketract. cap. 51 (25) Augustinus dicit se Peti- liano respondisse, antequam libros De trinitate et De Genesi ad litteram ad finem perduceret; inceperat autem horum ope- ') Cf. ReTue de philologie XXX pag. 218 et 286. XXXI pag. 28. VI Praefatio rum alterum circiter annnm 400, alterum circiter annum 401, utrumque circiter annum 415 absoluerat. inde ergo nihil certi de tempore, quo opus contra Petilianum confectum est, Btatui potest. cum autem e libro III 17, 20 appareat Confessionum libros, qui circiter annum 400 scripti sunt, tum iam editos et uulgo notos fuisse, et cum in libro II 51, 118 dicat in cathedra eccleaiae Bomanae Anastasium sedere, qui annis 398—402 sedem apostolicam tenuit, ueri simile est hos libros intra annos 401 — 403 compositos esse. codices Maurinis quattuor libri manu scripti praesto fuerant: Flo- riacensis, Beccensis, Pratellensis, Cygirannensis. hodie tres tantum superesse uidentur, qui omnes in usum editionis huius adhibiti sunt uetustissimus est O 1. Aurelianensis 163 saec. XI, idem atque Ploriacensis Maurinorum, collatus ab A. Papla; continet etiam Epistulam ad catholicos de secta Donatistarum et librum De unico ba- ptiamo. v 2. Trecensis 40 uol. VI saec. XII, praeter libros Contra Petilianum etiam opus Contra Cresconium continet. fol. 83: Incipit retractatio anrelii aiiyiistini epiwopi in libris conlra petilianuin. Antequam etc. deinde: Kxplicit retractatio; Incipit lii>er primus. contulit H. Lebegue. Q 3. Parisiensis 16726 saec. XII, foliorum 195, binis colu- mnis exaratus, etiam opus Contra Cresconium et librum De unico baptisrao continet. fol. 2' infra legitur: Monasterii S. Cygiranni. inscribitur ut P, cuius gemellus est. contuli ipse. Ei his codicibus PQ recensionem arbitrariam praebent; quam- obrem lectionibus eorura, quamquam hic illic uerum contra 0 praestant, caute utendum et potius diffidendum est maioris pretii est 0. neque tamen in hoc opere nomine boni oodicis dignus, cum haud raro aeque atque PQ corruptus et inter- polatue sit. id etiam e breui fragraento ignoti cuiusdam libri cognoscitur, quod nescio quo casu in extremara partem libri tertii cap. 59, 72 sub fin. receptum uerba pag. 199, 9 quas si iiera smit usque ad pag. 200, 27 non fidem jiercipit scd reatum complectitur. quod cum compluribus locis ueram scri- Praefatio VII pturam contra OPQ praebeat, ruiror quomodo fieri potuerit, ut a Maurinis omnino praeteriretur. pleraque autem uitia et errata in 0 uel in eius archetypo ad locos euanidos et lectu difficiles referenda esse uidentur, qui a librario partim ad arbitrium suppleti sunt; cf. pag. 7, 12. 15, 18. 18, 14. 30, 14. 100, 12. 139, 6. 9. 29. 144, 14. 177. 15. 179, 27. 180, 20. 187, 17. 26. 188, 15. 190, 23. 195, 13. 203, 27. haud raro etiam la- cnnae propter homoeoteleuton ortae occurrunt, ueluti 22, 14. 57. 1. 116, 14. 203, 28. 217, 9. 28. 219, 16. 225, 30. ego hos libros iterura iterumque perlectos diligenter -meditatus partim codicum lectiones contra Maurinos meo iure recepi, partim coniecturis etiam audacioribus, si opus fuit, damnis uerborum uel sententiarum mederi non dubitaui. in quo studio ea re multum adiutus sum, quod Augustinus aliquot locos non solum in his libris, sed etiam in opere Contra Cresconium identidem tractauit, cuius operis libri manu scripti longe me- liores sunt quam OPQ. V. Opusculo sequenti in editione Maurinorum inacribitur: Ad Kpiitula ad catholicos epistola contra Donatistas, uulgo De uni- catholicos tate ecclesiae. at in codice Aurelianensi legitur: ephi ad catholicos de secta donatistarnm et similiter in Endouiensi, quo Louanienses usi erant, extitisse dicitur: In cpiatoltim Petiliaiii ad catholicos ilc srcta Donatistarum. quamobrem meo iure titulum codicis Aurelianensis praetuli. haec epistula 8eu libeUus paulo prolixior num Augustini sit, a Maurinis in admonitione editionis suae in dubium uocatur. ego, cum in- dices nominum, rerura, elocutionura conficerem, nihil repperi, quod isti suspicioni suflfragari posset. immo scriptor temporis illius rerumque de quibus agitur admodum gnarus esse pro- batur et quae nouit tam simpliciter profert. ut uestigia falsarii quamuis uersuti frustra quaeras. argumenta uero, quibus Mau- rini nituntur, ad sententiam eorum comprobandam non sufficiunt. contendunt ea, quae cap. 13, 33 (pag. 276, 3) dicuntur: net/ita- Pracfatio qitatn pars illa populi (hoc est Israel) tamquam hacresis fuisse tleputanda «rf, repugnare locis Epist. 23, 4 et Cresc. I 31, 36 (pag. 355, 24 sqq.), ubi Augustinus dicit Samaritanos haeresim Iudaeorum esse. at Samaritani et regnum Israel ne- quaquam idem sunt et insuper cap. 13, 33 ,pag. 275, 28) paulo ante uerba in suspicionem uocata diserte dicitur: et in illa parte, id est in Israhel, fnerunt sam.ti prophetae et deinde citatur locus III Reg. 19, 18: reliqfti mihi septem milia nirorum qui non ciiruauerunt genua ante Baal. ex eo igitur,. quod et sancti prophetae et illa septein milia iusto- rum in Israel erant, recte concludit scriptor: ideo pars illa populi haeresis putanda non est. quod uero in epistula quidam loci scripturae sacrae paulo aliter citantur quam alibi, non est quod discutiamus. hoc enim passim fieri nouit, quisquis Au- gustini opera uel obiter inspezit, et fit in operibus contra Donatistas scriptis saepissime. mirum praeterea Maurinis uide- tur locum Esai. 62, 4: terra tua orhis terrarnm nusquam alias nisi in hac epistula pro ecclesia catholica et contra Donatistas adhiberi; sed si indices nostros peruoluas, plures inuenies, qui in uno horum operum laudantur, in ceteris prae- tereuntur. deinde quod cap. 24, 68 (pag. 314, 29) dicitur forte diligentius inquirendum esse, an per aquam. quae de corpore domini proHuxit, baptisma sit signiticatum, non repugnat locis In euang. Ioh. tractat. 9 et 120 et Serm. 218, 14, ubi id tamquam certum et cognitum docetur, cum illi sermones multo post epistulam compositi sint et Augustinus aliquotiens etiam alibi diligentiorem inquisitionem et considerationem quarundam scripturarum in posternm tempus difforat; cf. uol. LI pag. 71, 1. 331, 23. uol. LII pag. 9. 17 sqq. 115, 19 sqq. postremo Maurini arbitrantur locum cap. 25, 74 ipag. 321, 1): ttitHi quisqne i nfructiiosus, seil nonduiu a radice praecisus ent, euilt mala cupiditute agit ilhi opera dc quibus dictnm est: quoniam qui tulia agnnt regnum dei non possi- dehunt (Gal. 5, 21); sed iinu pro ipsis opcribus c.tiam tteri- tati apertissimae resistere cocjierit. tunc praeciditur compa- ratum cum Ciesc. II 21, 26 (pag. 385, 18): rtiam iteacieittp Praefatio IX ecelestit propter muhim polltitamque eansfieittiniit dumnati a Christo iam iu corpore Christi rton snnt, qiiod est eccltmia, nonnullam difficultatem afferre. quod equidem nego. respondent enim uerbis: cum ueritati resistere coeperit, tune praeciditur haec quae istum locum Cresc. II 21, 26 praecedunt: qni mente pernersa uidetur intns esM cum foris sif, ab ipso Chrislo iam iudicatus est. ipse quippe ait: qui nott crcclit iam iudicatus r.st (Ioh. 3, 18). utroque ergo loco manifesto dicitur damnari a Christo et non esse in ecclesia eos, qui non credunt, qui ueritati resiatunt. — haec sunt, quae Maurinis offensioni esse uidebantur. de rebus uero in epistula comme- moratis, quoniam omnia quae dicuntur optime cum eis con- cordant, quae et in aliis libris aduersus Donatistas et apud Optatum leguntur, omnino tacent, improbantes tantum quas- dam elocutionea ut inelegantes et Augustini non proprias. uerbi gratia dicunt salutationis formam pag. 231, 2: salus quae in Christo est etc. Augustino inusitatam esse. obliti igitur erant eum Petil. I 29, 31 extr. scripsisse: itinatis H perseueretis in Christo et mulliplicemini atqite ttbnndetis iit raritate dii et in iiuiicem et in omnes, dilectisssimi fratres. accedit, quod Augustinus fratres catholicos et in hac epistula et in libro primo contra Petilianum paene isdem uerbis adlo- quitur. ibi enim dicit: Anaustiitas episeopns ililectissimis fratribiis rtd nostrae liisjieimifhlm etiram jmiiiieiititiHs: salus qnae iu Christo est etc, hic: Diltutissimis fratribtis ad nostrae dispeitsatioitis r.urmu pcilinrntibm Autjustintts iit tlomirw salutem. mouit praeterea Maurinos exclamatio 6, 11 ipag. 243, 1): o Jhimtistae, Genesiit let/ile; quasi uero inusi- tatior sit quam interrogatio, quae De bapt. II 3, 4 legitur: insani Ihnntistae, qnid ad hnec dieitis? quin etiam, quod maiime mireris, cap. 15, 38 (pag. 282, 16) uerba e Petri epistula II 2, 8 sumpta: (tspecfit rt ttnditu ittsttis in- habitnns tmiiimin iitstam iniquis ulioritni factioiti- bits cruciabat tamquam ineleganter dicta notantur. sic et pauca reliqua eiempla, quae ad suspicionem mouendam ab elocutione sumuntur, futtilia sunt. nempe satis constat Augu- X Praefatio stinum dicendi genus et materiae et lectoribus uel auditoribus et aduersario, si quis erat oppugnandus, adcommodare con- suesse; ueluti sola elocutione considerata libros Contra epi- stulam Parmeniani et Sermonem ad Caesariensis ecclesiae plebem uix eiusdem scriptoris esse posse putabis. si igitur epistula quasdam stili proprietates habet, sicuti habet, facile explicantur. est enim ex genere earum, quas hodie litteras pastorales uocant, quae non tam ad doctrinam ostendendam quam ad animos legentium commouendos simpliciterque do- cendos aptatae esse solent, quid autem scriptor uelit, capitibus 1 — 2 plane aperteque significat. Petiliani epistula prima, qua uehementer in catholicos inuectus suam ecclesiam ueram esse demonstrare conatus erat, inter multorum manuB uersabatur, qui multa ex illa etiam memoriter tenebant. itaque Augustinus, cum responaionem suam ad illam epistulam, hoc est cum librum secundum contra Petilianum emisisset, ei responsioni quasi appendicem addidit hunc libellum, quo catholici ex lege et prophetis et psalmis et euangelio et apostolicis litteris doce- « rentur, ubi esset ecclesia, qnod in libro secundo contra Peti- lianum, ubi ad singuias epistulae Petiliani partes responden- dum fuit, perpetua disputatione facere non potuit. opportune antem quaestio, ubi sit ecclesia, in epistula hortatiua tractatur, quia Petilianus in extrema parte scripti sui (cf. Petil. II 108, 246 pag. 158, 22) catholicos ita adlocutus erat: iiemte ergo ad ecelesiam (id est Donatistarum), populi, et aufugite traditores (id est episcopos catholicos), si cum indem perire twii vnUis. quam apte autem uel non apte ad propositum Augustinus locos scripturae sacrae elegerit et in- terpretatus sit, non meum, sed theologorum est discutere. certe dicendi genere aptissimo, simplici nimirum et humili, U8U8 est. cnr uero in Retractationibus opusculi huius mentionem non fecerit, nescimus: fortasse epistularum collectioni destinatum, sed postea propter prolixitatem inter eas receptum non erat.1; ') Similiter, etsi alia de cauna, Augnstinus epiatalam 141 inter auas epistnlaa recipi noloit; cf. Ketract. II 66; quin etiam, nbi in Retract. Praefatio XI commemoratur autem, ut Maurini adnotant, a Possidio in in- dicis capite tertio rpistola rontm quos etipra (id est contra Donatistas) ad catltolicon fmtrrs et in concilio generali quinto collat. 5 citantur uerba capitis tertii ciusdem (Augustini) r.r epistoh ad catholicos. ego locos aliorum Augustini operura. quibus probari possit ipsum hanc epistulam composuisse, in adnotationibus significaui. Non plus quam duo libri manu scripti eistant. cum Endo- codke» uiensis Louaniensium iam Maurinis praesto non fuerit. 1. Aurelianensis 163 saec. XI, a Maurinis adhibitus, in o lioc scripto maioris pretii est quam in libris contra Petilianum. contulit A. Papla. 2. Parisiensis 9546 saec. XI. fol. 1' infra legitur: 'Sum // ex libris Ioia a Nierken, qui me emit a Magistratu Aruheniensi. 2. Maij anno 1588'. codex etsi aliquanto inferior est Aurelia- nensi, tamen haud raro contra eum ueram scripturam suppe- ditat eiusque lacunis omnino caret. hoc Amerbachium ad edi- tionem suam usum esse ex eis apparet, quae Maurini ad finem opusculi (cf. ad pag. 322, 6) adnotauerunt. contnli ipse. VI. Epistula (liber primus) Augustini contra Petilianum Dona- Contra tistas uehementer commouisse uidetur. nam non solum Peti- 0resf'<",,", lianus ad eam maledice respondit, uerum etiam Cresconius quidam illum litteris ad Augustinum datis defendendum puta- uit; sed homo laicus neque aut causae aut rerum inter partes gestarum satis gnarus rem tam imperite et inepte egit, ut ad eum redarguendum haud sane magna opera impendenda esset. quoniam autem artem grammaticam profitebatur, eum suis armis oppugnare uisum est. itaque uix ullum aliud opus Augustini inuenias, quod tam plenum sit artis dialecticae, salis, sarcasmi, ironiae, quam Contra Cresconium gram- ", sed e com- muni archetypo eum fluxisse praeter diuersitatem plurimarum lectionum etiam aliis indiciis comprobatur, e quibus unum proponere satis est. in lihro II cap. 22, 27 extr. (pag. 387, 1) uerba ti fameu mtn mihi propter Imc ucrhum calumniaris, nt, qiioniam dixi lperseqiii lonynm e lib. I 4, 5-6, 7 7 pit? an forte, cum baptizantem perfidum ille qui baptizatur ignorat, tunc Christus dat fidem, tunc Christus est origo et radix et caput? o humana temeritas et superbia! cur non sinis potius ut uemper Christus det fidem, christianum dando fac- » turus? cur non sinis ut semper sit Christus origo christiani, in Christo radicem christianns infigat, Christus christiani sit caput? neque enim etiam cum per sanctum et fidelem dispen- satorem gratia spiritalis credentibus impertitur, dispensator ipse iustificat ac non ille unus, de quo dictura est quod iusti- io ficat impium, -aut uero apostolus Paulus caput est et origo eorum quos plantauerat aut Apollo radix est eorum quos riga- uerat ac non ille, qui eis incrementnm dederat, cum idem dicat: ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus incremen- tum dedit; itaque neque qui plantat est aliquid u neque qui rigat, aed qui incrementum dat deus; nec radix eorum erat ipse, sed potius ille qui ait: ego sum uitis, uos estis sarmenta. caput etiam eorum quo- modo esse poterat, cum dicat nos multos unum esse corpus in Christo ipsumque Christum caput esse uniuersi corporis » pluribus locis apertissime praedicet? VI. 7. Quapropter siue a fideli siue a perfido dispensatore sacramentum baptismi quisque percipiat, spes ei omnis in Chri8to 8it, ne sit maledictus qui spem suam ponit in homine. alioquin si talis quisque in gratia spiritali rena- « scitur, qualis est ille a quo baptizatur, et, cum manifestus est qui baptizat homo bonus, ipse dat fidem, ipse origo et radix caputque nascentis est, cum autem latet perfidus bapti- zator, tunc quisque a Christo percipit fidem, tunc a Christo dncit originem, tunc in Christo radicatur, tunc Christo capite % gloriatur, laborandum est omnibus qui baptizantur, ut bapti- 4 temper—1 eaput] Creec. III 5, 6. IIII 19, 22 9 cf. Rom. 4, 5 13 I Cor. 3, 6—7 16 Ioh. 15, 5 21 eiue o— 23 Christo sit] Cresc. Iin 18, 21 28 Hier. 17, 5 11 Apollo] apostolus O 12 incrementum ecripsi coll. III 42, 51 in credendo fldem codd. v 16 ille potius III 42, 51 23 qui] omnia qui III 42, 51 30 laborandum eet] optandum este roU. III §§ '»2. 54. 56 8 IIII. Contra litteraa Petiliani zatores perfidos habeaot et ignorent eos. quamlibet eniui bonoa habaerint, Christas eet atiqae incomparabiliter nielior, qui tunc erit baptizati caput, si perfidus lateat baptizator. VII. 8. Quod si dementissimum est credere — semper enim Ghristus iustificat impiom faciendo ex impio christianam, sem- & per a Christo percipitur fides, semper est origo rege- neratorum et caput ecclesiae — , quid habent ponderis illa uerba, quae uani lectores non attendunt quid intus habeant, sed tantum quemadmodum sonent? qui autem non aure sola excipit uoces, sed et mente sententias intuetur, cum aodierit: 10 conscicntia dantis attenditur quae abluat accipienUs, respon- debit: 'saepe mihi ignota est humana conscientia, sed certus sum de Christi misericordia'. cum audierit: qui fidem a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum, respondebit: 'non est perfidus Christus a quo fidem percipio, non reatum'. cum u audierit: omnis res enim origine et radice consistit, et si eaput non liabet aliquid, nihil est, respondebit: 'origo mea Christus est, radix mea Christus est, caput meum Christus est.' cum audierit: nec quicquam bene regenerat, nisi bono semine re- generetur, respondebit: 'semen quo regeneror uerbum dei est, » quod obaudienter aadire sum monitus, etiamsi ille, per qaem audio, quae mibi dicit ipse non facit, dicente domino et me securum faciente: quae dicunt facite, quae faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt' eom au- dierit: quae potest esse peruersitas, ut qui suis criminibtu a> reus est akum faciat innocentem? ', respondebit: 'me imioeentem non facit nisi qui mortuus est propter delicta nostra et resur- rexit propter iustificationem nosfram. non enim in ministrum per quem baptizor oredo, sed in eum qui iustificat impium, ut deputetur mihi fides ad iustitiam'. » VIII. 9. Cum audierit: arbor bona bonos fructus 5 cf. Rom. 4, 5 6 cf. Gal. 3, 26 cf. Tit. 8, 5 7 cf. Eph. 5, 28 19 cf. II 5, 10 23 Matth. 23, 3 25 cf. II 6, 12 27 ef. Rom. 4, 25 29 cf. Eom. 4, 5 81 Matth. 7, 17. 16. cf. II 6, 12 6 Christua om. codd. 11 qnae seripsi qni codd. v 19 regeneret 0 seminine Oml 26 aliue Oml aliad Pml lib. I 6, 7-9, 10 9 facit, arbor mala malos fructus facit. numquid eolligunt de spinis uuas? et: omnis bonus homo de thesauro cordis sui producit bona, et malus homo de thesauro cordis sui profert mala, respon- /> debit: 'hoc ergo bonus fructus est, ut arbor bona sim, hoe est bonus homo, ut praebeam fructum bonnm, hoc est opera bona. hoc autem non qui plantat et qui rigat mihi dabit, sed qui incrementum dat deus'. nam si arbor bona bonus bapti- zator est, ut fructus eius bonus sit ille quem baptrzauerit, m quisquis ab homine malo, etiam non manifesto, fuerit bapti- zatus, bonus esse non poterit — de mala quippe arbore exortus est; alind est enim arbor bona, aliud arbor occulta sed tamen mala — ; aut si, cum occulta est arbor mala, quicumque ab illa fuerit baptizatus non de illa, sed de Christo nascitur, eanctius u iustificantur qui baptizantur ab occultis malis quam qui bapti- zantur a manifestis bonis. VIIII. 10. Item cum audierit: qui bapttzatur a mortuo non ei prodest lauatio eius, respondebit: 'uiuit Chri- stus, iam non moritur, et mors ei ultra non domi- eonabitur, de quo dictum est: ipse est qui baptizat in spiritu sancto'. baptizantur autem a mortuis qui baptizan- tur in idolorum templis. non enim et ipsi a sacerdotibus suis se accipere arbitrantur sanctificationem quam putant, sed a diis sicut dixernnt om. v, cf. p. 13, 13 et De bapt. II 7, 10 28 illa] illius v 29 quando] cum Cretc. IIII 41, 48 lib. I 9, 10-11, 12 11 recitata est, ore latisaimo acclamauerunt, nunc autem, si forte eis a nobis recitata fuerit, obmutescunt, cum potius deberent primo non gaudere disertam, ne postea plangerent diffamatam. ibi quippe de Maximianistis a consortio suae coramunionis « exclusis ita dicunt, quodueridica unda in asperos sco- pulos nonnullorum naufraga proiecta sunt membra et Aegyptiorum admodum exemplo pereuntium funeribus plena sunt litora, quibus in ipsa morte maior est poena, quod post extortam aquis ultri- tocibus animam nec ipsam inueniunt sepulturam. ita quidem isti insultant schismaticis suis, ut eos et mortuos et insepultos uocent. sed certe optare debuerunt ut sepelirentur, ne de multitudiue iacentium in litore cadauerum insepultorum Gildonianus Optatus incedens cum agmine militari tamquam is rabidus fluctus altra prosiliens Felicianum et Praetextatum introrsus postea resorberet. XI. 12. A quibus quaero, utrum ad eorum pelagus comme- ando reuixerint an adhuc ibi mortui manent. ei enim nihilo- minus cadauera sunt, nec aliquo modo prodest lauacrum eis » qui ab istis mortuis baptizantur; si autera reuixerunt, quomodo prodest lauacrum illis, quos, cum exanimes iacerent foris, antea baptizarunt, si eo modo quo putant intellegendum est: qui. baptizaturamortuoquideiprodestlauacrumeius? eos enim, quos Praeteitatus et Felicianus, cum adhuc Maxi- « miano communicarent, baptizauerunt, nunc secum non reba- ptizatos cum eisdem baptizatoribus suis, hoc est Feliciano et Praetextato, intus habent permixtos communioni suae. cuius facti occasione, si non suae pertinaciae principatum fouerent, sed spiritalis suae salutis tam certum eiitium cogitarent, eui- 5 Sententia coneilii Bagaienaia 7 Aegypliorum—S litora] Parm. II 10, 20 10 ita quidem— 16 retorberet] Creac IIII 24, 31 22 Eccli. 31, 80 1 est recitata eat Pml si forte eisj cum Cresc. 2 omnteacnnt Oml potius] potins non eam v 3 non om. Ov, cf. Cresc. III 20, 23 7 eierapla Oml 8 littora codd. t> (pauim) 9 poena] plena Pml 15 rapidna v 18 renixernnt v 26 .idem O 29 euigilate Pml 12 IIII. Contra litteras Petiliani gilaTe utique deberent et animi sanitate recepta in pace ca- tholica respirare, si tumore superbiae posito et peruicaciae furore superato uellent attendere, quam immani sacrilegio tranBmarinarum ecclesiarum, quas primaeuas sitas ex sanctis Jibris aooepiraus, baptismus execretur et Maximianistarum, o quos ore proprio damnauerunt, baptismus recipiatur. XII. 13. Ipsi uero fratres nostri, memoratarum ecclesiarum filii, quid ante tot annos in Africa gestum sit et tunc nesci- erunt et modo nesciunt; unde illos crimina, quae ab eorum ■ parte Afris obiecta sunt, etiamsi uera essent, ignorantes con- 10 taminare non possent. isti autem palam separati atque diuisi, cum Primiani ordinationi etiam interfuisse dicantur, Primia- num damnauerunt, alium episcopum contra Primianum ordi- nauerunt, extra Primianum baptizauerunt, post Primianum rebaptizauerunt cumque suis foris a se baptizatis et intus a i& nullo rebaptizatis ad Primianum redierunt. si tanta Maximiani- starum coniunctio Donatistas non maculat, quomodo Afrorum fama potuit maculare peregrinos? si in pacis osculo sine cri- mine coeunt labia quae se inuicem damnauerunt, cur in eccle- siis ualde eorum iudicio remotissimis trans mare ab eis quisque *> damnatus non ut fidelis catholicus osculatur, sed ut paganus impiu8 exsufflatur? quodsi pacem receptis Maximianistis pro sua unitate fecerunt, ecce non reprehendimus, nisi quod suo se iudicio iugulant, ut, cum pro unitate concisionis suae a se rursua concisa recolligant, ipsam concisionem suam uerae uni- » tati reBarcire contemnant. XIII. 14. Si pro unitate partis Donati in nefario schismate baptizatos nemo rebaptizat et rei tanti sceleris, ut eos in cou- cilio buo antiquis illis auctoribus schismatis, quos uiuos terra sorbuit, compararent, aut separati non puniuntur aut damnati so in integrum restituuntur, cur non pro unitate Christi, quae toto terrarum orbe diffusa est, de quo praedictum est quod domi- 27 cf. Cresc. III 24, 27 29 cf. Nura. 16, 31-35 32 Ps. 71, 8 1 pacem catholicam PQ 5 exsecretur Ov 24 pr. se om. 0 28 re- baptizatnr QmJ lib. I 11, 12-15, 16 18 nabitnr a mari usque ad raare et a flumine usque ad terminos orbis terrae et quod praedictum est uidetur ac probatnr impleri, cur ergo non pro ista unitate nera et plenaria lex iilius hereditatis agnoscitur, quae de comrauni- s bus codicibus personat: dabo tibi gentes hereditatem tnam et possessionem tuam terminog terrae? — pro Donati nnitate non coguntur reuocare quod dispereerunt, sed ammonentur exandire quod clamant scripturae — , cnr non intellegunt id secum actum misericordia dei, ut, quoniam io catholicam ecclesiam falsis criminibns accusabant, quorum quasi contagione nimiam sanctitatem suam contaminari nole- bant, uera et maxima crimina plenarii concilii sui ueridico, 8icut dicunt, ore damnata rursus recipere per Optaii Gildo- niani regnnm et sibi sociare cogerentur? iam tandem sentiant i& quemadmodum ueris suornm sceleribus irapleantur, qui in fratres suos falsa confingunt, quae si etiam uera diiissent, iam tandem sentire deberent, quanta siut pro pace toleranda, et pro pace Christi redire ad ecclesiam quae non damnauit incognita, si pro pace Donati placuit reuocare damnata. k XIIII. 15. Itaque nobis, fratres, hoc unum, quod de Maxi- mianistis apnd eos factura est, ad eos ammonendos corrigen- dosque sufficiat. non uetera archiua discutimus, non antiqua' armaria uentilamus, non in longinquas terras nostram proba- tionem transmittimns, sed sequestramus omnia nostrorum docn- » menta maiorum, differimus testimonia toto terrarum orbe clamantia. XV. 16. Ecce Mustitana et Assuritana ciuitates! supereunt adhuc in hac nita et in hac prouincia, qui se disiunxemnt et a quibus disiuncti sunt, qui altare erexerunt et contra quos so crexernnt, qni damnarunt et qui damnati sunt, qui recepernnt 5 Ps. 2. 8 12 cf. p. 10, 22 17 iam tandem— 19 damnata] Creac III 25, 28. mi 39, 46 3 ego Oml 4 lei I.ouan. ex Cresc. III 24, 27 pai codd. 8 ad- raonentur PQv 11 conteminare Oo 21 admonendos PQv 22 arcihn» ex arcina m20 23 in scripti ad PQv, om. O H I III. Contra litteras Petiliani et qui recepti sunt, qui foris baptizati sunt et intus rebapti- zati non sunt: si haec pro unitate maculant, maculati compri- mant uocem, si haec pro unitate non maculant, correcti auferant litem. XVI. 17. Iam uerba epistulae suae ille ipse qui scripsit 5 irrideat, qui usurpato indocte ac mendaciter testimonio quod scriptum commemorat: qui bapti 'x atur a mortuo quid ei prodest lauatio eius? conatur nobis ostendere, quatenus tradi- tor uita mortuus habeatur, et adiungit dicens: mortuus est ille qui baptiimo tiero uasci non ntcruit, mortuus est ille simi- 10 liter qtti iusto baptismo genitus tnixlus cst traditori. si ergo Maximianistae mortui non sunt, cur in plenario concilio suo dicunt, quod eorum pereuntium funeribus plena sunt litora? si autem mortui sunt, unde uiuit baptisma quod dederunt? deinde si Maximianus mortuus non est, quare post illum re- i& baptizatur? si autem mortuus est, quare cum illo non est mortuus Felicianus Mustitanus ordinator eius et cum nescio quo traditore Afro collega mori potuit transmarinus? aut si et ipse mortuus est, unde cum illo apud te uiuunt intus non rebaptizati, qui ab illo mortuo foris sunt baptizati? 20 XVII. 18. Deinde subiunxit: ambo uitaui baptismi noti habent, et qtti tiiitnqiiam penilus habuit et qui liabuit et atnisit. numqnam ergo habuit quem Maximianista Felicianus aut Prae- textatus foris baptizauerunt, ipsi autem quod habuerunt amise- runt. quando ergo isti cum suis recepti sunt, quis dedit eis 25 quos baptizarant quod non habebant, et quis ipsis reddidit quod amiserant? si autem formam baptismi secum abstulerunt, uirtutem ipsam autem baptismi per malum schisma amiserunt, cur ipsam formam, quae semper et ubique sancta est, exsuf- flas in catholicis quos non audisti, et in Maximianistis am- *i pleeteris quos punisti? 7 Eccli. 31. 30 7. 9. 21 cf. II 7, 14 13 cf. p. 11, 7 2 hoc 0 pro om. Oml 6 quod| quo PQo 9 eat om. PQ 10 est om. Q, del. Pm2, cf. II 7, 14 11 iuita baptisma Oml 26 baptizarunt Ov 28 autem ipsain PQo non amiserunt 0 29 ex- suflas O 30 in catholicos non audistis O lib. I 15, 16-18, 20 15 19. Quidquid autem de Iuda traditore criminose sibi dicere uisus est, ad nos quid pertinet, qui neque ab eis probamur traditores neque, si aliquorum ante nos in nostra communione defunctorum traditio probaretur, etiam ipsa nos improbata 6 et displicens nobis aliqua ex parte macularet? si enim ipsi damnatis a se criminibus et receptis non maculantur, quanto rainus nos auditis et improbatis maculari poterimus! quantum- libet ergo in traditores inuebatur, totidem uerbis eos et a me deputet accusari. sed sane distinguo, quia ille apud me arguit 10 eum, quem iam olim defunctum mea cognitio non iudicauit, ego eius lateh cohaerentem ostendo, quem a se damnatum uel certe sacrilego achismate separatum sine ulla honoris eius deminutione suscepit. XVIII. 20. Xetjuissimus, inquit, traditor iiobis legcm scr- ij uantibus persceutor ct carnifex extitisti. si legem seruauerunt Maximianistae, cum a te separati sunt, sis et tu seruator legis, cum ab ecclesia quae in toto orbe diffusa est separatus es. quodsi de persecutionibus agis, cito respondeo, si aliquid ini- que passi estis, non pertinere ad eos qui talia quamuis ira- iu probe facientes pro pace tamen unitatis laudabiliter tolerant. quapropter non habes quod obicias frumentis dominicis paleam suaru usque ad uentilationem ultimam sustinentibus, a quibus tu numquam recessisses, nisi leuior palea uento temptationis et ante aduentum uentilatohs auolasses. sed ut ab hoc uno exem- » plo, quod ad istorum ora claudenda et eos si sapiant coni- gendos, si autem in peruersitate raaneant confundendos in eorum facies refudit dominus, non recedara, si iustiores sunt qui patiuntur persecutionem quam illi qui faciunt, idem Maxi- mianistae iustiores sunt, quorum et basilica funditus euersa 1 cf. II 8, 17 3 neque si—b macularet] Cresc. III 35, 39 9 apud me— 10 iudicauit] Cresc. III 39, 43 14 cf. II 8, 17 extr. 18 quodti— 20 tolerant] Creec. III 41, 45 1 qnicqnid codd. 9 distingui Oml distingo PQ 13 diminatione PQo 16 sisj sed 0 18 per8ecutionibus Louan. ex Creec. I. c. nostris codd, 19 qnamuis improbe facientes scripsi coll. Cresc. I. c. facientes, quain. nis improbent, codd. o 24 aduolasses Omt 28 iidem o 16 IIII. Contra littera. Petiliani «st et militari Optati comitatu grauiter agitati sunt et iussi- ones proeonsulis ad omnes eos de basilicis excludendos a Pri- mianistis impetratae manifestae sunt. quapropter si imperato- ribus eorum communionem detestantibus ad persequendos Haximianistas tanta sunt ausi, quid facerent, si eis per regum » communionem aliquid efficere liceret? si autem, ut prauos corrigerent, ista fecerunt, quid mirantur, si eatholici impera- tores maiore potestate urgendos corrigendosque decernunt eos, qui totum orbem christianum rebaptizare conantur, cum causam dissentiendi non habeant, quandoquidem malos, etiamsi uera io crimina obicerent, pro pace tamen tolerandos etiam ipsi te- stantur, quando eos quos damnauerunt cum suis honoribus et cum foris dato baptismo receperunt? considerent aliquando, quid digni sint (pati a) christianis potestatibus orbis terrarum hostes christianae unitatis diffusae toto orbe terrarum. iam 1» igitur, ai correctio pigra est, saltera adsit pudor, ne, idem ipsi cum ea quae scribunt legere coeperint, risus eos uincat, dum io se non agnoscunt quod uideri uolunt in aliis nec in se agnoBcnut quod aliis obiciunt, XVIIII. 21. Quid igitur sibi uult, quod iste in epistula sua » posuit dicentem dominum Iudaeis: ideoque mitto ad uos prophetas et sapientes et scribas, et ex illis occi- detis et crucifigetis et flagellabitis? nam si se ipsos intellegi uolunt sapientes et scribas et prophetas, nos autem tamquam persecutores sapientium et prophetarum, quare no- » biscum loqui nolunt, cum ad nos missi sint? denique iste, qni illam scripsit epistulam cui modo respondemus, si urge- atur a nobis, ut ei manu propria suscribens suam esse fateatur, forte non faciat; usque adeo timent, ne ulla eorum uerba teneamus. nam cum eiusdem epistulae posteriorem partem 30 aliquo modo uellemus accipere, quia totam describere a qui- 21 Mattb. 23, 34. cf. 11 14, 31 . 14 pati a seripti pati e, om. codd. 16 iidem v 18 nec] et Ertum., Louan. (quod nidari aolnnt = acbiama, quod obieiunt = p«re«cutionera) 24 et proptaetas et gcribas PQ 26 aunt Qml 28 aubacribena OmMPQo lib. I 18, 20-20, 22 17 bus nobis data est nequiueiunt, nullus a quo petita est eam dare uoluit, posteaquam cognouerunt nos ei parti ad quam peruenimus respondere. itaque cum legant quemadmodum do- rainus prophetae dicat: exclama uehementer — non est s quod parcas — et scribe stilo meo peccata eorum, isti prophetae ueri, qui missi sunt ad nos, nihil sic timent et cauent quam ne a nobis eorum clamor audiatur, quod utique, si uera de nobis dicerent, non timerent. non inmerito, sicut in psalmo scriptum est, oppilatum est os loquentium iv iniqua. si enim propterea baptismum nostrum non suscipiunt, quia nos sumus progenies uiperarnm, sicut iste in epi- stula sua posuit, cur Maiimianensium susceperunt, de quibus concilium eorum sic loquitur, quod uiperei serainis noxios partus uenenati uteri alueus diu texerit et con- 15 cepti sceleris uda coagula in aspidum membra tardo se calore uaporarunt? nonne de ipsis etiam in eodem concilio consequenter dictum est, quod uenenum aspidum sub labiis eorum quorum os maledictione et amaritudine plenum est; ueloces pedes eorum 20 ad effundendum sanguinem; contritio et infelici- tasin uiis eorum, et uiampacis noncognouerunt? et tamen et ipsos in honore integro et ab eis foris baptizatos intus nunc habent. XX. 22. Quapropter haec omnia de progenie uiperarum et » de ueneno aspidum sub labiis eorura et alia quae dicta sunt in eos, qui uiam pacis non cognouerunt, si uere isti uellent dicere, ipsi potius sunt, quando eorum baptismum, in quos per concilii sententiam ista dixerunt, propter pacem Donati receperunt et baptismura ecclesiae Christi toto orbe diffusae, 4 Esai. 58, 1 9 Ps. 62, 12 11 cf. II 14, 31 Mattli. 23, 33. cf. 3, 7 13. 17 Sententia concilii Bagaiensis 17 Pb. 13, 3 25 cf. II 15, 34 6 ueri] uiri Pv timent, sed cnueut ne (oiu. quain) Oo 7 clamor eorum Qmt 8 immerito PQo 9 opilatum PQ 14 uenenati — texerit om. O alueas scripiti aluus Po alius Q 15 in aspidum membra om. 0 27 quos scripti quo eodd. v VO. August. c. Don. n. 2 18 1 1 1 1 . Contra litteras Petiliani unde in Africam ipsa pax uenit, ad sacrilegam iniuriam pacis Christi repudiant. qui ergo sunt potius pBeudoprophetae qui ueniunt in uestitu ouium, intus autem sunt lupi rapaces? utrum hi, qui uel nesciunt in catholica malos et eis innocenter communicant uel eos, quos de area dominica, priusquam uen- & tilator adueniat, segregare non possunt, pro pace tolerant uni- tatis, an hi, qui ea quae in catholica reprehendunt in schismate faciunt et, quae in unitate toleranda eaque incerta fugere se fingunt, in sua praecisione manifesta et a se ipsis damnata recipiunt? 10 XXI. 23. Denique ita dictum est et hoc etiam ipse com- memorauit: ex fructibus eorum cognoscetis eos. ergo fructus consideremus. obicitis traditionem: hanc ipsam multo probabilius nos uobis obicimus. et ne per multa curramus, in eadem Constantiniensi ciuitate Siluanum episcopum maiores i& uestri in ipso eiordio sui schismatis ordinauerunt. iste cum adhuc esset subdiaconus, manifestissimus traditor municipali- bus gestis ezpressus est. si et uos aduersus maiores nostros aliqua documenta profertis, aequa condicio postulatur, ut aut utraque uera aut utraque falsa esse credamus. si utraque uera » sunt, uos estis sine dubio schismatis rei, qui crimina uos fugere in totius orbis communione finxistis, quae in ipsa par- ticula uestrae concisionis habebatis. si autem utraque falsa sunt, uos estis sine dubio schismatis rei, qui propter falsa crimina traditorum immani separationis crimine maculamini. 2* quodsi a nobis aliqua et a uobis nulla uel a nobis uera et a uobis falsa proferuntur, non est discutiendum quam penitus uestra ora claudantur. XXII. 24. Quid, si uos eancta et uera Christi ecclesia con- uinceret atque superaret, etiamsi nos nulla uel falsa, uos autem so 2 cf. II 16, 36 cf. Matth. 7, 15 12 cf. H 16, 86 Matth. 7, 16 ergo— p. 19, 18 j.raecidistis] III 58, 70 29 cap. 22] cf. Cresc. IIII 58, 70 4 et 7 hi] ii t> 13 obicis Oml quos obicis Om2PQ, cf. III 58, 70 14 nos uobis scripsi eis ipsis codd. v, cf. III 58, 70. Cresc. III 72, 84. IIII 55, 65 16 ordinarunt /// 58, 70 23 si] sin v lib. I 20, 22-28, 25 19 aliqua et uera traditionis documenta teneretis, quid iaro uobis restet, nisi ut, si uultis, pacem diligatis, si autem non uultis, saltem obmutescatia? etenim quaecumque modo proferretis, facillime et uerissime dicerem tunc ecclesiae plenariae et 5 catholicae unitati iam per tot gentes diffusae atque tirmatae uos ea probare debuisse, ut uos intus essetis, illi autem quos conuinceretis pellerentur foras. quod si conati estis facere, procnl dubio probare non potuistis et uicti uel irati uos ab innocentibus, qui damnare incerta non possent, immani sacri- 10 legio separastis. si autem nec conati estis id agere, nimis execrabili et impia caecitate uos a frumentis Christi, quae per totum agrum, id est totum mundum, usque ad finem cre- scunt, paucis in Africa zizaniis offensi praecidistis. XXIII. 25. Postremo testamentum a quibusdam pereecuti- u onis tempore flammis traditum perhibetur: nunc undecumque prolatum est recitetur. certe in eiordio promiBsionum testa- toris id inuenitur Abrabae dictum: in semine tuo bene- dicentur omnes gentes, et hoc quid sit uerax interpre- tatur apostolus: in semine, inquit, tuoquod estChristus, » nullius traditio fidem dei euacuauit. communicate omnibus gen- tibus et tunc uos testamentum a pernicie flammarum conser- uasse gloriamini. si antem non uultis, quae pars potius cre- denda est quod testamento institerit exurendo, nisi quae non ault consentire prolatoPquanto enim certius sine aliqua temeritate s sacrilega ille traditoribus successisse iudicatur, qui nunc lingua persequiturtestamentum, quod illi flamma persecuti perhibentur! Obicitis pereecutiouem: respondent uobis frumenta domi- nica: 'aut iuste factum est aut palea nostra fecit.' quid ad baec dicitis? obicitis quod baptismum non habeamus: respon- w dent uobis eadem frumenta dominica formam sacramenti etiam intus quibusdam nihil prodesse, sicut Simoni mago baptizato 14 cf. II 8, 17 15 nunc-rccitetur) Cresc. IIII 60, 72 17 Qen. 22, 18 19 Gal. 3, 16 31 cf. Act. 8, 13-24 2 restat PQ, cf. III 58, 70 3 obtumescatis ti 6 probare] 6rmare codd., cf. III 58, 70 et Creti: 1. c. nt om. Pml 11 eisecrabili Oe 21 pernici Oml 2' 20 II II. Contra litteras Petiliani non proderat, multo magis niliil prodesse his qui foris sunt, inesse illis tamen discedentibus hinc probari, quia redeuntibus non restituitur. numquid igitur nisi impudentissime poteris aduersus ista frumenta clamare et dicere pseudoprophetas uestitos pellibu8 ouium, intus autem lupos rapaces, quando- » quidem inalos in unitate catholica uel non nouerunt uel pro unitate tolerant quos nouerunt? XXIIII. 26. Uestros autem fructus si consideremus, omitto tyrannicas in ciuitatibus et maxime in fundis alienis domi- nationes, omitto furorem circumcellionum et praecipitatorum 10 ultro cadauerum cultus sacrilegos et profanos, bacchationes ebrietatum et sub uno Optato Gildoniauo decennalem totius Africae gemitum; omitto ista, quia sunt in uobis quidam qui haec sibi displicere ac semper displicuisse proolament. sed ea se dicunt, quia comprimere non possunt, pro pace tolerare; 15 ubi se iudicio suo condemnant, quia, si amarent pacera, non discinderent unitatem. nam quae tanta dementia est pacem in ipsa pace uelle relinquere et eam in dissensione uelle retinere? itaque propter eos, qui mala eiusdem partis Donati, quae oranes uident et reprebendunt, fingunt se non uidere, usque adeo ut 20 etiam de ipso Optato dicant: 'quid fecit? quis eum accusauit? quis conuicit? ego nescio, nou uidi, non audiui' — propter hos ergo, qui se mauifesta ignoraie confingunt, exorti sunt Maximianistae, in quibus eis oculi pateant et ora claudantur: aperte se separant, aperte altare contia altare erigunt, aperte 25 in concilio sacrilegi et uiperae et ueloces ad effundendnm sangninem et Dathae et Abiron et Corae comparandi appel- lantur et asperis uerbis detestati damnantur, aperte recipiuntur rursus in honoribus suis cum baptizatis suis. hi sunt fructus 1 nihil prodexte—A restituitur] Cresc. IIII 62, 76 4 cf. II 16, 36 1 iis v fori Oml 2 probari scripsi probatnr codd. v, cf. Cresc. I. c. quia] quod v 8 numquid) noraquara v 4 ista om. PQ 8 ob- mitto 0 10 cercicellionuin 0 circicellionum P circellionum Q 11 bac- cationes codd. 17 disciderent 0 21 etiam om. PQ 27 datae OmlPml datan PmZ Dathan v core 0 chorac P chore Qv lib. 1 23, 25—26, 28 21 eorum pro Donati pace iata facientium, ut pelle ouina se con- tegant, et Christi pacem in toto orbe terrarum recusantium, ut intus sint lnpi rapaces. XXV. 27. Nihil me praetermisisse arbitror eorum, quae s iste in epistula sua posuit, dumtaxat quae in ea parte ad quam peruenimus potui repperire; prodant etiam reliquum partem, ne forte ibi sit aliquid quod refelli non possit. haec autem, quae domino adiuuante respondimus, ammoneo caritatem uestram ut non solum petentibus detis, sed etiam non petentibus inge- 10 ratis. respondeant si quid uolunt, et si nobis nolnnt, saltem ad 8U08 litteras mittant, quas tamen nobis occultari non iubeant. quod si faciunt, apertissime fructus suos produnt, quibus lupi rapaces induti pellibus ouium demonstrentur, qui occulte insi- diantur ouibus nostris et aperte pastoribus respondere formi- u dant. nos eia tantummodo schismatis crimen obicimus, quo penitus omnes inuoluti sunt, non quorundam eorum crimina, quae sibi quidam eorum displicere respondeant. ipsi uero si nobis aliena crimina non obiciant, non habent quod obiciant, et ideo se ab scelere schismatis defendere omnino non possunt, » quia siue propter falsa et a se conficta sine etiam propter uera sed tamen paleae crimina se ab area dominica et ab innocentia frumentorum toto orbe crescentium nefaria direm, ptione separarunt. XXVI. 28. Nisi forte expectatis a me, ut etiam de Mani- » cheo quae interposuit refellantur. qua in re nobis non displicet- nisi quia pestilentioaissimum et perniciosissimum errorem, id est Manicheorum haeresem, omnino leuissima et prope nulla reprehensione culpauit, qnem ueritatis fortissimis documentis catholica expugnat. hereditas enim Christi in omnibus gentibus M constituta aduersua omnes exheredatas liaereses tuta est. sed sicut ait dominus: quomodo potest satanas satanan 1. 8. 13 cf. Matth. 7, 15 24 cf. II 18. 40 81 sicut—p. 22, 2 euertere] Creac. III 78, 90 Marc. 8, 28 6 reperire OmSPQv 8 admoneo PQv 11 quas Moreliua quae eodd. v 15 noa) non Q 22 direptione O 24 exspectati8 Ov 25 rp- felluntur Oml 27 haeresira v 31 sathanas sathanan PQ Satanam o 22 HII. Contra litteras Petiliani eicere, ita Manicbeorum errorem quomodo potest Donatistarum error euertere? XXVII. 29. Quapropter, carissimi, quamquam multia modis conuictus error iste superetur nec ullis (ass)ertionibus qualis- cumque rationis, sed sola impudentia pertinaci resistere audeat t ueritati, tamen, ne memoriam uestram documentorum oneret multitudo, lioc unum Maximianistarum factum tenete, hoc in eorum fronte configite, hoc eis ad comprimendas dolosas lin- guas in ora coartate, hoc tamquam tridenti te u uelut trici- pitem bestiam eorum calumniam trucidate. traditionem obiciunt, «o persecutionem obiciunt, falsum baptisma obiciunt: de aolis Maximianistis ad omnia respondete. quod enim maiores eorum tradiderunt sanctos codices flammis, occultum esse arbitrantur: sed cum 17 quidem] qaid est codd. 18 nt om. Oml 22 iusto] iuxta eodd. baptiimura OmZPQ, cf. p. 14, 11 26 deteriore Pml 28 J III. Contra litteras Petiliani tura posuiati. nam quia mortui solent mystice appellari omnes iniqui, manifestum est; sed Christus, cuius est baptisma uerum, quod propter hominis uitia dicitis falsum, uiuit sedens ad dexteram patris et nec ipsa carnis infirmitate iam morietur et mors ei ultra non dominabitur. cuius baptismo qui baptizatur, non a.mortuo baptizatur. et si forte ministri, operarii dolosi, sua quaerentes, non quae lesu Christi, et euangelium non caste annuntiantes et Christum per contentionem et inuidiam prae- dicantes, propter iniquitates suas mortui sunt appellandi, sacra- mentum tamen dei uiui nec in mortuo moritur. mortuus enim erat Simun ille a Philippo in Samaria baptizatus, qui donum dei uolebat pecunia comparare, sed uiuebat ad eius poenam baptisma quod habebat. 16. Quam ait autem falsum quod dicis: ambo nitam ba- ptismi non httbent, et qai hamquam penitus habait et qai hal/uit et amixit, hinc licet aduertas, quod, qui baptizati apo- statant et per paenitentiam redeunt, non eis redditur baptismus, quem si amitterent redderetur. mortui sane uestri quomodo baptizant secundum sensum uestrum? an mortui non sunt — ut cetera taceam et dicam quod omnibus notum atque coti- dianum est — ebriosi, cum de uidua dicat apostolus: quae autem in deliciis agit uiuens mortua est? deinde in illo concilio uestro, quo Maximianum cnm suis anctoribus uel suis rainistris daranastis, ezcidit tibi quam eloquenter dixeritis: Aegyptiorum admodum exemplo pereuntium fune- ribus plena suntlitora, quibus in ipsa mortemaior est poena, quod post extortam aquis ultricibus animam nec ipsam inueniunt sepulturam? et amen unus eorum Felicianus utrum reuixerit uos uideriris, secum 4 cf. Rom. 6, 9 6 cf. II Cor. 11, 13 7 cf. Phil. 2, 21 cf. Pbfl. 1, 17. 15 11 cf. Act. 8, 13. 18. 19 14 p. 27, 23 21 I Tim. 5, 6 25 Sententia concilii Bagaienais, cf. p. 11, 7 15 penitus] add. non Q 16 auertas (hnl 18 redderentur Oml 28 inneniunt codd., iU est p. 11, 10 et Guud. I 39, 54, inuenerunt v, ut Cresc. IIII 63, 77 lib. II 7, 15-8, 17 29 tamen apud uos intus habet quos foris mortuus baptizauit sicut ergo a uiuo baptizatur qui uiui Christi baptismo indui- tur, sic a mortuo baptizatur qui mortui Saturni uel cuiuslibet alterius baptismo inuoluitur, ut interim cito dicamus, quomodo 5 uerba quae posuisti sine cuiusquam nostrum angustia possint intellegi. nam sicut accipiuntur a uobis, non uos explicare, sed nos uobiscum implicare contenditis. VIII. 17. Petilianus dixit: Agcndnm, inqutim, iu>bis diren- thtmque ext, quatenus perfitlns trttditor itita mortiim lutbeatur. iu ludas apostolns fnit. emu traderet Christum. itlemqite Iwnore ti/wstoli jicrdifo spiritaliter mortitus csf, stto postca luqueo utorituriin, sicnt xrriptmii rst: ptienitc.t iiic, iiiquit, quia fradidi sttnt/itiitem institin, rt ubiil et Ittqtteo se s n spend i t. Iiii/iico trtulitor pcriit, laqitcttm talibtts dcreli- 15 tjuit, dc quo tlominns Christus clamanit ad patrem: pater, tjuos drdisti milti, oiuues scrnani, etcx illis nulltta pcriit uisi filins jierditiouis. nt imple.rel n r scrip- turu. oliiu nnniqne Dunid sir in Cltin senteutimn dixcrnt qai essct Cltristuni perfidis tiuditnrus: cpiscoputum eins eo urcipiat al/rr. sit n.ror e.ius uitlua et filii ciits firfaui, ccce qmtittm est spiritns /noplictarnm, ut cuncta fittttra pro jnwsentibits uidrrit, ut aute pliiriuia saecala iiasrituriis traditor damnaretur I dcniquc nt dirtn sentrntia roiiipleretur, cjiiscopatttm rius ttjiOsfoli perditi saurttis yiathias a accepit. ucmo hiur stolitlits, nciiio prrfidus (lisjntfet: triitm- jihttm Mutltius, naii ininrittm rctulit, qui dc dtnniiii Christi uirtoria spolinni retnlit protlitoris. hor igilur facto ejiisco- /Hititm tibi t/nid itiudicus, hercs iteqnioris trtulitoris? ludas Clirisfiim carualiter tradidit, tu spiritaliter furcns euangelium 30 saiietnm ftammis sarrilcgis frtulidisti. Iudas lcgislatorem tra- didit perpZdis, ta quasi eius reliqiiias lcgem dci pcrdendam 12 Matth. 27, 4-5 15 Ioh. 17, 12 19 Ps. 108, 8-9 24 cf. Act. 1, 26 5 po88unt Qml 12 quia] qui 0 20 sit] »ic Pml 21 spiritus] christus 0 ut tm. 0 28 nequiori Oml 30 1 1 1 1 Contra litterai Petiliani hominibu* tradidinti. qui «f Irgetn diligen*. ut iuueiu* ifa- ekabaei. pro dei Irgibus urroreri*. si nex diri Itomiitum potest quos moriendo pro domino prrfirit immortale*: quorum unu* m-ilirrt fratrum tijronno sarrUrgo hae fidri um* respondit: tu quidtni. scelerate et impie, dt praesrnti uita * no* penli*: rrx autem intindi. qui regnat in aeter- num el regiti eia* UOii erit fini*. mortttos uos pro *ni* satteti* legibut in arteruae uitae i onuersa- lionem reniiieitabit. si hominis mortui testameutum ftammi* iiurudere*. uonue falsariu* puitirerisf qtiid te ergo 1» futurunt r*t. qni *aneti**imam legem dri ittdiri* incendistif Iudam fru-ti tiel in morte paenituit: te nou modo uon paenitet. uerum etiam tieqni**imus traditor nobis legeut srrtiantibits perserutor et ttiritifex exliti*ti. 18. Augustinus respondit: Cide quid intersit inter uestras i* maledicas uoces et nostras ueridicas asaertiones. adtende pau- lulum. ecce exaggerasti crimen traditionis et inuidiosissimis uerbis uelut copiosus inaentor Iudae nos perdito comparasti. ad hoc tibi ego cum breuissime respondero: 'non feci quod dicis. non tradidi: falsa obicis, numquam id probabis,' nonne » orunis iste uerborum ingentium fumus repente dilabitur? an forte probare conaberis? hoc ergo prius faceres et deinde in nos tamquam in conuictos quo uelles cumulo inuectionis in- •urgeres. ecce una uanitas: audi alteram. 19. Tu ipse, cum de praedicta Iudae damnatione loquereris, » diiisti: ecee ijuantiis est spiritus prophetarum. ttt cttnct fn- turn pro prarsmtUms ttiderit. ut aute plurima saccula na- Ktitttrus traditor damnaretitr, et non uidisti eadem prophetia stabili et certa et inconcussa ueritate, qua praedictum est 5 II Mach. 7, 9 25 cf. Ps. 108, 8—9 26 p. 29. 21 2 ti neij Senei Q 8 coniernationem c 10 te] de te PQv U ex- titiiti scripsi coll. p. 15, 13 eititit O eiistis PQv 16 attende PQv 17 eiageraiti O 18 captiosos v peidito] proditoii v 19 tibi] ifitnr PQ 21 ditabetnr Engelbreeht 23 qno] qoos Q 24 unaj oana Q 2* prophetiaj prophetica P propbetica et Q lib. II 8, 17-20 31 quod unus discipulus traditurus esset Christum, praedictum etdam qaod totus mundus esset crediturus in Christum. cur attendisti in prophetia hominem qui tradidit Christum et non ibi attendisti orbem pro quo est traditus Christus? quis tra- 6 didit Chri8tum? ludas. quibus eum tradidit? Iudaeis. quid ei fecerunt Iudaei? foderunt, inquit, manus meas et pedes, dinumerauerunt omnia ossa mea. ipsi uero consi- derauerunt et conspexerunt me, diuiserunt sibi uestimenta mea et super uestimentum meum mise- loruot sortem. quantum sit ergo, quod tanto pretio emptum est, in psalmo ipso paulo post lege: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu eius uniuersae patriae gentinm, quoniam dominiestregnumetipsedomi- lsnabitur gentium. quis autem potest ad commemoranda cetera de orbe credituro innumerabilia prophetica documenta sufficere? sed tu laudas prophetiam, quia uides in ea hominem qui uendidit Christum, nec in ea uides possessionem quam emit uenditus Christus. ecce altera uanitas: audi tertiam. « 20. Inter multa tuae inuectionis uerba dixisti: si homini* mortui testamentiim flammis incenderes, nonne falsarius puni- reris? quid te ergo futnrum cst, qui sanctissimam legem dei iudicis incendisti? haec dicens non attendisti quod te utique mouere deberet, quomodo fieri posset, ut nos testamentum » incenderemus et in ea hereditate consisteremus quae illo testa- mento conscripta est; uos autem mirum est testamentum seruasse et hereditatem perdidisse. nonne in eo testamento scriptum est: postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam terminos loterrae? huic hereditati communica et obice mihi de testa- mento quod uoles. nam quae dementia est ideo testamentum 6 P8. 21, 17-19 11 Ps. 21, 28-29 20 p. 30, 9 28 Ps. 2, 8 9 inper uestem meam Q 16 prophetica] prophetiae PQ 22 de te PQv 29 pr. tnam bia Qml 32 IIII. Contra litteras Petiliani tradere te noluisse flammis, ut contra uerba litiges testatoris? nos autem cum habeamus in manibus gesta ecclesiastica et municipalia, in quibus legamus eos, qui contra Caecilianum alterum episcopum ordinauerunt, potius fuisse diuinorum codi- cum traditores, non tamen insultamus, non inuehimur in uos 6 nec sanctarum paginarum cineres in uestris manibus plan- gimus nec Machabaeorum tormenta flagrantia sacrilegio uestri tumoris opponimus dicentes: 'uestra potiuB membra quam dei eloquia ignibus traderetis'. nolumus enim esse uani, ut alienis commissis, quae aut ignoratis aut improbatis, uobis inanem 10 strepitum concitemus. quod autem uos a totius orbis com- munione separatos uidemus, quod scelus et maximum et mani- festum et omnium uestrum est, si exaggerare uelim, tempus me citius quam uerba deficient et hoc tu si defendere uelis, ea es obiecturus orbi terrarum, quae si obicienda sunt ammo- 16 nes unde amplius accuseris, si obicienda non Bunt non defen- deris? ut quid ergo inflaris aduersus me de traditione quae nec mea est nec tua, si manet illud pactum, ut nobis non obiciamus aliena, si autem non manet, tua potius est quam mea? quamquam et manente illo pacto arbitror me iustissime ao dicere, ut ille iudicetur socius eius qui tradidit Christum, qui oum toto orbe non se tradidit Christo. ergo, inquit apostolus, Abrahaesemeneatis, secundumpromissionemhere- des, et iterum dicit: heredes quidem dei, coheredes autem Christi, idemque seraen Abrahae ad omnes gentes u pertinere demonstrat ex illo quod Abrahae dictum est: in eemine tuo benedicentur omnes gentes. quapropter puto iustum esse quod postulo, ut testamentum dei, quod iam olim apertum est, aliquantum aduertamus et, quem non in- uenerimus traditi coheredem, ipsum iudicemus traditoris here- 3« dem, ille pertineat ad Christi uenditorem, qui Christum negat 22 Gal. 8, 29 24 Rora. 8, 17 25 cf. Gal. 3, 8 26 Gen. 22, 18 8 tumoris Erasm., Louan. timoris codd. v, cf. e. gr. p. 12, 2 14 defi- ciunt Oml defedere Oml 15 admoncs PQv 16 si om. 0 17 ad- nersum PQ 18 ut et non om. PQ ut non nobis v 19 obiamua Oml lib. II 8, 20—10, 24 33 orbis emptorem. nempe quando se post resurrectionem disci- pulis demonstrauit et palpanda membra dubitantibus praebuit, hoc illis ait: quoniam sic Bcriptum est et sic opor- tebat Chri8tura pati et resurgere tertia die, et prae- s dicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem. ecce a qua hereditate uos alienatis, ecce cui heredi resistitis! itane uero parceret Christo in terra ambulanti qui contradicit in caelo sedenti? adhuc non intellegitis, quoniam 10 quidquid nobis obicitis sermoni eius obicitis? promittitur chri- stianus orbis et creditur, impletur et contradicitur. cogitate, obsecro, quid pati pro tanta impietate debuistis; et tamen si quid passi estis nescio, non uidi, non feci. tu hodie qui non pateris uim persecutionis meae, redde mihi rationem separa- is tionis tuae. sed iterum ac saepe dicturus es, quae si non probas ad nerainera pertinent, Bi autem probas ad me non per- tinent. VIIII. 21. Petilianus dixit: His ergo criminibus saeptus esse uerus episcopus non potes. M 22. Augustinus respondit: Quibus criminibus? quid docuisti, quid ostendisti? etsi ostendisses crimina nescio quorum, quid hoc ad semen Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes? X. 23. Petilianus dixit: Si apostoli persecuti sunt aliquem aut aliquem tradidit Christus? 25 24. Augustinus respondit: Possem quidem dicere ipsum satanan omnibus malis hominibus esse peiorem, cui tamen tradidit apo- stolua hominem ininteritum carn is, u t spiritussaluus sit in die domini Iesu, itemque alios de quibus dicit: quos tradidi satanae, ut discant non blaspheraare. so et dominus Christus flagellatos expulit de templo improbos mercatores, ubi etiam conexum est testimonium scripturae di- 8 Lnc. 24, 46-47 22 cf. Gen. 22, 18 27 ICor.5,5 29ITim.l,20 7 ieruaalem codd. (passim) 8 parcere 0 10 qaicquid codd. (passim) 25 sathanan PQ satanam t> 29 eathanae P sathane (h s. t ml) Q 81 con- nexam v LH. Augo.t. o. Don. II. 8 34 mL Contra litterae Petiliani centis: zelus domus tuae comedit me. ecce inuenimu» apostolum traditorem, Christum pereecutorem. possem ista dicere et te in non paroos aestus mittere, ut non querelas eorum qui patiuntur, sed animum eorum qui faciunt quaerere cogereris. sed hinc noli laborare; non ea dico, sed dico ad & semen Abrabae quod est in omnibus gentibus non pertinere, si quid non recte uobis factnm est fortasse a palea dominicae segetis, quae nihilominus est in omnibus gentibus. uos ergo reddite rationem separationis uestrae, sed prius attendite quales habeatis quos uobis obici non uultis, et uidete quam inique 10 faeiatis, cum aliena facta nobis obicitis, etsi ea quae dicitis probaretis. ita nulla erit ratio separatiouis uestrae. XI. 25. PetiliaDus dixit: At enim aliqui dtcent: 'filii non sumus traditoris'. eius est aliquis filius cuius facta sectatur. hi enim certissimi filii sunt idemque parentibus similes, quos is non ista caro nec sanguis, sed mores et facta parentibus consimiles genuerunt. 26. Augustinus respondit: Paulo ante nihil contra nos dice- bas, nunc iam coepisti dicere aliquid et pro nobis. haeo enim propositio tua in eo te tenet, ut, si nos hodie cum quibus agis 20 non conuiceris traditores et homicidaa et si quid aliud crimi- naris, quidquid tale ostenderis in eis qui nos tempore prae- cesserunt, omnino nobis obesse non possit quorum enim dissimilia facta habemus, eorum filii esse non possumus. et uide quo te commiseris. si aliquem forte etiam nostrae aetatis * hominem et nobiscum uiuentem de aliquo tali reatu forte con- uiceris, nullo modo praeiudicat omnibus gentibus quae in semine Abrabae benedicuntur, a quibus tu te separando sacri- legus inueniris. ita, quod fieri non potest, nisi omnes qui ubique sunt noueris omniumque mores et facta non solum so didiceris, sed etiam demonstraueris tam mala esse quam dicis, 1 Ioh. 2, 17 27 cf. Gen. 22, 18 7 aj ad Pm! 13 fllii traditoris eiaa non snmns. cet aliqnis filiue PQ 19 iam] etiam v 26 conninceris Oml 28 eacrile&na om. PQ lib. II 10, 24-13, 30 35 non habes cur obicias orbi terrarum, qui est in sanctis, nescio quos parentes, quibus eos probes esse consimiles. nec te ali- quid adiuuabit, si etiam demonstrare potueris eos qui tales non sunt cum eis qui tales sunt sumere sacramenta communia, 5 primo quia uos ipsos respicere debetis, cum quibus ea cele- bretis, quibus detis, a quibus sumatis et uobis eos obici noli- tis. deinde, si filii sunt Iudae, qui diabolus inter apostolos fnit, quicumque facta eius imitantur, cur non filios apostolo- rum dicamus qui non facta sua cum talibus, sed domini sacra- io menta communicant, sicut apostoli dominicam cenam cum illo traditore sumpserunt, ideo uobis longe dissimiles, quod homi- nibus unitatem seruantibus hoc obicitis quod conscissa unitate uos facitis? XII. 27. Petilianus dixit: De se ipso lndaeis dicit domiitns 15 Christus: si non fttcio faeta patris ntei. itolite mihi credere. 28. Augustinus respondit: lam supra respondi; hoc et uerum est et pro nobis contra uos est. XIII. 29. Petilianus dixit: Falsidiros et mendttces sic iden- «o tidem obiurgat: filii diaboli cstis; et ab initio eitim illc accasator fttit et in uciitate iton stctit. 30. Augustinus respondit: Non solemus legere: ille accu- sator fuit, sed: ille homicida fuit. quaerimus autem unde fuerit diabolus homicida ab initio et inuenimus, quod primum » hominein occiderit non gladium stringendo aut aliquam uim eorporaliter inferendo, sed persuadendo peccatum et a paradisi felicitate deiciendo. quod tunc paradisus, hoc nunc ecclesia. diaboli ergo filif sunt qui homines ab ecclesia seducendo inter- ficiunt. sicut autem per uerba dei nouimus ubi sit plantatus » paradisus, sic per uerba Christi ubi sit ecclesia didicimus: per omnes, inquit, gentes, incipiens ab Hierusalem. ab isto uniuerso ad partem quamlibet quisquis separat homi- 15 Ioh. 10, 37 20 Iob. 8, 44 31 Luc. 24, 47 1 orbi tm. Oml 2 probes scripsi probas codd. v cumsimiles Omt 24 diabolus fuerit Q 8* 3(3 Ilir. Contra littcras Petiliani nei», ille diaboli filius et homicida conuincitur. sed et uerbum quod ipse posuisti, ut de diabolo diceres: itle accusator fuit et in ueritate non stetit, uide in quos conueniat accusatis enim orbem terrarum criminibus aliorum, quos etiam ipsos acousare potius quam conuincere potuistis et in ueritate 5 Christi non stetistis. ille enim dicit ecclesiam per omnes gentes incipientem ab Hierusalem, uos autem in parte Donati. XIIII. 31. Petilianus dixit: Tertio quoqm simiUter persecn- toruni dementiam hoc noinine appellai: prot/enies uipe- rarum, quomodo fugietis iudiciitm t/cliennae? io ideoqne mitto ad nos prophetas et sapientes et scribas, et cx illis occidetis et cr uci fi yctis et fla- gcllabitis iu sijnaijotjis uestris, donec ueuiat supcr nos omnis sanguis iitstits, qnem r ffudistis in terra a sant/uine Abcl iusti usque ad santjitinem 15 Zftchariae filii Darachiae, queiifoccidistis inter templutn et ultare. mtmquid itere carualiter filii sunt uiptrarum ae uon magis mente serpenks et trilingui nuilitia Utduquc mortifero rt spiritu tteneni flagellaulrs? uere uiperae facti sunt qtti insontibus populis moiies morsibus uomucriint. 20 32. Augustinus respondit: Haec si dicam de talibus esse dicta quales uos estis, respondebitis: 'proba.' quid enim? tu probasti? aut si eo putas probari quia dicuntur, non opus est eadem repetere. recita illa ipsa tibi et a nobis in uos: ecce et ego probaui, si hoc est probare. et tamen disce quid sit 25 probare. neque enim extrinsecus quaero documenta, ut uos uiperas probem. ecce id ipsuni uipereum est non habere in ore firmamentum ueritatis, sed uenenum maledictionis, sicut 8criptum est: uenenum aspidum sub labiis eorum. et quia hoc passiru a quolibet in quemlibet dici potest, quasi 30 quaereretur quorum, continuo subiecit: quorum os maledic- tione et amaritudine plenum est. cum ergo talia dicitis 2 p. 35, 21 9 Mattb. 23, 33-35 29. 31 Ps. 13, 3 1 terram v (gr. M rf(? -rffi) 17 snnt fllii v 19 flagrantea PQo uere PQ 23 quia] quo v 27 est om. PQ 31 subicit PQ lib. II 13, 80-14, 33 37 in homine8 per totura mundum dispersos quos omnino igno- rati8, quorum etiam multi nec Caeciliani nec Donati nomen audierunt, nec auditis in silentio respondentes: 'non ad nos pertinet quidquid dicitis, non uidimus, non fecimus, quid loqua- !> mini penitus ignoramus,' uos qui nihil aliud uultis quam dicere quod probare omnino non potestis, quid aliud quam os nestrum maledictione et amaritudine plenum est? iam uide utrum uos possitis ostendere non esse uiperas, nisi ostende- ritis omnes christianos omnium gentium traditores esse et 10 homicidas et non esse christianos. immo uero etiamsi potestis singulorum hominum per totum orbem diffusorum uitas et facta nosse et ostendere, tamen antequam id faciatis, cum temere ista iactatis, os uestrum uipereum est, os uestrum maledictione et amaritudine plenum est. ostendite iam, si 15 potestis, quem prophetam, quem sapientem, quem scribam occiderimus et crucifixerimus et flagellauerimus in synagogis nostris. attendite, quanto labore impenso nullo modo probaturi sitis, quod Donatus et Marculus prophetae fuerint aut sapientes aut scribae, quia non fuerunt. quod etsi possetis, quid faciatis, 20 ut ostendati8 a nobis occisos quos nec nos ipsi nouimus, quanto minus orbis terrarum cui uenenoso ore maledicitis? aut uade potestis ostendere animum nos liabere consimileminterfectoribus eorum, quos nec saltem ab aliquibus interfectos potestis osten- dere? attendite haec omnia, uidete utrum aliquid horum uel 2o de orbe terrarura uel orbi terrarum probare possitis, cui tamen quia maledicere non quiescitis, in uobis uera ostenditis quae de illo falsa iactatis. 33. Porro si nos uelimus probare uos esse interfectores prophetarum, non imus longius, ut per loca singula colligamus, 30 quas furiosi uestri principes circumcellionum et ipsae cateruae uinulentonim atque insanorum non tantum ediderint ab initio 18 sqq.) cf. p. 46, 16 sqq. 1 quos] et quos t> 5 qui] que Oml 7 uestram Pml uidete ti 8 non| nos Moreliu» 17 probaturi sitis ] probastis v 18 fueric Oml 19 aut om. O 29 non imus (unus Q) longius] nimis longum sit v 30 cerci- celionum 0 cercicellionuiu P circellionum Q 31 uinolentorum OmSPQn 38 IIII. Contra litteras Petiliani schismatis uestri, sed omnino edere non desinant strages. de proiimo ago. proferantur eloquia diuina quae uersantur in manibu8 et nostris et uestris: eos teneamus interfectores pro- phetanim quos contradictores inuenerimus linguis prophetarum. quid ocius dici potest, quid citius ostendi potest? mitius age- 5 retis traiciendo ferrum per uiscera prophetarum quam quod lingua interficere conamini uerba prophetarum. dicit propheta: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae. ecce agitur, ecce impletnr; uos autem non solum contra id quod dicitur aures incredulas 10 clauditis, sed etiam contra id quod iam geritur linguas furiosas exeritis. audiuit Abraham dictum: in semine tuo benedi- centur omnes gentes et credidit et deputatnm est illi ad iustitiam. uos uidetis factum et reclamatis et non uultis deputari uobis ad iniustitiam quod recte deputaretur, etiamsi 15 nondum factum, sed tantummodo dictum non crederetis. immo non solum non uultis uobis deputari ad iniustitiaro, sed etiam si quid pro hac impietate patimini, deputari uobis uultis ad iustitiam. aut si non sunt istae persecutiones pro- phetarum, quia non fiunt ferro sed uerbo. quae fuit causa ut 20 diuinitus diceretur: filii hominum, dentes eorum arma et sagittae et lingua eorum gladius acutus? sed quando colligam ex prophetis omnibus omnia testimonia eccle- siae toto orbe diffusae, quae omnia contradicendo interficere et extinguere conamini? sed ligati estis, quia in omnem » terram exiit sonus eoruro et in fines orbiB terrae uerba eorum. uerumtamen unum illud commemorabo ex ore domini qui testis est testium: oportebat, inquit, im- pleri omnia quae scripta sunt in lege et pro- phetis et psalmis de me. quae sunt haec, ipse indi- so 8 Ps. 21, 28 12 Gen. 22, 18 13 Gen. 15, 6. Rom. 4, 3 21 Ps. 56, 5 25 Ps. 18, 5 28 Luc. 24, 44 1 sed] add. et ti desistant Pv 2 elequia 0 5 otins Q doctius v 13 illi] ei PQ 15 uobis depntari PQ iniustitiam] institiam O 30 sint Po lib. II 14, 33-15, 35 39 cet. tunc aperuit illis sensum, inquit, ut intellege- Tent scripturas, et dixit eis: quoniam sic scriptum est et 8 i c oportebat Christum pati et resurgere a mortuis, et praedicari in nomine eius paenitentiam set remissionem peccatorum per omnes gentes, in- cipientibus ab Hierusalem. ecce quod scriptum est in lege et prophetis et psalmis de domino; ecce quod de se et de ecclesia ipse dominus aperuit se ostendens, illam promit- tens. uos autem his tam manifestis testimoniis resistentes et w ea, quia delere non potestis, deprauare conantes quid faceretis, si inneniretis membra prophetarum, qui sic saeuitis in eloquia prophetarum, ut nec dominum audiatis impletorem manifesta- torem expositorem prophetarum? nam quantum potestis, etiam ipsum caeditis, quando et ipsi non ceditis. is XV. 34. Petilianus dixit: De uobis quoque Dauid (in) per- secutores haec dicit: sepu lchrum patens est guttur eorum; linguis suis dolose agebant; uenenum aspidum sub labiis eornm quorum osmaledirtione et amaritudi ne plenum est; ueloces pedes eorum ao ad effundendum sangninem; contritio et infclici- tas in uiis eornm, et tiiam pacis non cognouerunt; non est timor dei ante ocnlos corum. nonne rogno- scent omnes, qui operantur iniqui latem, qui dcuo- rant plebem meam sicut cibum panis? as 35. Augustinus respondit: Sepulchrum patens est guttur eorum,unde mendaciorum mortes exhalant; os enim quod men- titur occidit animam. si autem nthil est uerius quam id quod dixit Christus, ecclesiam suam per omnes gentes incipientem ab Hierusalem, nihil est mendacius quam id quod dicitis 'in 3o parte Donati'. linguae autem dolosae sunt eorum, qui cum facta sua nouerint non solum se dicunt iustos esse homines 1 Luc. 24, 45-47 16 Ps. 13, 3-4 26 Sap. 1, 11 28 cf. Lne. 24, 47 6 ert in mg. 0 9 his tamj irtam Oml 15 in addidi, cf. p. 29, 18 pereecutoribo. Pm2v 26 eialant codd. 27 aniraum P 31 nouerunt PQ 40 I III. Contra litteras Petiliani eed etiam iustificatores hominum, quod de uno diotum est qui iustificat impium et quod sit iustus et iustificanB. iam de ueneno aspidum et ore maledictione et amaritudine pleno satis diximus. ueloces pedes autem ad effundendum sanguinem etiam Maximianistas habere dixistis; testis est plenarii uestri concilii & sententia totiens gestis proconsularibus et municipalibus alle- gata. illi autem neminem, quantum audimus, corporaliter occi- derunt. intellexistis ergo etiam spiritali caede animarum san- guinem fundi gladio schismatis, quod in Maximiano damnastis. uidete ergo si non sunt pedes uestri ueloces ad effundendum 10 sanguinem, cum praeciditis homines ab unitate orbis terrarum, si hoc in Maximianistis recte dixistis, quia praeciderunt aliquos a parte Donati. itane nos uiam pacis non cognouimus, qui studemus seruare unitatem spiritus in uinculo pacis, et uos eam nostis, qui sermoni Christi quem habuit post resurrec- ir> tionem cum discipulis suis tam pacifico, ut inde inciperet dicens: pax uobiscum, ita resistitis, ut nihil aiiud quam hoc ei dicere conuincamini : 'tu quod dixisti de unitate omnium gentium falsum est, nos quod dicimus de crimine omnium gentium uerum est>? qui dicerent ista, si esset timor dei ante *> oculos eorum? uidete itaque, si non ista cotidie dicendo plebem dei diffusam toto orbe terrarum tamquam cibum panis denti- bns finire conamini. XVI. 36. Petilianus dixit: Monet etiam dominus Christus: cauete n pscudoprophetis; neniunt ad uos in ue- »> stitn ouium, intus autem sunt lupi rapaces. ex fr uctihus eorum cognoscetis eos. 37. Augustinus respondit: Si abs te quaeram, quibus nos fructibus lupos rapaces esse cognoscatis, dicturus es crimina aliena nec in eis quorum esse dicuntur umquam probata. si » autem tu a me quaeras, quibus fructibus uos potius esse lupos 2 cf. Bom. 4, 5. 8. 26 5 cf. p. 17, 19. 22, 20 14 cf. Eph. 4, 8 17 Iob. 20, 19 25 Matth. 7, 16-16 2 iam] nam v 10 sint v 20 qui idtm quod qnomodo 23 cf. II HZ, 72 extr. 25 nenient PQ qni naniunt t> ueatitum OQ neatimentiB v, Sf. III 58, 70 lib. II 15, 35-18, 40 41 rapaces cognoscaraus, obicio schismatis crimen quod tu negabis, ego autem statim probabo: neque enim communicas omnibus gentibus et illis ecclesiis apostolico labore fundatis. hic dictu- rus es: *non communico traditoribus et bomicidis'. respondet tibi 6 semen Abrahae: 'haec sunt illa crimina uel non uera uel non mea*. sed haec interim sepono, tu ostende ecclesiam. iam uox illa mihi sonabit, quam in pseudoprophetis uitandam dominus monuit ostendentibus partes et ab uniuerso alienare conanti- bus: ecce hic est Christus, ecce illic. sed usque adeo 10 putas ueras oues Christi cor lion habere quibus dictum est: nolite credere, ut lupum audiant dicentem: ecce hic est Christus et pastorem non audiant dicentem: per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem. XVII. 38. Petilianus dixit: Sic sic, improbe persecutor, 15 quocumque te uelamine bonitatis obtexeris, quocumque nomine pacis bellum osculis geras, quolibet iniitatis uocabulo homi- ntttn gentis inlicias, qui kactenus fallis ac dccipis, uere dia- Ijoli filius e.i, dum moribus indicas patrem. 39. Augustinns respondit: Haec a nobis in uos dicta esse ao reputa et, ut noueris in quos potius conueniant, quae superius dixi commemora. XVIII. 40. Petilianus dixit: Nec adeo mirum quod tibi nomen episcopi inlicite assumis. kaec est uera diaboli con- suetudo, ita dernum decipere, si sibimet niiulicet uocabulum »5 sanctitatis, apostolo praedicantc: ncc mirum cst, inquit, si ipse satanas transfigurat se nelut angelum tucis et ministros suos quasi ministros iustitiae. nec tnirum est ergo quod tc falso episcopum uocas. nam et illi angeli perditi, amatores uirginum mundariarum, qui carnem so corrumpendo corrupti sunt, licet diuinis exuti uirtutibus angeli esse desieri?it, iwmen tamen retinent angebrum sescque semper 9. 11 Matth. 24, 23 12 Luc. 24, 47 16 cf. p. 12, 18 25 II Cor. 11, 14—15 17 illicias PQv actenus Oml 23 episcopi] chriBti Q 24 uendicet P 26 ti] quoniara (vip)PQ catbanasPQ 28 falsum codd. 31 desierunt^m/ 42 IIII. Contra litteras Petiliani angehs putant, qui diuina soluti militia in exercitttm diaboli simUes transierunt, deo magno clamante: non permanebit spiritus meus in hominibus istis in aeternum, quoniam caro sunt. quibus reis ac uobis dicet dominus Christus: ite in ignem aeternum, quem paranit pater 6 tneus diabolo et angelis eius. si angeli mali non essent, diabolus angelos non halieret, quos et sancttts apostoltts in illo iudicio resurgendi a sanctis hominibus dicit esse damnandos: nescitis quoniam angelos iudicabim us? si ueri angeli essent, iudicium in angelos deihomines non haberent. sic quoqnc »o apostoli sexaginta, qui cum domino Christo duode.cim dere- lictis a fide apostatae recesserunt, in tantnm hominibus mi- seris adhuc putantur apostoli, ut ex his Manicheus et ceteri multi-s diabolicis sectis multas animas implicent. qttas nt caperent prodierunt. natn profecto pcrdittts Maitichcus, si 15 tamen fuit, in illis seraginta ponendus cst, si nomen eiti.s ajyostoli inter duodecim (iton) continetur. at in locum Iudac traditoris sitbrogato Mathia uoce Christi orilinatns est ut tertins decimus Paulus. qui scse apostoloittm nouissimum mtmorat, ne quisquis esset posterior apostolus crederettir. sic enim dixit: » cgo enim sum nouissi mus apostolorum,quinon sttm dignus uocari apostolu s.quia persecu tus suni eccle- siam dei. nec in koc nobis blandiamini: ludaetts haeo feceratf lieet et uos nobis perniciem nt pagani faciatis. bellum namqnc inlicite geritis quibus non licet repngnarc. uos enim cupitis » iiiuere nobis occisis, nobis uero uictoria est fugere uel occidi. 41. Augustinus respondit: Uideris quemadmodum teetimonia scripturarum posueris uel quomodo intellexeris: nihil ad rem de qua nunc agitur. ad lioc enim certe iata omnia dixisti, ut 2 Gen. 6, 3 5 Matth. 25. 41 9 I Cor. 6, 8 11 cf. Ep. c. Don. 13, 33 21 I Cor. 15, 9 2 dampnante 0 14 mnltisj multi PQ 15 prodierunt scripti perdi- derunt codd. e periernnt coni. v 16 non in illis Ov 17 non addidi, cf. Aug. Contra epitt. Manich. 5, 6 at] ant Ov interpunctionrm correxi 18 ut om. PQ 19 apostolornm] apostolis 0 apostolum PQ 21 nouisaimuaj minimus PQ 23 nec] ne Oml in om. 0 lib. II 18, 40-19, 43 43 probares esse falsos episcopos, sicut sunt falsi angeli et falsi apostoli. nouimus et nos esse falsos angelos et falsos aposto- los et falsos episcopos et sicut dicit uems apostolus falsos fratres; sed cum ab utrisque aduersus inuicem poasint ista 3 iactari, probare aliquid opus est, non inaniter loqui. in quos tamen conueniat crimen fallaciae, recole quae supra dixiraus et inuenies, ne taedio simus legentibus eadem saepius repe- tendo. et tamen quid hoc ad ecclesiam toto terrarum orbe diffusam, siue quod de palea eius, quae cum illa per totum 10 mundum est, potueris dicere, siue quod de Manicheo dixisti uel de ceteris diabolicis sectis? si enim ad triticum non per- tinet, quidquid etiam de palea dicitur quae adhuc cuin illo est, quanto minus pertinent ad membra Cliristi toto orbe dif- fusa tam olim et tam aperte separata portenta! u XVIIII. 42. Petilianus dixit: lul/rt nobis dominus Christus: cvm ?io.i persecuti fnerint hominr.s i n riuitate ista, fugite i n alteram; quodsi inea uos persequen- tur, fugite in alia/n. ameu rnim iliro uobis, non ronsummabit i .i cinitatrs Israhel, doncr ur/iiat 20 filitis hominis. si dc ludaeis rf paganis nobis pracinonet, tu qui christianum te me/nora* dira farln gentilium uon del/es imiUiri. an sic dro snuitis. ut iiextris manibus orr.i- (kimnr? erratis erratis, » hnr. rrrditis miscri; mm non habet deus earnificrs sacerdotes. 28 43. Augustinus respondit: Fugere de ciuitate in ciuitatem a facie persecutionis non haereticis uel schismaticis praecep- tum siue permissura est, quod estis uos, sed praedicatoribua euangelii, cui resistitis uos. quod ut facile probemus, nunc certe in ciuitatibus uestris estis et nemo uos persequitur. pro- 30 deundum ergo uobis est et reddenda ratio separationis uestrae. 3 ef. II Cor. 11, 26 15 iubel — 18 aliatn] huc usque pertinebat epiatolae Petiliani pars prima, cui Augustinus libro priino respondit ; cf. III 50, 61 16 Matth. 10, 23 2 falaos eue P 4 utriusque Oml possunt Qml 8 orbe terrarum v 18 enim (t<^p) icripri amen Oml, del. 0m2, om. PQv, cf. Gaud. 1 18, 19 oobia om.Q 19 israel codd. v 20 pagania et iudeis PQ 26 hereticos Oml 44 IIII. Contra litteras Petiliani neque enim sicut excusatur infirmitas carnis, quando cedit uiolentiae persecutionis, sic debet et ueritas cedere falsitati. proinde si persecutionem patimini, quare non dimittitis ciui- tates in quibus estis, ut impleatis quod ei euangelio comme- morati8? si autem non patimini persecutionem, quare nobis 5 respondere non uultis? ant si timetis forte, ne cum responde- ritis persecutionem patiamini, quomodo ergo imitamini eos praedicatores quibus dictum est: ecce mitto uos sicut oues in medio luporum, quibus item dictum est: nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non 10 possunt occidere? et quomodo non facitis contra prae- ceptum Petri apostoli qui ait: parati semper ad respon- sionem omni poscenti uos rationem de fideetspe uestra? postremo quare per uiolentissimas turbas etiam ultro improbi estis ecclesiis catholicis ubi potueritis, quod innumera- 15 bilibus exemplis res ipsa indicat? sed dicitis uos loca uestra defendere et resistitis fustibus et caedibus quibuscumque po- tueritis. quare ibi non audistis uocem domini dicentis: ego autem dico uobis non resistere malo? aut si fieri potest, ut aliquando recte per uim corporalem resistatur uiolen- *> tis nec ideo praeceptum uioletur quod audimus a domino: ego autem dico uobis non resistere malo, cur non etiam hoc fieri potest, ut per ordinatas et legitimas potestates de sedibus, quae inlicite usurpantur uel ad iniuriam dei retinentur, pius expellat impium et iustus iniustum? neque enim eo »5 modo persecutionem passi sunt pseudoprophetae ab Helia quo- modo ipse Helias a rege iniquissimo, aut quia flagellatus est dominus a peraecutoribus, propterea passionibus eius compa- randi sunt quos ipse de templo flagellatos eiecit. restat ergo ut nihil aliud requirendum esse fateamini nisi utrum iuste an » 8 Matth. 10, 16 9 Matth. 10, 28 12 I Petr. 3, 15 18. 21 Matth. 5, 39 26 cf. III Rcg. 18 6 ne om. O 7 patimini O 8 ecce om. PQ 13 rationem ().*f«,vj om. Oo 19 aut] an Oml aut si aliquando fleri potest ut recte P 27 helyas Q nequis«imo Pv lib. II 19, 48-20, 45 impie uos separaueritis a communione orbis terrarum. nam 8i hoc inuentum fuerit quod impie feceritis, non miremiui si non desunt ministri deo per quos flagellemini, quia persecu- tionem patiraini non a nobis, sed sicut scriptum est ab ipsis 6 factis uestris. XX. 44. Petilianus dixit: Clnmal rursits ih raclo dominus Christtts ad Paiilum: tia u l c Saulc. i/itid me perseij ueris? durum est tibi c.ontra stimittum caltitrare. tiau- lus tttnc dichts cst, ut ci postmotlum baptisnta componcret io nomen. itobis cryo non durum esi Christtlin totiens persequi in sacerdotibus suis, domino ipso elnmantc: uc tetigeritis christos meos. saiictorum compulatc tot funera, et uitui- eem Christnm totiens oeeidistis. postrcino si sacrileyus nort sis, sanctus esse non potcs homicida. »5 45. Augustinus respondit: Defendite uos ipsos a persecuti- one, quam passi sunt a uestris qui cum Maximiano se a uobis separauerunt, et illic inuenietis defensionem nostram. si enira dicitis non uos fecisse, gesta proconsularia et municipalia reci- tamus. si dicitis recte uos illis fecisse, cur ipsi talia pati non » uultis? si dicitis: 'sed nos schisma non fecimus', hoc ergo quaeratur et, antequam constet an ita sit. nemo persecutores accuset. si dicitis etiam schismaticos persecutionem pati non debaisse, quaero utrum et de basilicis, in quibus insidiantur ad seducendos infirraos, expelli per ordinatas potestates non » debeant. si dicitis nec hoc debere, reddite prius Maximianistis basilicas et sic nobiscum agite. si dicitis debere, quaerite iam quid pati debeant a potestatibus ordinatis, qui eis resistendo dei ordinationi resistunt. unde aperte apostolus dicit: non enim sine causa gladium portat; uindex est enira Min iram ei qui raale agit. quodsi oranino diligenter ueri- tate tractata hoc inuentum fuerit, ut nec per iudicia publica 4 Sap. 11, 21 7 Act. 9, 4-5 11 Ps. 104, 15 27 cf. Rom. 13, 2 2S Rom. 13, 4 3 flagellamini Pml 12 tot computate Pml 18 uos non PQ 26 queri etiam O 4* tni. Cmsr* lil5*tM P-iTHUni seaismatici aliquifi pati i* tot<> ajro dominL i-i est . cla- maat frnmenta dominiea: 'nee a ■el quod palea nostra eommiccit. q-.ia •iispLi.xc nob»'? si oobis soflkere ad pariracionem facemiai. qioatam q separastLi? aia<: eaim ■os aeeusac ip*a uestra defeniio. ji eaim propcerea aoi ab ittiquia partis Doaaci noa separarii. nam portat. car ab iniquis orbis cerraram qaos patatds aat fineicis aoi separaiti*? an at iarcinam scaiimatii omnes pari- ter portaretii? 4f>. Et tamea qaaerimai a aobis. qaos aestrum a nostris probetis oeeijos. naliam qaidem lezem ab imperatoribai datam i* nt occi.ieremir.i reeolo. illi autem, c perticet a-i dominieum tritieum? palea qnae forzs uolanit paleam quae intus reniansit accuset: » ■on enim tota poterit niii nentilabro ultimo separari. si autem est falsam. qui-J mirum si palea tamquam leui flatu dissen- aiODis ablata etiam dominicum triticum falsis criminationibus insectatur? quapropter de omnibus talibus inuidiosis eriminibus boc uobis frumentum Christi. quod per agrum, id est per » 10 ef. Gal. 6, 3 17 cf. Cr<~c. III 49. 34. Optat. III 6 2 HUntorl P«»l« PQc * oberios cod.i. 12 fingati* Qml tepa- ratia P 14 taraen) com p 20 sont Oml posi incredibile est tn P lUleta nunt: maloisse ipse damnaius est traditor Chrisii apostohts, undecim sic plenius eonfirmauit: iam uos mundi estis propter ser- monem quem locutus sum uobis; manete in me, et ego in nobis. et iterum his undecim dixit: pacem meam do uobis, pacem meam dimitto uobis. cum haec ergo ss damiuito ul diximus traditore apostolis undecim dicta sint, uos quoque traditores similiter pacem et baptismum non habetis. 50. Augustinus respondit: Si ergo perdidit baptismum tra- ditor, quisquis a uobis baptizatus postea traditor factus fuerit, » si redire ad uos uoluerit, denuo baptizetur. quod si non facitis, 6 p. 47, 18 8 cf. Act. 8, 9-19 13. 16 Ioh. 13, 10 22 Ioh. 15, 3—4 24 Ioh. 14, 27 2 tali numquam PQ 8 non— Siraoni om. PQ 9 a e. I. 0 persecun- tur Q 10 quos om. Oml 21 Christi, apostoloe v 31 ad uos redire t> lib. II 21, 48-23, 51 49 satis uos ipsi indicatis falsum esse quod dictum est: si quia ergo traditor factus es, baptismum perdidisti. si enim perdi- dit, redeat et reeipiat; si autem redit et non recipit, non per- diderat. deinde, si propterea dictum est apostolis: iam uos 6 mundi estis et: pacem meam do uobis, quia iam inde dis- cesserat traditor, non erat ergo munda et pacifica cena illa tanti sacramenti, quam priusquam ille eiiret omnibus dedit. quod si clausis ocnlis dicere audetis, quid faciamus nisi potins nos eiclamemus: 'o ultrii furoris caecitas eorum qui uolunt esse 10 legis doctores, sicut dicit apostolus, non intellegentes neque qnae locuntur neque de quibus affirment'? nisi tamen pertinaciae caecitas impediret, non erat difficilis intellectns, ut uideres non diiisse dominum praesente Iuda: 'nondum mundi estis', sed: iam uos mundi estis addidit u autem 'non omnes', quia ibi erat qui mundus non erat. qui tamen si praesentia sua ceteros pollueret, non eis diceretur: iam uos mundi estis, sed diceretur, ut diii: 'nondum mundi estis'. postquam uero ille discessit, diiit eis: iam uos mundi estis nec addidit: 'sed non omnes,' quia iam dis- » cesserat quo etiam praesente, sicut eis dictum est, mundi erant, sed non omnes, quia erat illic unus immundus. qua- propter his nerbis magis dominus declarauit in uno coetu hominum eadem sacramenta sumentium aliquorum immundi- tiam mundis obesse non posse. certe si putatis esse apud nos » similes Iudae, haec uerba nobis dicite: 'mundi estis, sed non omnes'. non autem hoc dicitis, sed dicitis propter quosdam immundos: 'immundi estis omnes'. hoc discipulis dominus Iuda praesente non diiit, et ideo qui hoc dicit non didicit a bono magistro quod dicit 20 XXIII. 51. Petilianus diiit: Quodsi nos bis baptismum facere dicitis, immo uos facitis qui oceiditis baptixatos. non, quia baptixatis, hoc dicimus, sed quin unumqnemque, dum lp.48,19 4Ioh. 15,3 5 Ioh. 14,27 9ITira. 1,7 28 cf. Luc. 18, 18 1 indicatis ncripsi iudicatis codd. v 6 cena Q 11 loquuntur v affirmant v 22 cetu Q 24 apud noa esse v 30 baptismom 0 UI. Augml c. Don. II. 4 50 IIII. Contra litteras Petiliani occiditis, sanguine suo facitis baptixari. etenim baptismum aquae uel spiriins extorto sanguine martyris qnasi factum est geminum. sic [autem] ipse namque saluator baptixatus primitus a Iolianne baptixandum sese professus est iterum non iam aqua nec spiritu, sed sanguinis baptismo cruce pas- b sionis, sicut scriptum est: accesserunt ad eum duo discipuli filii Zebedaei dicentes: domine, cum ueneris in regnum tuum, fac nos sedere unum ad dexteram tuam et alterum ad sinistram. respondit eis Iesus: difficilem rem petitis. numquid cali- 10 cem quem ego bibiturus sum potestis bibere et baptismum quod ego baptixor baptixari? dixerunt illi: posstimus. et ait illis: calicem quidem quem ego bibiturus sum bibere potestis et baptismum qnod ego baptixor baptixabimini, et cetera, si haec i& duo sutit baptismata, uestra nos laudatis inuidia, profitemur. cum enim nostra corpora occiditis, non bis baptismum faci- mus, sed impturmo nostro et sanguine baptixamur ut Christus. erubescite erubescite, persecutores: similes Christo martyres facitis quos post aqiuim ueri baptismatis sanguis baptista » perfundit. 52. Augustinus respondit: Primo cito respondemus quia non U08 occidimus, sed ipsi uosmet ipsos uera morte occiditis, cum uos ab unitatis uiua radice praeciditis. deinde si omnes qui occiduntur sanguine suo baptizantur, omnes latrones iniqui » impii scelerati, qui damnati feriuntur, martyres habendi aunt, quia suo sanguine baptizantur. si autem non baptizantur san- guine suo nisi qui occiduntur propter iustitiam, quia ipsorum estregnum caelorum, uide sis prius esse quaerendum propter 5 cf. Iob. 8, 5 6 Marc. 10, 35—89 28 Matth. 5, 10 3 autem del. Q nanque del. P sic autem ipse qnoque t>, cf. sic namqae p. 48, 15 4 a] ab Q 12 baptismo v quo PQo 14 bibere po- testiel bibetis (nt'«a»t) Q quidem meum (del.) bibetis quem ego bibiturus snm P baptismo t> 15 quo PQv 17 occidistis Oml non bis acripsi nobis 0 bis PQv 29 uide sis scripai uidistia codd. v, cf. uide potius p. 57, 27 lib. II 23, 51-53 51 quid patimini et postea quid patiamini. quid ergo buccae in- flantur, antequam facta defendantur? quid perstrepit lingua, antequam probetur uita? si schisma fecisti, impius es; si im- pius es, ut sacrilegus moreris, cum pro impietate puniris; si b ut 8acrilegu8 moreris, quomodo tuo sanguine baptizaris? an dicis: 'non feci schisma'? hoc ergo quaeramus: quid ante cla- ntaa quam probas? 53. An dicis: 'etsi sacrilegus sum, a te occidi non debeo'? alia quaestio est de atrocitate facti mei quod numquam uera- 10 citer demonstras, alia de baptisuio sanguinis tui unde te men- daciter iactas. nam neque occido te nec probas te ab aliquo occidi nec, si probes, ad me pertinet quicumque te occiderit, siue secundum potestatem legitime sibi a domino datam iuste fecerit siue sicut messis dominicae palea cupiditate aliqua mala » scelus admiserit: sicut ad te non pertinet qui recentibus tem- poribus cum intolerabili potentatu etiam militibus sibi comi- tantibus, non quia timebat aliquem sed nt ab omnibus timeretur, uiduas oppressit, pupillos euertit. aliena patri- monia prodidit, aliena matrimonia separauit, rcs uendendas » innocentium procurauit, uenditarum pretia cum dominis plan- gentibus diuisit. ex me ista dicere uidear, si non tacito nomine agnoscitur de quo dicam. quae si uera sunt, sicut ad uos ista non pertinent, ita nec quidquid dicis ad nos, etiamsi uera diceres. si autem falsa fama de illo collega uestro iusto et » innocente mentita est, nullo modo etiam famae credendum est, quae de innocentibus tamquam de traditoribus codicum uel tamquam de interfectoribus hominum seminata est. huc aceedit, quia ego illum commemoro qui uobiscum uixit, cuius natali- cia tanta celebratione frequentabatis, cui pacis osculum inter » sacramenta copulabatis, in cuius manibus eucharistiam pone- 15 qui rccentibus temporibus seqq.] cf. cap. 35, 82 1 patiamini] patiraini v 4 cum pro— moreria om. PQ 5 quomodo] add. ergo PQ 6 dicitis O 11 occido scripsi occidi codd. v, cf. p. 50, 23 13 sibi scripsi siue 0, om. PQv 15 ammiserit 0 16 intollerabili Pml potentu Q 21 dicere ista P 27 uc Oml 30 eucaristiam Oml 4* 52 IIII. Contra litteras Petiliani batis, cui uicissim danti manns porrigebatis, cuius aures inter tantos Africae gemitus surdas libera uoce offendere timebatis; quem nescio quis uestrum quia uel ex obliquo urbanissime tetigit, ut ei diceret quod comitem haberet deum, ingenti laude ferebatur. tu autem illos nobis obicis cum quibus non uiximus, quorum faciem non uidimus, quorum aetate uel pueri uel fortasse nondum nati eramus. quae est ista tanta iniquitas atque peruersitas uelle nobis iraponere sarcinas ignotorum, cum uos portare nolitis amicorum? clamat scriptura diuina: uidebas furem et concurrebas cum eo. si te non con- taminauit quem uidisti, cur mihi obicis qucm uidere non potui? an dicis: 'non cum eo concurri, quia facta eius displicebant mihi"? sed nempe ad altare accedebas cum eo. age iam, ut te defendas, discerne ista et dic aliud esse concurrere in pec- catum, sicut concurrerunt duo seniores castitati Susannae in- sidiantes, aliud cum fure accipere domini sacramentum, sicut apostoli cum Iuda etiam primam illara cenam acceperunt. faueo defensioni: sed cur non attendis quanto facilius in hac tua defensione absolueris gentes et terminos terrae qua hereditas Christi diffunditur? si enim potuistis furem uidere et cum fure uiso sacramenta communicare non fecerit: quia nec ipse fuit, an quia nescis, an quia tibi displicuit? si quia nec ipse fuit, multo magis illos de quibus nos arguitis tales fuisse quales dicis i5 credere non debemus. si enim de Optato non est credendum quod et christiani et pagani et Iudaei, postremo et nostri et uestri dicunt, quanto minus credendum est quod uos de aliquo dicitis! si quia nescis, respondent tibi omnes gentes: 'multo magis nos nescimus quidquid de illis obicis nobis'. si quia tibi displicuit, eadem tibi uoce respondent: 'quamuis num- quam probaueris, talia tamen displicent nobis'. si autem dicis: *ecce me furem fecit Optatus ille quem noueram. quia collega meus fuit et cum illo ad altare accedere solebam cum ista committeret, sed non curo, quia leue est peccatum. te autem » illi traditorem homicidamque fecerunt', respondeo non me con- cedere, ut ego quoque traditor et homicida factus sim peccatis alienis, quia tu te alieno peccato furem factum esse confessus es; neque enim iudicio nostro, sed ore tuo fur factus es. noa enim dicimus unuraquemque sarcinam suam portare, sicut apo- » stolus testis est; tu uero non quia furtum fecisti uel ITX Ciatr» '.'.z.trti l*€tl.:ii: «wto i*f»u&t**: mt m**i->i>m «■»»•»'•»-»'": »tf mhitm*. nt im*n tirtimr.t '#"imm ftrir* w »*»»»."£# K>9f>T*mt. tnrnfi.-mqtmr naift m-n.tin f"..-xmt. mt if**i *» >t-»i p*r~*4em: •armli ■immm im nlr*.-o **** »yn fjmytmt. >f.*n f— :>.■••> m**i*v -* •• xrterii imnno. r** mfmtmnf mrr-zmn ex j*tr>.. wmttmitei' >'mi- & inUm. i.w»«,W a>i*o »*r». . '.*:. £»-*>i f;*n m-:-'»Crrf i*d nJimti '*t kf,mi'.'m fimtftrm. n/invi vm* -ttn. mr-m pmln fdtff fjrrSnnfi f'f*r^t f ••■:•! •••' '•>.''*. '>f ■$••■>* &~-~.>tr>t* mtm- mWio >i'rr*> k*r**i** trpr.tft? ^-r- ■"'«*> irtmtH^i <*t mmimti d>>»»f> m f"*i fti>rv*i '*t r-.ar* y..-i>,r**i-. m 61. Aoja-rl-i* r«?->;ir:: Iztz* *n:*5ej. erianasi ia hoaiiae faUacmim»! foerit. bafdsc^x Ccristi fali:tattt:ni -nm ba-wcna. qu>i per uiu agruB. i& est baic mu^dom. imi» ia rr«s*fc. id es* as-Tse ia uaera wrr.Vi. i&Tet xizacia *xe*f*re iuss-m est_ i*stris miledk-us ** iBterisse cre-iarcr. a»»rszc;aa:ea ei ia ipcis liiaeLsj. Il:2i s*d tilenri pneeepta sant. et n ip«a paiea. q-;ae e-:n ciri oltimo nenriiabro tota s*parabi:ur. xadet qoL?«2iim dieere taisom esse baprisma qood ia nomi-e patris et f.'..i et spirin» saceti datar et somitur? qsos tesrimooio a> grao.^aumm femicaram eonoietos ael eoilecas ael presbrteros aestroi ab honore depociris — qoandocui-iem ista eiem:>ia abiqoe bob desont — . qaaero. antequam eonaineereutur. atram faUaces foerint an ueraees. respoBdebis oriqoe: 'tYiiaees'. cor ergo Berom baptiarnam et habebant et dabant? cor in eb diainam oeri- a> tatem noo eorrompebat homana failaeia? aonne aerisaime seriptoai est: sanetas enim spiritas diseiplinae effa- riet fietom? fietos ergo istos eum sanctos spiritos fageret, cur apud eos baptismi ueritaa erat nisi qoia spiritas saactos bominis fallaeiam, non ueritatem sacramenti fugiebat? porro » 13 ef. Manb. 13. 24—30. 36—43 1S et Vatth. 3. 12 27 Sap. 1, 5 1 eeaiaa Om2PQt Cocnlig daliwtu ttt) 4 nnibne mrimti ankra codd. • imago, res tenpn ircagines codd. c 6 adeo| ideo v 9 aaimaa OQ 14 aa«ae ad memrm e 19 quisqae t> 21 s^aaidatanw Oml 25 di- ohtam Pml 2ri spiritos aaaetas Q Iib. II 26, 60-28, 65 57 si et fallaces habent baptismum uerum, qui hoc habet 69. Augustinus respondit: Ita istud dicis, quasi modo quae- ramus quis sit uerus sacerdos et non quid sit uerum baptisma. ut enim sit quisque uerus sacerdos, oportet ut non solo sacra- mento, sed iustitia quoque induatur, sicut scriptum est: sacer- dotes tui induantur iustitia. qui autem solo sacramento 25 eacerdos est, sicut fuit pontifez Caiphas, persecutor unius et uerissimi sacerdotis, quamuis ipse non sit ueraz, quod dat tamen uerum est, si non det suum sed dei, sicut de ipso Caipha dictnm est: hoc autem non a se dizit, sed cum esset pontifez prophetauit. et tamen, ut eo quoque *> simili utar quod ipse posuisti, si audias ab aliquo uel profano 1 cf. p. 52, 8 24 Ps. 131, 9 29 Ioh. 11, 51 7 iusj instius 0 16 detur] datur O 22 quis] quid PQ quid] quis 0 quod PQ 26 caipbas pontifei P 31 prophano Q lib. II 28, 65-30, 69 59 precem sacerdotis uerbis et myateriis euangelicis conformatam, numquid potes ei dicere: cnon est uera\ quamuis ipse non solum uerus non sit, sed etiam nullus sacerdos sit, cum apo- stolus Paulus quoddam testimonium uerum esse dixerit Cre- s tensis nescio cuius prophetae, qui inter prophetas dei non computabatur? ait enim: dixit quidam ex ipsis proprius eorumpropheta:Cretensessempermendaces, malae bestiae, uentres pigri. testimonium hoc uerum est. si ergo apostolus nescio cuius alienigenae testimonium, quia io uerum comperit, etiam ipse adtestatus est, cur nos, apud quem- libet inuenerimus quod Cbristi est et uerum est, etiamsi ille apud quem inuenitur peruersus et fallax est. non discernimus uitium quod homo habet et ueritatem quam non suam sed dei babet, et dicimus: 'sacramentum hoc uerum est,' sicut 15 ille ait: testimonium hoc uerum est? numquid ideo dicimus: 'etiam ipse homo uerax est', quia dicimus: 'sacra- mentum hoc uerum esf? sicut et apostolus numquid ideo prophetam illum inter prophetas dei computauit, quia quod in eo uerum inuenit uerum esse firmauit? sirailiter idem apo- 20 stolus, cum apud Athenas esset, inter aras daemonum aniraad- uertit aram quandam in qua scriptum erat: ignoto deo, et hoc testimonium ad illos in Christo aedificandos assumpsit, ita ut hoc commemoraret in sermone suo atque subiungeret: quem uosignorantescolitis, huncuobisnosadnuntiamus. 25 numquid quia uel inter idolorum aras uel a sacrilegis erectam aram illam repperit, propterea quod in ea ueruru erat damnauit aut respuit, aut propter uerum quod in ea legerat etiam sacri- legia paganorum sectanda esse persuasit? consequenter autem cum ipsum etiam dominum illis ignotum, sibi autem notum » etiam illorum notitiae, sicut congruere iudicabat, insinuare uellet, ait inter cetera: et quidem non longe positum 6 Tit. 1, 12-13 21. 23 Act. 17, 23 31 Act. 17, 27-28 3 cum] sed cum Pml 8 ucntris PQ 9 teatimonio PQu 13 et om. PmlQ 14 hoc sacramentum P 24 annuntiamus OQ 25 ydo- loram P 26 reperit v 60 IIII. Contra litteras Petiliani ab unoquoque nostrum. in illo enim uiuimus et mouemur et suraus. sicut et quidam secundum uos dixerunt numquid etiam hic, quia inuenit apud sacrilegos testimonia ueritatis, aut propter ista illos approbauit aut pro- pter UI08 ista damnauit? uos autem necesse est ut semper 6 erretis, quamdiu propter bominum uitia dei sacramenta uio- latis aut nos propter dei sacramenta, qnae in uobis uiolare nolumus, etiam uestri schismatis sacrilegium assumere putatis. XXXI. 70. Petilianus dixit: Omn-is enim potestas ez deo est, non in homine potestatis, sicut Pontio Pilato respondit io dominus Iesus Christus: non habcres in me potestatem nisi esset tibi desuper data, et iterum dicente Iohanne: non potest homo facere quicquam nisi ei datum fuerit e caelo. doce igitur, traditor, simnlandi mysteria quando acceperis potestatem. l» 71. Augustinus respondit: Tu doce potius, uniuersus orbis terrarum, qua diffusa est hereditas Christi, et illa tot gentium multitudo, ubi apostoli ecclesias fundauerunt, quando bapti- zandi amiserit potestatem. numquam docebis, non solum quia eos calumniari8, non doces traditores, sed quia, etiamsi docu- x> eris, non potest quorumlibet malorum scelus siue ignotorum siue fallacinm siue ut zizania uel palea tolerandorum euertere promissa dei, ut non in semine Abrahae benedicantur omnes gentes; a quibus promissis uos alienos facitis, qui cum omni- bus gentibus communionem unitatis habere non uultis. K XXXII. 72. Petilianus dixit: Licet enim unum sit baptismum, tribus tamen est gradibus consecratum. dedit aquam Iohannes sine nomine trinitatis, sicut ipse pofessus est dicens: ego uos baptixo in aqua paenitentiae; alius neniei qui fortior me est, cuius non snm dignus calciamenta » portare; ipse uoa baptixnt in spiritu sancto et igni. 9 cf. Bom. 18, 1 11 Ioh. 19, 11 13 Iob. 3, 27 23 cf. Gen. 22, 18 28 Matth. 3, 11 8 neitril Oml 14 e] de t> 16 nnioereoi 0 17 quo Pm2Qt 26 baptiBma Pm2 30 calceamenta Ov 31 igne PQv lib. II 30, 69 -32, 73 61 iledit sanctum spiritiim Christus, sicut scriptum est: sibi- lauit in faciem eorum et dixit: accipite spiritum sanctum, ipseque iynis paracletus crejntantibus fiammis ardescens in apostolos sn/ieruenit. o uera diuinitas, quae accendere ttisn esf, non ardere, situt scriptum cst: factus est subito de caelo sontts. tamqtiam ui magna spiritus ferrctur, et replenit totam domum ubi erant sedentes upostoli. et nisae sunt distriltutae lintjnae tamqitam ignis. sedit outem super uniimi/iieini/He eornm, et re- pleti sunt omnes spiritu sanrto, ct coeperunt loqui uariis lingnis sicitt spiritus saiirtms dabat eloqitinm eis. tu igititr, persecttior, uel aquam paenitentiae non habes, qui non Johannis orci.ti, sed occisoris Herodit retines pote- statem. tu igitur, traditor, sanctitm spirititm Christi non habes; etenim morti Christns est traditus, non ad mortem tradidit Ckristus. tibi ignis in spiritit aptul inferoe uiuax est, qui ieinnis apicibus aestnans membra ttta per saeculum affiare ualeat, non finire, sicut scriptitm est de reorum in- feriu) siippliiio: ignis eorum non exting uet nr. 78. Augustinus respondit: Tu es ille maledicus conuiciator, non ueridicus disputator. nonne aliquando desines talia dicere, quae si non probas ad neminern pertinent, si autem probas ad unitatem orbis terrarum, quae in sanctis tamquam in fru- mentis est, omnino non pertinent? si placeat et nobis pro maledictis maledicta reponere, possumus et nos forte diserte conuiciari, possumus dicere: crepitantibns fiammis, sed nulio modo mihi sonat diserte quod dicitur inepte; possumns et nos dicere: ieimiis apicibus aestuans, sed scriptorum no8trorum apices nolumus, cum ab aliquo sano leguntur, a suco grauitati9 ieiunos iudicari et ipsum in eis, dum nullis sententiis utilibus pascitur, 8uperuacaneo laborare ieiunio. ecce 1 Ioh. 20, 22 5 Act. 2, 2-4 19 Esai. 66, 24 1 spiritQm Banctnm Pv 3 paraclitns OP paraclvtus Q 12 igttnr| ergo P nero v 14 spirituin sanctum v 18 reornm] add. in v 20 mendicua P 26 possumus] add. et nos o 31 ieiutio Pml 62 IIII. Contra litteras Petiliani dico circumcelliones uestros non crepitantibus, sed praecipi- tantibu8 flammis furoris ardere. si responderis: 'quid ad nos?\ cnr et tu cum obieceris quos uolueris non uicissim audies: 'et nos nescimus'? si responderie: 'non probabie', cur non tibi orbis terrarum respondeat uicissim: 'nec uos probatis*? paci- * scamur ergo, si placet, ut nec tu nobis malos obicias quos putas nostros nec uobis ego uestros. ita uidebis hoc pacto tam iusto placito atque firmato nihil te habere quod obicias semini Abrahae in omnibus gentibus. atque tibi ego plane inuenio magnum quod obiciam: cur ergo uos impie separastis iq a semine Abrahae quod est in omnibus gentibuB? hoc certe quemadmodum defendas non habes. purgamus enim nos utri- que a criminibus alienis; hoc autem, quod omnibus gentibus quae in semine Abrahae benedicuntur non communicatis, et magnum crimen est non quorundam uestrum, sed omnium. 15 74. Et tamen nosti et commemoras sanctura spiritum ita uenisse, ut illi quos tunc impleuerat linguis omnibus loque- rentur. quid sibi uolebat illud signum atque prodigium? cur modo ita datur spiritus sanctus, ut nemo cui datur linguis omnibus loqui possit, nisi quia omnes gentes credituras ac sic 20- in omnibus linguis futurum euangelium illud tunc miraculum portendebat? quod et in psalmo tanto ante praedictum est: non sunt loquelae neque sermones quorum non audiantur uoces eorum. hoc propter eos dictum est qui 8ancto spiritu accepto linguis erant omnibus locuturi. sed quia » id ipsum in oranibus gentium linguis futurum euangelium et corpus Christi per totum orbem terrarum linguis omnibus per- sonaturum significabat, secutus ait: in omnem terramexi- uit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum. hinc fit ut ecclesia uera neminem lateat. unde est 30 illud quod in euangelio ipse dicit: non potest ciuitas 23 Ps. 18, 4 28 Pa. 18, 5 31 Matth. 5, 14 4 ei] sed P 9 atqui v tibi] ibi O ego tibi v 10 uob ergo v 15 et addidi, cf. p. 32, 12 16 spiritum sanctum Pv 25 apiritu sancto Qv 26 gentibus 0 gentibus et v lib. II 32, 78-75 63 abscondi super montem constituta. ideoque in eodem psalmo conectitur: in sole posuit tabernaculum suum — id est in manifestatione, sicut in Regnorum libris legimua dictum: quod tu in occulto fecisti, patieris in so- 5 1 e — , et ipse tamquam sponsus procedens de tha- lamo suo exultauit ut gigas ad currendam uiam: a summo caelo egressio eius — ecce habes aduentum domini in carne — etoccursus eius usque ad summum eius — ecce habes resurrectionem et ascensionem — nec io est qui se abscondat a calore eius: ecce habes ad- uentum spiritus sancti quem in linguis igneis misit, ut feruo- rem caritatis ostenderet, quam profecto non habet qui cum ecclesia, quae in omnibtis linguis est, non seruat unitatem spi- ritus in uinculo pacis. io 75. Iam uero quod unura quidem baptismum esse dixisti, sed tamen tribus gradibus consecratum, ipsaque tria sic per- sonis singulis dispertitus es, ut aquam Iohanni, spiritum sanc- tum domino Iesu Christo et ignem tertium paracleto desuper misso tribueri8, quantus error sit parumper aduerte. eo quippe jo ductus es ut ita sentires, quia Iohannes ait: ego quidem baptizo in aqua, qui autem post me uenit maior me est; ipse uos baptizat in spiritu sancto etigni, nec considerare uoluisti non tria tribus singillatim esse coap- tata, aquam Iohanni, spiritum Christo, ignem paracleto, sed » tria haec ad duos potius pertinere, unum ad Iohannem et duo cetera ad dominum. neque enim dictum est: 'ego quidem uoa baptizo in aqua, qui autem post me uenit maior me est, cuius non sum dignus calciamenta portare; ipse uos baptizat in spiritu sancto, qui autem post illum uenturus est para- 30 cletua ipse uos baptizat in igni', sed: ego quidem, inquit, 2 Ps. 18, 6—7 4 II Reg. 12, 12 13 cf. Eph. 4, 3 20 Matth. 3, 11 2 connectitur o 6 gygas Q 9 eius] celi Q 12 karitatis Q 18 paraclito O (jpatsim) paraclitum Pml paraclyto Q (jjassim) 19 mis- inm Pml 23 sigillatim PQ 25 pr. ad] a 0 27 est me P 28 cal- ceamenta v 30 igne v 64 IIII. Contra littera» Petiliani in aqua, qui autem post me uenit in spiritu sancto et igni. unum sibi tribuit, illi duo. uides ergo quemad- modum te fefellit numerus. adhuc attende. unnm dixisti baptismum tribus gradibus consecratum, aqua, spiritu sancto et igni, et tres personas per singula posuisti, Iohannem ad s aquam, Christum ad spiritum, paracletum ad ignem. si ergo aqua Iohannis ad eundem pertinet cuius unitas commendatur, non debuerunt baptizari iubente Paulo apostolo quos compe- rerat baptizatos a lohanne; iam enim habebant aquam ad eun- dem, sicut dicis, baptismum pertinentem. restabat ut spiritum 10 et ignem acciperent, quia defuerant Iohanni, ut compleretur baptismus tribus, ut asseris, gradibus consecratus. cum uero auctoritate apostolica iussi sunt baptizari, satis declaratum est aquam illam Iohannis non pertinere ad baptismum Ghristi, sed pro necessario tempore alterius dispensationis fuisse. i» 76. Postremo quid tibi uisum est, ut, cum probare uoluisses spiritum sanctum a Ohristo datum et adhibuisses ex euangelio testimonium, quod resurgens a mortuis insufflauit in faciem discipulorum dicens: accipite spiritum sanctum, ad ultimum illum ignem, qui cum baptismo nominatus est, in » linguis igneis quae paracleto ueniente demonstratae sunt uellea ostendere? dixisti enim: ipseqve ignis paracletus crepitantibns flammis ardescens in apostolos snperuenit, quasi alius sit spi- ritus sanctus quem dedit insnfflando in faciem discipulorum, et alius qui post eius ascensum in apostolos superuenit num- » quid ergo duo sunt spiritus sancti? quis hoc dementissimua dixerit? ipse itaque Christus eundem spiritum sanctum dedit siue in8ufflando in faciem discipulorum siue desuper eum die pentecostes certa sacramenti commendatione mittendo. proinde non Christus spiritum sanctum dedit et ignem paracletus, ut so quasi compleretur quod dictum erat: inspiritu sancto et 8 cf. Act. 19, 1-6 19 Ioh. 20, 22 22 p. 61, 8 31 Matth. 8, 11 1 sancto om. PQ 10 pertinentem baptismum Pml 15 tepore 0 16 cum probare] coprobare («c) 0 17 adibaiesee Oml 18 insuflauit 0 19 ad] atque v 22 enim om. v interpiinctione mutata 28 ineuflando 0 lib. II 82, 75-38, 77 igni, sed idem ipse Christus sanctum spiritum dedit, quem in terra positus suo flatu, in caelo autem positus linguis igneis demonstrauit. namque ut noueris non tunc impletum esse quod dictum est: ipse uos baptizat in spiritu sancto, quando b eis sufflauit in faciem, ut iam non in spiritu sed in igni bapti- zandi uenturo paracleto uiderentur, reminiscere apertissimam scripturam et uide quid eis dixerit quando ipse doroinus ascendit in caelum: Iobannes quidem baptizauit aqua, uos autem spiritu sancto baptizabimini quem et 10 accepturi estis non post multos dies hos ad pente- costen. quid hoc testimonio clarius? secundum autem sensum tuum dicere debuit: 'Iohannes quidem baptizauit aqua; uos autem spiritu sancto baptizati estis, quando uobis in faciem sufflaui, et deinceps baptizabimini in igni, quem accepturi u eatis non post multos dies hos', ut uidelicet complerentur tres iili gradus quibus dicis unum baptisroum consecratura. ita tit, ut adhuc nescias quid sibi uelit quod dictum est: ipse uos baptizat in spiritu sancto et igni et temere uelis do- cere quod nescis. x XXXIII. 77. Petilianus dixit: Sed ut pltne discutiam ba- ptismnm trinitatis, dixit apostolis tniis dominus Ckristns: itc, baptizate gentes in nomine patris et filii et spiritvs sancti, docentes eas seruare omnia quaeciimque mando uobis. qitem doces, traditor? quem condemnas? quem doccs, » traditor? quem occidis? postremo quem doces? att qucm fece- ris homicidam? quomodo ergo baptixas in nomine trinitatis? patrem deum dicere non potes. nam eum dixcrit dominns Ckristus: beati pacifici, quia filii dei uocabuntur, tit qui parem animi non habes deum non habes patrem. quo- 2 cf. Act. 2, 8 4. 17 Matth. 3, 11 8 Act. 1, 5 21 Matth. 28, 19—20 28 Matth. 5, 9 1 spiritum «anctnm PQv 5 eie om. PQ Buflauit O igne v 6 paraclito PQ uidetur O 9 baptizabimini spiritu aancto t> bapti- zaraini 0 et om. v 10 recepturi o 13 baptizati estig apiritn sancto v 14 suflaui Oml igne v 20 plane codd., cf. p. 48, 15. 66, 10 22 spiritn Oml 26 ergo] igitur v 29 animi om. Q VO. Anguat. c. Don. II. •r» 66 IIII. Coutra litteras Petiliani modo aulem in nomitic fdii baptixas, qui tradis ipsumque filium dei non ullis passionibtt* nec erucibus imitaris? quo- modo autem baptixas in nomine spirittts sancti, cum spiritus sanctus in illos apostolos uenerit qtti non fiterant traditorcs? cum igitur deus uobus genitor non sit nec aqua baptismatis b ttera nascamini, nemo ncstrum penitus natus est nec patrem habelis impii nec nuiirem. uos ergo huittsmodi non debeo baptizare, etsi, ut carnem Indaei qnasi baptixant, mUies uos lauetis? 78. Augustinus respondit: Certe proposueras plene diacutere 10 baptismum trinitatis et intentos nos mnltum feceras; sed sci- licet, quod uobis facillimum est, quam cito ad solita male- dicta uertisti. hoc reuera copiose facis. proponis enim tibi quos uis, in quos inueharis quantum uis; in qua magna sermonis latitudine uno breuissimo uerbo quod dicitur 'proba' in artis- » simas coartaris angustias. hoc enim tibi dicit semen Abrahae, in quo cum omnes gentes benedicuntur non curant cum a te male- dicuntur. sed tamen, quia de baptismo agis, quem tunc putas «sse uerum cum in homine iusto est, falsum autem cum in homine iniquo est, ecce et ego secundum tuam regulam si *> discutiam baptismum trinitatis, copiosius ut arbitror potero dieere, quod non habeat deum patrem cui comes est deus, nec Christum suum credat nisi pro quo passus est, nec spiritum sanctum habeat qui longe diuerso modo linguis igneis mise- rabilem Africam incendit. quomodo ergo habet baptismum aut *> quomodo dat in nomine patria et filii et spiritus sancti? certe iam aduertis posse in homine iniquo esse uel ab homine ini- quo dari baptismum non iniquura sed iustum et uerum, non quia illius est, sed quia dei est. et ego tibi de isto nil calura- nior, quod tu de nescio quibus orbi terrarum facere non w 16 cf. Gen. 22, 18 22 cf. p. 10, 13. 52, 8. 58, 1 1 ipsum, qui Ov 2 nonnullis Oml nec] ne Oml 5 uobii deus Pml 6 uere naacimini Ov 7 non om. PQ, cf. p. 67, 24 12 cito] add. tet 16 coarterie 0 18 tonc] tu PQ 23 spiritum— miserabilem «». PQ 25 habet scripai habent codd. v 26 dant t> 29 nil (i «. I, 1 a m2) 0 nihil Pv 80 orbi» 0m2 lib. II 88, 77—34, 80 67 cessas et, quod est intolerabilius, nec de ipsis aliquid probas. illud uero nescio quomodo tolerari possit, quod non solum hominibus sanctis de hominibus iniquis calumniamini, sed etiam ipsi sancto baptismati, quod in quolibet iniquo necesse s est ut sanctum ait, crimen ex contagione peccatorum hominum comparati8, ut tale dicatis esse baptisma, qualis est ille a quo habetur uel datur uel sumitur. porro si talis fit homo, qualis fuerit ille oum quo accedit ad sancta, et talia fiunt ipaa sacra- menta, quales fuerint homines in quibus sunt, sufficit sanctds k hominibus ad solacium cum sancto baptismo communiter a uobis falsum crimen audire. uos tantum uidete quemadmodum uestro ore damnemini, si et sobrii uestri ex contagione ebrio- sorum uestrorum ebriosi sunt et misericordes uestri ex rapto- rum contagione raptores sunt et, quidquid apud uos in malis >5 hominibus inuenitnr, hoc coguntur esse qui non sunt, et ipse baptismus in omnibus immundis uestris immundus est et pro ipsius immunditiae diuersitate diuersus est, si talis esse cogi- tur, qualis est ille a quo habetur et datur. haec utique falsa sunt et ideo nobis nihil obsunt, cum ea dicitis in nos nec » respicitis uos; uobis autem obsunt, quia cum ea falsa dicitis in nos non cadunt, sed quia ea uera putatis in uos recidunt. XXXIIII. 79. Petilianus dixit: Nam si Ulott apostolis limit baptixare quos paenitcntiae baptismo Iohannes abluerat, mihi uos baptixarc sacrilegos non licebit? » 80. Augustinus respondit: Ubi est ergo quod supra diieras non alium baptismum fuisse Iohannis, alium Christi, sed unum baptismum tribus gradibus consecratum, quorum trium gra- dnum aquam Iohannes, spiritum Christus, ignem paracletus dedit? cur ergo aqnam repetiuerunt apostoli in eis quibus iam » Iohannes aquam dederat pertinentem ad unum baptismum tri- bus gradibus consecratum? cernis certe quam sit necessarium, ut sciat quisque quod loquitur. 25 p. 60, 26 7 fit] ait Ot> 9 nneti Oml 10 aolatium codd. v Oml 14 qnicquid codd. 29 aqua Oml 11 falsum bis 5* 68 IIII. Contra litteras Petiliani XXXV. 81. Petilianus dixit: Neque enim spiritus sanctus in quemquam manus impositione pontificis poterit inseri, nisi aqua purae conscientiae praecesserit generatrix. 82. Augu8tinu8 respondit: In bis paucis uerbis tuis duo sunt errores. et unua quidem ad quaestionem quae inter nos discutitur & non ualde pertinet, sed te imperitiae coarguit. nam in centum uiginti homines sine cuiusquam manus impositione, in Corne- lium uero centurionem et eos qui cum illo erant etiam prius- quam baptizarentur spiritus sanctus aduenit. alter autem error in his uerbis tuis totara causara uestram penitus perimit dicis 10 enim aquam purae conscientiae praecedere oportere generatricem, ut spiritus Banctus consequatur. proinde aut omnis aqua in nomine patris et tilii et spiritus sancti consecrata purae con- scientiae est — non propter eos a quibus ministratur uel a qui- bus accipitur, sed propter illum qui hunc baptismum inma- 15 culatus instituit — , aut si aquam purae conscientiae non facit nisi pura conscientia et rainistrantis hominis et sumentis, quid agitis de his quos inuenitis ab eis baptizatos, qui nonduro proditi conscientiam maculosam gerebant, praesertim si inter ipsos baptizatos aliquis existat, qui se fate.atur malam cum 20 baptizaretur habuisse correcientiam, quod per illam forte occa- sionem ad aliquod flagitium peruenire uoluisset? cum ergo uobis fuerit manifestatum nec illum qui ministrauit nec illum qui accepit baptismum puram habuisse conscientiam, denuo baptizandura esse censebitis? nequaquam hoc dicturus, nequa- as quam facturus es. baptismi ergo puritas a puritate uel inmun- ditia conscientiae siue dantis siue accipientis omnino distincta est. aude ergo iam dicere purae conscientiae fuisse fraudatorem, raptorem, pupillorum et uiduarum oppressorem, coniugiorum separatorem, patrimoniorum alienorum proditorem uenditorem 30 diuisorem. aude etiam dicere purae conscientiae fuisse illos quos talibus temporibus defuisse difficile est, si qui forte non 6 cf. Act. 1, 15. 2, 4. 10, 44 28 fraudatorem cet] cf. p. 51, 15 sqq. 7 uiginti quinque Qml 9 altera Oml 18 hie] iis t> 20 ipsoe] istos Pv 22 aliquot Pml 23 nec illum qui accepit baptismum nec illum qui ministrauit P \ lib. II 85, 81-86, 84 69 propter Christum nec propter uitam aeternam, sed propter amicitias terrenas conciliandas et cupiditates terrenas satiandas ab illo ut baptizarentur ambierunt. porro si hos purae con- scientiae fuisse non audes dicere, si quos ex eo numero rep- & pereris baptizatos, da eis quam non acceperunt aquam purae conscientiae; quod si non facis, desine aduersus nos iactare quod non nosti, ne cogaris aduersus uos respondere quod nosti. XXXVI. 83. Petilianus dixit: Qui utique spiritus sanctus in uos uenire non potuit, qitos non uel paenitentiae baptismus «o abhiit, sed paenitenda, quod uerum est, aqua jwlluit traditorui. 84. Augustinus respondit: Traditores quidem non solum nos non probatis, sed nec patres uestri patres nostros probare po- tuerunt. qui si probati essent, non utique patres nostri essent secundum tuam superiorem assertionem, quorum non essemus ik facta sectati, nec tamen propter eos a consortio diuelleremur unitati8 et a semine Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes. uerumtamen si alia est aqua Christi et alia est aqua traditoris, quia non fuit traditor Christus, cur non alia sit aqua Christi et alia sit aqua raptoris, quia nec raptor utique fuit Cliristus? *> baptiza ergo tu post raptorem tuum et baptizabo ego post traditorem nec meum nec tuum aut, si chartis prolatis cre- dendum est, et meum et tuum, si autem communioni orbis terrarum magis quam parti Donati, Don meum sed tuum. me- liore uero et saniore sententia, quia secundum apostolicam » uocem unusquisque. nostrum proprium onus portabit, nec ille raptor uester est quotquot non estis raptores. nec quisquam traditor aut noster aut uester est quotquot non sumus tradi- tores. et ideo nos sumus catholici, qui secundum istam sen- tentiam non deserimus unitatem, uos uero haeretici, qui pro- ao pter quorundam hominum crimina seu uera seu falsa non uultis tenere cum Abrahae semine caritatem. 14 cf. p. 84, 14 16 cf. Gen. 22, 18 21 chartis] actie et gestis 25 Gal. 6, 5 4 repereri* t> 7 uos] nos OPmlv 9 uel oin. P 14 asaertionem superiorem Qml 21 cartis PQ 28 catholici sumus PQ 70 IIII. Contra litteiaa Fetiliani XXXVII. 85. Petilianus dixit: Sed ut haec ab apostoUs facta praeluceant, eorum Actibus edocemur, sicut scriptum est: factum est antem dum Apollo esset Corinthi, Panlus peratnbulatis superioribns partibns nenit Ephvsum. et cum inuenisset quosdam discipulos, 5 dixit illis: si spiritum sanctum accepistis credentes? at illi dixerunt: sed neqne si est spiritus sanctus aiidiui mus. dixitque Patilus: in quo ergo baptixati estis? et responderunt dieentes: lohannis baptismo. ait autem Paulus: lohannes baptixauit baplismo w paenitentiae, plebi dicens in eum qui nentnrus esset post ipsum ut crederent, hoc est in Iesum Christum dominum nostrum. quo audito baptixati sunt in no- mine domini nostri Iesu Christi; et cum imposuisset illis manus Paulus, uenit spiritus sanctus sttper ik illos; loqnebantur autem uariis linguis et propheta- bant. et erant omnes niri fere duodecim. si igitur illi sunt Ixiptixati ut sancium spiritum reciperent, cur non uos, si sanctum uuUis spiritum sumere, post uestra mendacia neram percipitis nouitalem? qui si male hoc facimus, quare a> HOS quaeritis? aut certe si crimen est, Paulum primitus oon- demnate: qni utique Panlus quod iam fuerat abbiit, nos autem in uobis quod nondum est bapti.iamus. non enim uos, ut saepe iam diximus, uero baptismate tinguitis, sed inani nocabulo falsi baptismatis infarnatis. 86. Augustimi8 respondit: Paulum non accusamus qui dedit hominibus baptismnm Christi, quia non habebant baptisraum Christi, s ed baptismum Iohannis secundum ipsorum responsionem ; qui interrogati, in quo baptizati essent, responderunt: 'baptismo Iohannis', qui ad baptismum Christi non pertinet nec eius w pars ulla uel gradus est. alioquin aut tunc iterabatur aqua 8 Act. 19, 1-7 1 ab om. 0 fort. recte, cf. index s. u. datiuus 8 chorinti 0 4 per- agratis PQ 18 spiritum sanctum PQv 24 tingitis v 80 ad om. Oml lib. II 37, 85-87 71 baptismi Christi aut, si baptismus Cbristi tunc per duas aquas perficiebatur, minus perfectus est modo, quia non datur illa quae per Iohannem dabatur. quodlibet autem horum impium et 8acrilegum est opinari. dedit ergo Paulus baptismum Christi 5 eis, qui non baptisraum Christi habebant sed Iohannis. 87. Cur autem illo tempore necessarius fnerit baptismus Iohanuis qui nunc iam necessarius non est, et alibi diximus et nunc ad rem quae inter nos agitur non pertinet, msi tantum- modo ut uideatur, quod Iohannis baptismus alius fuit, Christi 10 autera alius; sicut alius fuit ille baptismus in quo patres nostros dicit apo8tolus baptizatos in nube et in mari, quando per Moysen Rubruru Mare transierunt. lei enim et prophetae usque ad lohannem Baptistam sacramenta habebant praenuntiantia rem futaram; nostri uero temporis sacramenta uenisse testantur x quod illa uenturum esse praedicabant. Iohannes itaque omnium praecedentium proximus Christi annuntiator fuit. et quia omnes superiorum temporum iusti et prophetae cupiebant uidere com- pletum quod reuelante spiritu futurum esse cernebant — unde et ipse dominus dicit: quoniam multi iusti et prophe- % tae cupierunt nidere quae uidetis et non uiderunt, et audire quae auditis et non audierunt — , propterea lohannes amplius quam propheta dictus est et in natis muli- erum non habuisee maiorem, quia prioribus iustis praenuntiare tantum Christum conceasnm est, huic autem et praenuntiaie » absentem et uidere praesentem, ut huic inueniatur patuisse quod illi cupierunt. et ideo sacramentum baptismi eius adhuc ad praenuntiationem Chriati pertinet sed plane nouissimam, quo. niam usque ad illnm fuerunt praenuntiationes primi aduentus domini, euius adaentus modo annuntiationes sunt, iam non n praeniintiatioues. sed dominus humilitatis uiam docens sacra- menta quae hic inuenit praenuntiationis suae suscipere digna- tus est non ad suae purgationis adiutorium, scd ad nostrae 7 cf. p. 64, 15 11 cf. I Cor. 10, 1—2 12 cf. Luc. 16. lfi 19 Matth. 13, 17 22 cf. Luc. 7. 26. 28 1 aqnasj add. taic Oml 6 illo] eo PQ 7 nunc etiam iain Pml 13 praennneiari 0 25 huic] hinc PQ potnissc cotW. 72 IIII. Contra litteras Petiliani pietatis exemplum, ut scilicet ostenderet nobis, quanta deuoti- one suscipere debemus ea quae illum iam uenisse testantur, quando ipse suscipere non dedignatus est quae illo uenturo tigurabantur. et Iohannes ergo, quamuis proximus et infra unum annum coaetaneus, tamen cum baptizaret uenienti prae- » ibat Christo. propter hoc de illo dictum est: ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit uiam tuam, et ipse praedicabat dicens: uenit fortior me post me. sic ergo circumcisio octaui diei quae patribus data est praenuntiabat iustificationem nostram in expoliatione car- 10 nalium concupiscentiarum per resurrectionem domini, quae post septimum id est sabbati diem octauo die id est domi- nico facta est, qui dies tertius post sepulturam eius occurrit; eandem tamen praenuntiantem circumcisionem carnis infans Christus accepit. et quemadmodum pascha quod a Iudaeis i& celebrabatur in occisione agni praenuntiabat domini passionem et transitum de hoc mundo ad patrem, et ipsum tamen pascha quod erat in eadem praenuntiatione idem dominus cum disci- pulis celebrauit, quando ei suggesserunt dicentes: ubi uis paremus tibi pascha?sic et baptismum Iohannis qui erat » in proxima eius praenuntiatione etiam ipse suscepit. sed sicut aliud est carnis circumcisio Iudaeorum, aliud autem quod octauo die baptizatorum nos celebramus, et aliud est pascha quod adhuc illi de oue celebrant, aliud autem quod nos in corpore et sanguine domini accipimus, sic alius fuit baptismus » Iohannis, alius est baptismus Christi. illis enim uentura ista praenuntiabantur, istis completa illa praedicantur; et quamuis illa Christus acceperit, nobis tamen necessaria non sunt, quia ipsum qui per haec annuntiabatur accepimus. recenti autem aduentu domini quisquis illa accepisset, opus ei erat ut etiam m his inbueretur; quisquis uero his imbutus esset, non opus erat ut retrorsus in illa cogeretur. 6Mal.3,I.Marc.l,2 8Marc.l,7 10 cf.Col.2,11 19 Matth. 26, 17 1 pietates Pml 2 fort. deberemua 3 illum uenturum figurabant PQv 9 sicj ai Oml 10 expoliatione scripsi -em codd. v 28 sunt non Pml lib. II 37, 87-88 73 88. Quapropter nolite de Iohannis baptismo caliginem facere. cnius causa et ratio siue ista sit quam exposui siue alia melior certiorque reddatur, illnd tamen manifestum est alium fuisse baptismum Iohannis, alium Christi, et illum Iohannis baptis- 5 mura appellatum, quod et istorum quos commemorasti respon- sio declarat et sermo ipsius domini ubi ait Iudaeis: baptis- mus Iohannis de caelo est an ex hominibus? iste autem baptismus non dicitur Caeciliani nec Donati nec Augu- stini nec Petiliani, sed baptismus Christi. nara si inpudentes i" nos putas, quia post nos nerainem uolumus baptizari, cum uidea- raus post Iohannem fuisse homines baptizatos, qui utique in- comparabiliter maior est nobis, numquid forte Iohannes et Optatus aequales sunt? ridiculum uidetur et tamen puto quod non eos aequales. sed maiorem credatis Optatum: post Iohan- i5 nem quippe apostolus baptizauit, uos baptizare post Optatum neminem audetis. an quia Optatus in unitate uestra fuit? iam hoc quibus praecordiis sustineri possit ignoro, si amicus comitis cui comes erat deus in unitate dicitur fuisse et amicus sponsi praeter unitatem. quodsi Iohannes maxime in unitate fuit et so non solum Optato, sed omnibus uobis et omnibus nobis longe excellentior et maior fuit et tamen post eum Paulus apostolus baptizauit, quare uos post Optatum non baptizatis? nisi forte in has angustias uos coartat caecitas uestra, ut dicatis Opta- tum dare potuisse spiritum sanctum, Iohannem non potuisse. 25 quod si non dicitis, ne ab ipsis etiam insanis uestra rideatur insania, quid responsuri estis, cur post Iobannem baptizandi fuerint homines, post Optatum autem nemo baptizandus sit, nisi quia illi baptismo lohannis fuerant baptizati, quicumque autem Christi baptismo baptizantur, siue per Paulum bapti- 30 zentur siue per Optatum, nihil distare inter istorum et illorum baptismum, cum tantum distet inter Paulum et Optatum? 6 Matth. 21, 25 17 amicus] Optatus comitii] Gildonis 18 cf. ad p. 66, 22 6 baptimuB 0 11 homines om. PQ 18 fuisse dicitur ti 20 omni- bus nobis et omnibus uobis t» 21 maor 0 24 pr. posuiese Oml 30 distare] distat e 74 IIII. Contra litteras Petiliani redite ergo, praeuaricatores, ad cor et nolite ex hominum mo- ribus et factis diuina sacramenta pensare. illa enim per eum sancta aunt cuius sunt, sed digne tractata afferunt praemium, indigne autem tractata iudicium. et quamuis unum non sint qni dei sacramentum digne et qui indigne tractauerint, unum t est tamen illud, siue digne siue indigne tractetur, non ut ipsum melius uel deteriua fiat, sed ad uitam mortemue trac- tantium. illud sane quod dixisti, quia in illis quos baptizauit post Iohannem Paulus quod iam fuerat abluit, profecto non diceres, si aliquantulum considerares quid diceres. si enim ab- 10 luendus fuit baptismus Iohannis, procul dubio sordidus fuit. quid ergo iam te urgeam? recole aut lege et uide unde hoc Iohannes acceperit: repperies in quem effuderis istam blasphe- miam. quod cum reppereris, saltem pectus tundatur, si lingua non frenatur. is 89. Iam uero quod eleganter uobis dicere uidemini: s/ male hoc facimm, quare nos quaeritis?, nonne aliquando recordamini quia non quaeruntur nisi qui perierunt? an et hoc non uidere ad ipsara perditionem pertinet? posset enim et illa ouis tam absurde pastori dicere: 'si male facio quod a grege aberro, 20 quare me quaeris'?, non intellegens, quare se putat non esse quaerendam hanc esse unam causam quare quaeratur. quis autem uos quaerit siue per scripturas suas siue per linguas catholicas et pacificas siue per flagella temporalium tribula- tionum nisi ille, qui misericordiam istam uobis dispensat in ss omnibus? quaerimus ergo uos, ut inueniamus; tantura enim uos diligimus ut uiuatis, quantum uestrum errorem odimus nt intereat, qui uos perdit quamdiu ipse non perit. atque uti- nam sio uos quaeramus, ut etiam inueniamus et de unoquoque 1 cf. Esai. 46. 8 4 cf. I Cor. 11, 29 8 cf. p. 70, 22 16 p. 70, 20 10 aliqoantum t> 12 et nide ant legc 0 iohannes hoc P 18 ac- cepit PQ reperies Qv blaphemiara O 14 repereris PQv 16 nide- biraini O 19 non pertioet Q 21 se putat bi» Pml 25 istam misericordiam v lib. II 37, 88-39, 92 75 uestrum gaudenter dicamus: mortuuB erat et reuixit, perierat et inuentus est! XXXVIII. 90. Petilianus dixit: Si uos tenere catholicam dicitis, catholicos illud est quod Graece dicitur uniciun siue 5 totum. ecce in toto non estis, quia in parte cessistis. 91. Augustinus respondit: Et ego quidem Graecae linguae perparum assecutus sum et prope nihil; non tamen impuden- ter dico me nosee SXov non esse 'unum\ sed 'totum', et xa{r'3Xov 'secundum totum', unde catholica nomen accepit dicente ipso i« domino: non est uestrum scire tempora quae pater posuit in sua potestate, sed accipietis uirtutem spiritus sancti superuenientem in uos, et eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. ecce unde catho- » lica uocatur. sed ita clausis oculis offenditis in montem, qui ex paruo lapide secundum prophetiam Danielis creuit et im- pleuit uniuersam terram, ut nobis dicatis quod in parte ces- serimua et in toto non simus, quorum communio uniuerso orbe diffunditur. sed queraadmodum, si mihi diceres quod ego k sim Petilianus, non inuenirem quemadmodum te refellerem, nisi ut aut iocantem riderem aut insanientem dolerem, hoc mihi nunc faciendum esse uideo; sed quia iocari te non credo, uides quid restet. XXXVIIII. 92. Petilianus dixit: Sed non est pars tenebra- n rum cum luce nec pars amariiudinis cum melle; non est pars uitae cum morte, non est pars innocentiae cum reatu, non est pars aquae cum sanguiiw nec amurcae pars cum oleo, licet sit faeculenta cogiuitio, sed cuncta reprobu dcftuent. i/isa est sentina uitiorum dicentc Johanne: ex nobis exie- 1 Lnc. 15, 32 10 Act. 1, 7-8 16 cf. Dan. 2, 35 24 cf. II Cor. 6. 14 29 I Ioh. 2, 19 4 an catholicon? 5 partem ChnSPQo, ef. lin. 17 7 assequutus Q 8 holon codd. Ka«tULU)> codd. et i. tcr. catholon OmiPQ 12 sancti apiritos PQ 17 partem PQc 21 ut om. O dolorem Pml 25 cura tace teripsi contra lucem codd. v ainaritudo Oml 27 aqua Oml amurca Oml cum oleo pars Ov 28 faculenta 0 feculenta PQ 76 IIII. Contra litteras Petiliani runt, sed non sunt de nobis; nam si essent de nobis, permansissent ntique nobiscum. non est aurum cmn sordibus suis, omnia pretiosa purgantur; scriptum est nam- que: sicut aurum probat fornax, ita et iustos uexatio tribulationis. iton est pars crudelitas mansuetudinis nec 6 religio sacrikgii nec pars Macari penitns potest esse nostra, tpiia ritus nostri similitndine maculat. acies namque ini- mictt iwn pars est, quae implct rwmen hostile. qiuie si nere pars dicitnr, senteittiam congruam Salomonis incurret: per- eat pars eornm de terra. 10 93. Augustinus respondit: Haec uerba iactare et nihil pro- bare quid est nisi delirare? attendis zizania per mundum et triticum non adtendis, cum per totum utraque iusea sint cre- scere. attendis semen maligni quod in tempore messis sepa- rabitur, et non attendis semen Abrabae in quo benedicuntur is omnes gentes. quasi uero uos iam sitis massa purgata et mel sincerum et eliquatum oleum et aurnm purum uel ipsa species dealbati parietis. ut enim de uitiis ceteris taceam, numquid ebriosi partem faciunt sobriorum aut deputantur auari in parte sapientium? si mansueti homines lucis uocabulum tenent, furor » circumcellionum ubi nisi in tenebris deputabitur? cur ergo per tales bapti8raus datus apud uos ualet et per quoslibet in orbe terrarum idem Christi baptismus non ualet? cernis nempe ad illud uos esse ab orbis terrarum communione separatos, ut non quidem sitis omnes ebriosi nec omnea auari nec omnes » uiolenti, sed omnes haeretici ac per hoc omnes impii et omnes sacrilegi. 94. Quod autem uniuersum orbem terrarum christiana socie- tate gaudentem Macari partem uocatis, quis hoc sano cerebro diceret? sed quia uos de parte Donati esse dicimus, quaeritis so 4 Sap. 3, 6 6 Macari\ cf. Ps. c. part. Don. u. 144 sqq. 157 Bqq. 9 Pron. 2, 22 12 cf. Mattb. 13. 24—30. 36. 48 15 cf. Gen. 22, 18 2 auro O 6 macarii 0m2 raacharii PQ (pas$im per ch) esse nostra s. I. m2 0 7 similitudine scripsi similitudinem codd. 9, cf. p. 70, 24 maculant codd. 12 delerare O 14 in om. v 16 uos modo iam P 22 orbera codd. 29 macarii Om2 lib. II 39, 92-94 77 hominem de cuius parte nos esse dicatis et in magnis angu- stiis nominatis nescio quem, si forte in Africa cognitum, in aliis autem orbis partibus ignotum. quapropter ecce respondet nobis uniuersum semen Abrahae ab uniuersa terra: 'Macarium e istum, de cuius parte nos dicitis, omnino non nouimus'. reapon- dete uicissim non uos nosse Donatum. sed et si partem Optati uos esse dicamus, quis uestrum potest dicere nescire se Opta- tum nisi forte facie, sicut nec Donatum? sed gaudetis uidelicet de nomine Donati; numquid et de nomine Optati? quid ergo 10 uobis prodest Donatus, cum uos omnes coinquinarit Optatus? quid uobis prodest sobrietas Donati, cum circumcellionum ebriositate polluamini? quid uobis prodest secundum uestram opinionem innocentia Donati, cum Optati rapacitate macule- mini? hic enim est error uester, ut amplius putetis ualere iniquitatem hominis ad alium contaminandum quam iustitiam hominis ad alium purificandum. itaque si duo pariter diuina sacramenta communicent, unus iustus alius iniquus, sed ita ut nec iste illius iniquitatem nec ille huius imitetur iustitiam, non dicitis ei hoc fieri ambos iustos sed ambos iniquos, ita ut et illud sanctum quod pariter sumunt inmundum fiat et amittat propriam sanctitatem. ubi sibi inuenit tales aduocatos iniquitas, quibus delirantibus ita uictrii putetur? ut quid ergo uobis plauditis de nomine Donati in tantae peruersitatis errore, ubi non Petilianus esse meretur quod Donatus, sed ipse Donatus esse cogitur quod Optatus? dicat autem doraus Israhel: pars mea dominus, dicat semen Abrahae in oranibus gen- tibus: dominus pars hereditatis meae. nouit euim quo- modo dicat (Caiphas) in euangelio gloriae beati dei. nam et uos per sacramentum quod in uobis est, sicut Caiphas domini persecutor, nescientes prophetatis. quod enim Graece |ica parte 10 cum- quinarit Oml 12 ebrietate Qv 20 pr. et om. P 23 tanto v 25 israel codd. v 26 domine 0 27 domine codd. 28 Caiphas addidi, cf. Ioh. I. c. et p. 58, 26 tqq. 29 cayphas PQ 30 macarius 0 macharius PQ 78 mi. Contra litteras Petiliani Latine 'beatus' est. ita plane de parte Macarii sumus. quid enira est Christo beatius cuius sumus, ad quem commemorantur et conuertuntur uniuersi fines terrae et in cuius conspectu adorant tiniuersae patriae gentium? itaque maledictionem tuam ulti- mam in pernersum de Salomone usurpatam non timet pars e> huius Macarii, id est huius 'beati', ne pereat de terra. quod enim dictum est de impiis, hoc uos ad Christi hereditatem conuertere conamini et hoc esse factum nefanda impietate contenditis. cum enim de impiis ille loqueretur, ait: pereat pars eorum a terra. cum autem uos dicitis illud quod 10 scriptum est: dabo tibi gentes hereditatem tuam et: commemorabuntur et conuertentur ad dominum uniuersi fines terrae iam istam promissionera perisse de terra, in Christi hereditatem retorquere uultis quod de eorte praedictum est impiorum; sed manente atque crescente Christi 1» hereditate, cum ista dicitis, uos peritis. non enim ubique per nacramentum dei prophetatis, quandoquidem hic per uestram insaniam male optatis. sed plus ualet praedictio prophetarum quam maledictio pseudoprophetarum. XL. 95. Petilianus dixit: Paulus quoque apostolns clamat: » nolife ivgum ducere cum infidelibits; qvae enim par- ticipatio iustitiae cum iniqvitate, ant quae societas Ivminis cum tenebris? quae autem conuentio Ckristi ad Belial, ant qvae pars fideli cum infidele? 96. Augustinus respondit: Uerba apostoli agnosco, sed quid » te adiuuent omnino non uideo. quis enim nostrum dicit esse participationem iustitiae cum iniquitate, etiamsi iustus et ini- quus, sicut Iudas et Petrus, pariter sacramenta communicent? ex una quippe re sancta Iudas sibi sumebat iudicium, Petrus aalutem, sicut tu, si dissimilis eras, cum Optato sacramentum so sumebas et raptor sicut ille non eras. an rapina iniquitas non 2 cf. Ps. 21, 28 9 Pron. 2, 22 11 P«. 2. 8 12 Ps. 21, 28 21 II Cor. 6, 14-15 2 ert om. PQ 8 hoc est esse Pml 18 periisse v 24 fldelis PQ infideli PQv lib. II 39, 94—43, 103 79 est? quis ita insaniat ut hoc dicat? quae ergo participatio iustitiae tuae cum illius iniquitate, quando ad unum accede- batis altare? XLl. 97. Petilianus dixit: Et iterum docuit ne schismata s nascerentur : dico autein uobis, quia unusquisque ue- strum dicit: ego quidem siiin Pauli, eqo autem Apollo, eijo uero (Jephae, ego autcni Christi. nnmquid diuisvs est Christns? numquid Paulus crucifixus est pro nobis, ant in noniiue Pauli bapti\ati estis? io 98. Augnstinus respondit: Mementote qui haec legitis: Peti- lianu8 ex apostolo ista commemorat. quando enim crederetis 8ic eum pro nobis contra se dicere? XLII. 99. Petilianus diiit: Si rudihns. si iustis Pauhis haec dixit. ego uobis iniustis h/iec dico: iiiinujiiid diuisus est 15 Christus, nt nos ab ecclesia scinderetis? 100. Augustinus respondit: Uereor ne qirisquam in hoc opere meo scriptorem arbitretur erraase et illic fecisse 'Peti- lianu8 dixit', ubi debuit facere 'Augustinus reepondit*. sed uideo quid egeris: quasi praeoccupare uoluisti, ne nos ista ao diceremus. sed quid fecisti nisi ut bis dicantur? si ergo sic te delectat audire quae sunt aduersus uob ut ea dicantur, audi illa. peto, a me, Petiliane: numquid diuisus est Christus, ut uos ab ecclesia scinderetis? XLIII. 101. Petilianus dixit: Numquid pro uobis Uupwo suo «i Indas traditor mortnus est aut eins uos moribns tinguitis, cuius facta sectantes raptis thesauris ecclesine nos Christi hcredes pofestatibus saecnli iiemimdatis? 102. Augustinus respondit: Non pro nobis Iudas, sed Chri- stus mortuus est, cui dicit ecclesia toto orbe diffuea: respon- wdeam exprobrantibus mihi uerbum, quoniam in uerba tua speraui. cum ergo audiam uerba domini dicen- h I Cor. I, 12-13 29 Pa. 118, 42 5 qnia] quod e 13 haec panlo» /' 19 ita O 25 tingitis v 27 uennndatis Q 31 super speraui J'ml 80 IIII. Contra litteras Petiliani tis: eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram et per prophetam: in omnem terram eziit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum, malorum com- mixtio corporalis me nulla perturbat, si noui dicere: suscipe * seruum tuum in bono, non calumnientur mihi su- perbi. non ergo curo uanum calumniatorem, quia idoneum teneo promissorem. si autem de rebus uel locis ecclesiasticis quos tenebatis et non tenetis querimini, possunt et Iudaei se iustos dicere et iniquitatem nobis obicere, quia locum in quo 10 impie regnauerunt modo christiani possident. quid ergo indi- gnum, si ea quae tenebant haeretici secundum parem domini uoluntatem catholici tenent? ad omnes enim similes, id est ad omnes impios et iuiquos illa uox domini ualet: auferetur a uobis regnum dei et dabitur genti facienti iusti- 1» tiam. an frustra scriptum est: labores impiorum iusti edent? quapropter magis mirari debetis, quod adhuc tenetis aliquid quam quod aliquid amisistis. sed neque hoc miremini; paulatim enim cadit paries dealbatus. respicite tamen Maxi- mianistas, quae loca tenebant et quibus inde agentibus et ex- w pugnantibus pulsi sint. et si haec pati iustitia est et facere iniquitas, aude loqui, si potes, primo quia uos fecistis, illi passi sunt, deinde quia secundum regulam iustitiae huins tu inferior inueniris. illi enim per iudices a catholicis impera- toribus expulsi sunt de locis antiquis, tu autem nec per ipso- a rum imperatorum iussa de basilicis expelleris unitatis. unde, nisi quia minoris meriti es non solum ceteris collegis tuis sed etiam istis ipsis, quos certe ut Bacrilegos plenarii concilii uestii ore damnastis? 1 Act. 1. 8 3 Ps. 18, 5 5 Ps. 118, 122 14 Mattli. 21, 43 16 Ps. 104, 44 8 per phetam (pro om.) O exiuit t>, c/. p. 38, 26 et Ep. c Don. 8, 21 6 bonnra Pv 7 ydoneum P 9 quon] quas 0 quae v 15 dei om. P 17 magis «. I. 0 21 aunt Pml 24 aj non a PQ 25 de] ex v 27 quia nisi quia Oml lib. II 43, 102—45, 106 81 XLIIII. 103. Petilianus dixit: Xos enim, ut scriptum est, baptismo nostro Christum induimus traditum, uos uestro con- taaio Iudam induitis traditorem. 104. Augustinus respondit: Possera et ego dicere: 'uos 5 uestro contagio Optatum induitis proditorem raptorem oppres- sorem separatorem*. sed absit ut cupiditas reddendi maledicti me in aliquam prouocet falsitatem; nec uos enim ilhim indu- itis nec nos istum. itaque si quisquam ad nos ueniens in no- mine Optati se baptizatum esse respondeat, et baptizabitur in io nomine Cbristi, et uos quotquot a nobis uenientes baptizastis, si in nomine Iudae traditoris se baptizatos dixerant, non repre- bendimus quod fecistis. si autem in Christi nomine baptizati erant, non uidetis quanto errore arbitremini uarietate huma- norum uitiorum diuina sacramenta uariari aut uitae cuiusquam 15 sordibus pollui? XLV. 105. Petilianus dixit: Sed si istae sunt partes, niliil nobis praeiudicant nomina compartis. duae namque uiac. xunt, una angusta qua peryimus, altera cst impiis qua peri- bunt; et tamen longe discernitur uocabiili acqualitas, ne. tritl k iustitiae consortio nomi?iis macitletur. 106. Augustinus respondit: Timuisti comparatam multitudini uestrae multitudinem orbis terrarum et ad paucitatis laudem per angustam uiam gradientis te conferre uoluisti. utinam non ad eius laudem, sed ad ipsam uiam te contulisses! pro- 85 fecto perspiceres eandem paucitatem in ecclesia esse omnium gentium, sed paucos dici iustos in comparatione multorum iniquorum, sicut in cornparatione paleae possunt pauca grana dici uberrimae segetis, quae tamen per se ipsa in massam redacta implent horreum. nam sicut in tribulationibus amis- » sorum locorum, sic etiam in paucitate, si in his putas esse iustitiam, te ipsi Maximianistae superabunt. 1 cf. Gal. 3, 27 5 cf. ad p. 68, 28 17 cf. Matth. 7, 13-H 22 cf. Matth. 7, 14 7 me in scripti mei non 0 me ad PQo indniti 0 8 qnisque Omlv 17 compartis) cum pancis PQ 23 gradientis Bcripii gradien- tem codd. v Ul Auguat. c. Don. II. 6 82 IIIL Contra littermt Petiliani XLVI. 107. Petilianus dixit: Primo psalmo Dauid beatos et impios separat, non partes scilieet faciens, sed ab omnibus iinpiis separam sanctitatem: beatus uir qui non abiit in c.onsilio impiorum et in uia peccatorum non stetit — ad uiam institiae redeat, qui errauerat ut periret — ei i super cathedram pestilentiae non sedit — cum ita commoneat, o miseri, quid sedetis? — sed in lege domini voluntas eius et in lege domini meditabitn r die ac iiocte. et erit nrlut lignum quod plantatum est circa decursus aquarum, quod fruttum suum dabit in 10 tempore suo. et folium eius non'decidet, et omnia quaecumque fecrit prospera procedent. non sic im- pii, non sic: sed tamquam puluis qnem proiciet uentus a fac.ie terrae — implet oculos, ut excaecet — . propterea non exurgent impii in iudicio neque peccatores in a consilio iustoriim, quoniam scit dominus uias iusto- rum, et itcr impiorum periet. 108. Augustinus respondit: Quis non in scripturis discernat faaec duo genera hominom? sed uos maledici paleae crimina etiam frumentis obicitis et, cum sola palea sitis, solum fru- w mentum uos esse iactatis. prophetae autem ueridici utrumque faoc genus ante uentilationem, quae in die iudicii futura est, permiitum esse dicnnt per totum mundum, id est per totum agrum domini. uerumtamen admoneo ut istum primum psalmum Graece legas: ita non audebis pro crimine obicere orbi terra- » rum partem Macarii, quia forte intelleges cuins Macarii sit pars in omnibus sanctis, qui per omnes gentes benedicuntur in semine Abrahae. quod enim scriptum est Latine 'beatus uir\ Graece habet uvaxatpio? ivrjp. ille autem Macarius qui uobis displicet, si malus fuit, nec in hac sorte est nec huic sorti obest; si » 3 Ps. 1 27 cf. Gen. 22, 18 4 concilio Pv 9 nelnd 0 18 proicit PQv 14 eiecet Pml 15 ei- surgent v 16 concilio Pv 18 in om. 0 27 qni scripsi qnae eodd. v, cf. Cresc. IIII 61, 74 28 latine scriptnm est PQ 29 macarios 0 macharios PQ aner codd. qui] cni 0 lib. II 46, 107-47, 110 83 autem bonus, opus suum probet, ut in se ipso babeat gloriam et non in altero. XLVII. 109. Petilianus dixit: Nostri autem baptismatis laudes idem psalmographus decantauit: dominus pascit me s et nihil mihi deerit: in loco pascuae ibi me colloca- uit. super aquam refectionis educauit me:. animam meam conuertit. deduxit me super semitas iustitiae propter nomen suum. nam et si ambulavero in medio umbrae mortis — si me, inquit, persecutor occidat — , 10 non timebo mala, quoniam tu mecum es, domine. uirga tua et baculus tuus ipsa consolata sunt me — inde uicit Ooliam D(auid) oleo chrismatis loricatus — . pa- rasti in conspectu meo mensam aduersus eos qui tribulant me. impinguasti oleo caput meum, et calix is tuus inebrians perquam optimus. et misericordia tua subsequetur me omnes dies uitae meae, ut inha- bitem in domo domini in longitudinem dierum. 110. Augustinus respondit: Iste psalmus de his loquitur, qui bene suscipiunt baptismum et sancto sancte utuntur. non enim » uerba ista etiam ad Simonem magura pertinent, qui tamen eundem sanctum baptismum accepit; et quia eo sancte uti noluit, non ideo illum inquinauit aut repetendum talibus docuit. sed quia Goliae commemorationem fecisti, attende illum de ipso Golia psalmum et uide, quia in cantico nouo deuictus est m — ibi enim dicitur: deus, canticum nouum cantabo tibi, in psalterio decem chordarum psallam tibi — , et uide, utrum ad hoc canticum pertineat qui orbi terrarum non commnnicat. alibi enim dicitur: cantate domino can- ticum nouum, cantate domino omnis terra. omnis » ergo terra, in cuius unitate non estis, cantat canticum nouum, 1 ef. Gal. 6, 4 4 Ps. 22 25 Ps. 143, 9 28 Pi. 95, 1 4 psalmografns O 6 anima Oml 9 persequutor Q 10 domine om. P 11 me consolata sunt PQ 12 golia Oml Danid oleo scripsi dolio Oml oleo OmSPQv loricatus scripsi loricataB Oml loricata OmSPQv 20 symonem codd. 21 qui O 24 depictus v 26 cor- darum Q 28 non om. O 6* 84 IIII. Contra litteras Petiliani et omnis terrae suut uerba quoque ista: dominus pascit uie et nihil mihi deerit et cetera. non sunt haec uerba zizaniorum, quamuis usque ad messem in una segete toleren- tur; non sunt uerba paleae, sed tritici, quamuis eadem pluuia simulque nutriantur, eadem area simulque triturentur, donec & ultimo uentilabro ab inuicem segregentur, quae duo utique communiter unum habent baptismum, quamuis non sint unum. sed etsi pars uestra esset ecclesia dei, certe fatereris istum psalmum non ibi pertinere ad furiosas cateruas circumcellionum. aut si et ipsi per semitas iustitiae deducuntur, quare negatis 10 eos comites uestros esse, cum uobis obiciuntur, quamuis ple- rumque paucitatem concisionis uestrae non uirga et baculus dei, sed fustes eorum consolentur, quibus uos et aduersus leges Romanas tutos esse arbitramini; in quos incurrere quid est aliud quam ambulare in medio umbrae mortis? sed non i& timet mala cum quo dominus est. certe tamen non audebis dicere etiam istorum furiosorum esse uerba quae in hoc psalmo cantantur, et tamen habere eos baptismum non solum con- fitemini, sed etiam profitemini. non dicunt ergo ista nisi qui aqua sancta reficiuntur, sicut omnes iusti dei, non qui ea male *> utendo subuertuntur, sicut magus ille a Fhilippo baptizatus, et tamen ipsa in utrisque una atque sancta est. non dicunt ista nisi qui ad dexteram pertinebunt, sed tamen eadem pascua sub uno pastore et oues et hirci pascuntur, donec ut debita recipiant segregentur. non dicunt ista nisi qui de mensa do- » mini uitam sumunt sicut Petrus, non iudicium sicut Iudas, et tamen ipsa utrique fuit una, sed non utvique ualuit ad unum, quia ipsi non erant unum. non dicunt ista nisi qui oleo sancto etiam in spiritu beatificantur sicut Dauid, non qui in solo corpore consecrantur sicut Saul, et tamen, cum ambo » unum sumpsissent, non eis impar sacramentum, sed impar meritum fuit. non dicunt ista nisi qui calicem domini in uitam 1 Ps. 22, 1 1 quoque nerba PQ 3 tolerantur Oml 5 tribulentnr eodd. 12 pau- citate 0 15 immedio O 18 eos habere PQ 19 erga 0 24 hyrci P lib. II 47, 110-48, 112 85 aeternam mutata mente suspirant, non qui iadicium Bibi man- ducant et bibunt, sicut apostolus ait, et tamen utrisque non nnis calix ille unus est, inebrians ad capessenda caelestia martyres, non ad funestanda praecipitia circumcelliones. me- 5 mento ergo sacramentis dei nihil obesse mores malorum ho- minum, quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint, sed ipsis malis hominibus, ut baec habeant ad testimonium damnationis, non ad adiutorium sanitstis. saltem quippe ipsa uerba ultima psalrai huius considerare debuisti et propter eos, io qui baptismo accepto apostatant, intellegere non ab omnibus qui sanctum baptismum accipiunt posse dici: ut iuhabitem in domo domini in longitudinem dierum, et tamen siue permanentibus siue lapsis, cum ipsi non sint unum, ba- ptismus unus est, et cum ipsi non utrique sancti sint, baptis- « mus in utrisque sanctus est, quia et apostatae, si redeant, non quasi eum amiserint baptizantur, sed quod in se permanenti iniuriam fecerint humiliantur. XLVIII. 111. Petilianus dixit: Ac ne uos sanctos esse di- catis, primum id assero, quia qui non fticrit innocens non » habet sanctitatem. 112. Augustinus respondit: Ostende nobis tribunal ubi se- disti, ut ante te staret orbis terrarum, et quibus oculis non dico conscientias omnium, sed uel actus inspexisti et discus- sisti, ut eum perdidisse innocentiam iudicares. ille qui raptus ss est usque in tertium caelum dicit: sed neqne ego me ipsum diiudico, et tu de uniuersa terra qua hereditas Chri- sti dilatatnr audes ferre sententiam? deinde si satis absolutum tibi nidetur quod dixisti: qui non fucrit innocens non habet sanctitatem, quaero, si non habebat Saul sacramenti sanctitatem, so quid in eo Dauid uenerabatur, si autem habebat innocentiam, quare innocentem persequebatur. nam eum propter sacrosanctam unctionem et honorauit uiuum et uindicauit occisum, et quia 2 cf. ICor. 11, 29 11 P«. 22, 7 24 cf. II Cor. 12, 2 25ICor. 4, 3 1 »n»pirant] anscipinnt v 4 cerciceliones Oml 11 baptisma 14 baptimun 0 16 amiseront Pml 18 ac] at Pc 86 IIII. Contra litteras Petiliani uel panniculum ei eius ueBte praecidit, percusso corde trepi- dauit. ecce Saul non habebat innocentiam et tamen habebat sanctitatem non uitae suae — nam hoc sine innocentia nemo potest — , sed sacramenti dei quod et in malis hominibus sanctum est. » XLVIIII. 113. Petilianus dixit: Nam si kgetn perfidi nostis, sine iniuria ipsius legis hoc dixerim: hanc et diabol/is nouit. namque domino deo itt causa lob insti quasi iustus ita de legc respondit, sicut scriptum est: dixit dominus diabolo: respexisti in piterum meum lob, quia non est simi- 10 Us illi in terra, homo sine malitia, uerus dei cultor, abstinens se ab omni malo, perseuerans in simplici- tate: tu autem petisti ut omnem rem illius perderes sine causa. et respondit diabolns et dixit domino: coritim pro corio, et omue quodciimque habuerit homo pro anima sua dabit. cice legaliter loquitur qui nititur contra legem. et iterum dominum Christam sermonibus suis sic ausus est adtemptare, sicut scriptum est: assumpsit diabolus Iesum in sanctam ciuitatem, et statuit eum super pinnam templi, et dix.it ei: mitte te deorsum; » srriptttm est enim quia angelis suis mandauit de te, ut manibus tollant te, nc forte offendas ad lapi- dem pedem tuum. ait Iesus: iterum scriptum est: non temptabis dominum dcutn tuum. nostis, inquam, sicut diabolus legem, qui in suis conatibus uincitur et in » actibus erubescit. 114. Augustinus respondit: Possem quidem quaerere abs te, in qua lege scripta sint uerba quae diabolus dixit, cum sanctum uirum Iob apud deum criminaretur, si hoc mihi esset propositum demonstrare, legem, quam dicis diabolum nosse, so te ipsum non nosse; sed quia non inde inter nos quaestio est, 9 Hiob 2, 3-4 18 Matth. 4, 5-7 1 prescidit Pml 16 nititur] nitur Q 18 attentare PQv 28 ait Iesus om. 0 sed iterum O lib. II 48, 112-51, 117 87 hoc praetermitto. sic autem conatus es ostendere diabolum legis peritum, quasi nos dicamus omnes qui uerba legis noue- runt iustos esse. quid ergo te adiuuet quod de diabolo com- memorare uoluisti, non uideo, nisi forte ut nobis ueniret in 5 mentem, quomodo ipsum diabolum uos imitemini. sicut enim ille contra latorem legis proferebat uerba legis. sic et uos uerbis legis accusatis homines quos ignoratis, ut dei promis- sis quae in ipsa lege conscripta sunt resistatis. deinde uellem mihi diceres, confessores illi uestri quando se ipsos praecipi- lo.tant, cui ducunt martyrium, utrum Christo qui talia sugge- rentem diabolum reppulit, an potius ipsi diabolo qui talia Christo facienda suggessit. duae sunt maxime uiles atque usi- tatae mortes eorum qui se ipsos interimunt, laqueus et prae- cipitium. tu certe dixisti in primis partibus huius epistulae: 15 laqueo traditor periit, laqueum talibus dereliquif. hoc ad nos omnino non pertinet; neque enim ueneramur nomine martyrum eos qui sibi collum ligauerunt. quanto autem nos probabilius in uos dicimus: 'inagister traditoria diabolus praecipitium Christo suadere uoluit et repulsus est'! quid ergo dicendi sunt k quibus hoc suasit et auditus est? quid enim niai inimici Chri- atd, amici autem diaboli, discipuli seductoris, condiscipuli tra- ditoris? spontaneas enim moctes ab uno magistro utrique didi- cerunt, ille laqueum, isti praecipitium. L. 115. Petilianus dixit: Sed ut tiestra singuUi destriuimun, ■a si sacerdotes uos dicitis, sic a domino iko diclum est per prophetam: ultio domini super falsos sacerdotex. 116. Augustinus respondit: Quaere potius quid uerum dicas, non unde maledicas, et quid doceas, non quid obicias. LI. 117. Petilianus dixit: Si cathedram uobis miseii tiiu- M dicatia, ut superius diximus, habetis illam profecto quam 15 p. 29, 14 26 ? 29 cap. 9, 21. 18, 40 init. 1 sicj si Oml 6 noa] noa uos Q nos e v 10 dirnnt Oml dlcant Ertunt., Louan. (ducere niartyrinm dictum eit ut d. pompam, chorum et tim.) 11 repalit v 12 facienda chriato Qml 17 autem] enim PQ 20 enim om. PQ 25 uoa] add. csse Qml 28 non quid] nunquid Pml 30 illam utendo subuertuntur, sicut magus ille a Philippo baptizatus. et tamen ipsa in utrisque una atque sancta est. non dicunt ista nisi qui ad deiteram pertinebunt, sed tamen eadem pascua sub uno pastore et oues et hirci pascuntur, donec ut debita recipiant segregentur. non dicunt ista nisi qui de mensa do- » mini uitam sumunt sicut Petrus, non iudicium sicut Iudas, et tamen ipsa utrique fuit una, sed non utrique ualuit ad unum, quia ipsi non erant unum. non dicunt ista nisi qui oleo sancto etiam in spiritu beatificantur sicut Dauid, non qui in solo corpore consecrantur sicut Saul, et tamen, cum ambo 30 unum sumpsissent, non eis impar sacramentum, sed impar meritum fuit. non dicunt ista nisi qui calicem domini in uitam 1 Ps. 22, 1 1 quoque uerba PQ 3 tolerantur Oml 5 tribulentur codd. 12 pau- citate 0 15 immedio 0 18 eos habere PQ 19 erga 0 24 hjrci P lib. II 47, 110-48, 112 85 aeternam mutata mente suepirant, non qui iudicium sibi man- ducant et bibunt, sicut apostolus ait, et tamen utrisque nou unis calix ille unus est, inebrians ad capessenda caelestia martyres, non ad funestanda praecipitia circumcelliones. me- s mento ergo sacramentis dei nihil obesse mores malorum ho- minum, quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint, sed ip8is malis hominibus, ut haec habeant ad testimonium damnationis, non ad adiutorinm sanitstis. saltem quippe ipsa uerba ultima psalmi huius considerare debuisti et propter eos, 10 qni baptismo accepto apostatant, intellegere non ab oronibus qui sanctum baptismum accipiunt posse dici: ut inhabitem in domo domini in longitudinem dierum, et tamen siue permanentibus siue lapsis, cum ipsi non sint unum, ba- ptismus unus est, et cum ipsi non utrique sancti sint, baptis- 15 mus in utrisque sanctus est, quia et apostatae, si redeant, non quasi eum amiserint baptizantur, sed quod in se permanenti iniuriam fecerint humiliantur. XLVIII. 111. Petilianus dixit: Ac ne uos sanctos esse di- catis, primum id assero, quia qui non fuerit innocens non «o kabet sanctitatem. 112. Augustinus respondit: Ostende nobis tribunal ubi se- disti, ut ante te staret orbis terrarum, et quibus oculis non dico conscientias omnium, sed uel actus inspexisti et discus- sisti, ut eum perdidisse innocentiam iudicares. ille qui raptus » est usque in tertium caelum dicit: sed neque ego me ipsum diiudico, et tu de uniuersa terra qua hereditaa Chri- sti dilatatur audes ferre sententiam? deinde si satis absolutum tibi uidetur quod dixisti: qui non fuerit innocens non habet sanctitatem, quaero, si non habebat Saul sacramenti sanctitatem, » quid in eo Danid uenerabatur, si autem habebat innocentiam, quare innocentem persequebatnr. nam eum propter sacrosanctam unctionem et honorauit uiuum et uindicauit occisum, et quia 2 cf. I Cor. 11, 29 11 Ps. 22, 7 24 cf. II Cor. 12, 2 25ICor. 4, 3 I euspirant] suscipinnt t> 4 cerciceliones Oml 11 baptisma 14 baptimus 0 16 amiaerunt Pml 18 ac] at Pv 86 IIII. Contra litteras Petiliani uel panniculura ei eius ueste praecidit, percusso corde trepi- dauit. ecce Saul non habebat innocentiara et tamen habebat sanctitatem non uitae suae — nam hoc sine innocentia nemo potest — , sed sacramenti dei quod et in malis hominibus sanctum est. & XLVIIIF. 113. Petilianus diiit: Nain si legem perfidi nostis, sine iniuria ipsius legis hoc dixerim : hanc et diabolus nouit. namque domino deo in causa lob iusti quasi iustus ita de legc respondit, sicut scriptum est: dixit dominus diabolo: respexisti in pueriim meum lob, quia non est simi- 10 lis illi in terra, hoino sinc malitia, uerus dei cultor, abstinens se ab omni malo, perseuerans in simplici- tate: tu autem petisti ut omnem rem illius perderes sine causa. et respondit diabolus et dixit domino: eorium pro corio, et omne quodcumqiie habuerit homo i& pro anima sua dabit. ecce legaliter loqtiitur qtii nititur contra legem. ct iterum dominum Christuin sermonibus suis sic ausus est adtemptare, sicut scriptum est: assumpsit diabolus Iesum in sanctam ciuitatein, et statuit eum super pinnam templi, et dixit ei: mitte te deorsum; *> scriptum est enim quia angelis suis mandauit de te, ut manibus tollunt te, nc forte offendas ad lapi- dem pedem tuum. ait Iesus: iterum scriptum est: no?i temptabis dominum dcum tuum. nostis, inquam, sieut diabolus legem, qui in suis conatibus uincitur et in » actibus erubescit. 114. Augustinus respondit: Possem quidem quaerere abs te, in qua lege scripta sint uerba quae diabolus diiit, cum sanctum uirum Iob apud deum criminaretur, si hoc mihi esset pvopositum demonstrare, legem, quam dicis diabolum nosse, te ipsum non nosse; sed quia non inde inter nos quaestio est, 9 Hiob 2, 3-4 18 Matth. 4, 5-7 1 preecidit Pml 16 nititur] nitur Q 18 attentare PQv 23 ait Iesua om. 0 aed iterum O lib. II 48, 112-51, 117 87 hoc praetermitto. sie autem conatus es ostendere diabolum legis peritum, quasi nos dicamus omnes qui uerba legis noue- runt iustos esse. quid ergo te adiuuet quod de diabolo com- memorare uolnisti, non uideo, nisi forte ut nobis ueniret in 5 mentem, quomodo ipsum diabolum uos imitemini. sicut enim ille contra latorem legis proferebat uerba legis, sic et uos nerbis legis accusatis homines quos ignoratis, ut dei promis- sis quae in ipsa lege conscripta sunt resistatis. deinde uellem mihi diceres, confessores illi uefltri quando se ipsos praecipi- wtant, cui ducunt martyrium, utrum Christo qui talia sugge- rentem diabolum reppulit, an potius ipsi diabolo qui talia Christo facienda suggessit. duae sunt mazime uiles atque usi- tatae mortes eorum qui se ipsos interimunt, laqueus et prae- cipitium. tu certe diiisti in primis partibus huius epistulae: u laqueo traditor periit, laqueum talibus dereliquit. hoc ad nos omnino non pertinet; neque enim ueneramur nomine martyrum eos qui sibi collum ligauerunt. quanto autem nos probabilius in uos dicimus: 'magister traditoris diabolus praecipitium Christo suadere uoluit et repulsus esf! quid ergo dicendi sunt 20 quibus hoc suasit et auditus est? quid enim nisi inimici Chri- sti, amici autem diaboli, discipuli seductoris, condiscipuli tra- ditoris? spontaneas enim moetes ab uno magistro utrique didi- cerunt, ille laqueum, isti praecipitium. L. 115. Petilianus dixit: Sed ut uestra singulti destriuimus, a si saeerdotes uos dieitis, sic a domino deo dicium est per prophetam: ultio domini super falsos saccrdotes. 116. Augustinus respondit: Quaere potius qnid uerum dicas, non unde maledicas, et quid doceas, non quid obicias. LI. 117. Petilianus dixit: Si cathedram uobis miseri utn- » dicatis, nt superius diximus, habetis illain profecto quam 15 p. 29, 14 26 ? 29 cap. 9, 21. 1& 40 init. 1 sic J si Oml 6 uos] oos.oos Q aos e v 10 dicunt Oml dlcant Erasm., Louan. (ducere martyrium dictum e$t ut d. pompam, choruin et »m.) 11 repulit v 12 faciend» christo Qml 17 autem] enim PQ 20 enim om. PQ 25 uos] add. csse Qml 28 non quid] nunquid Pml 30 illam tm. P 88 IIII. Contra litteras Petiliani Dauid propkeia psalmographns pestilentiae cathedram pronun- tiauit. uobis enim iuste relicta est, quia cam sancti sederc non possunt. 118. AuguBtinus respondit: Et haec non uides non aliqua esse documenta, sed uana conuicia. hoc enim est illud quod & paulo ante dixi: uerba legia dicitis, sed in quos dicatis non attenditis, sicut diabolus uerba legis dicebat, sed cui diceret non agnoscebat ille caput nostrum sursum ascensurum deor- sum uolebat deicere, uos autem corpus eiusdem capitis, quod per totam terram diffusum est, ad exiguam partem uultis re- W digere. certe ipse paulo ante diiisti nos legem nosse et lega- liter loqui, sed in actibus erubescere. dicis quidem ista nihil probans; sed etsi de aliquibus probares, de his ceteris non praescriberes. uerumtamen si omnes per totum orbera tales essent quales uanissime criminaris, cathedra tibi quid fecit i» ecclesiae Romanae in qua Petrus sedit et in qua hodie Ana- stasius sedet, uel ecclesiae Hierosolymitanae in qua Iacobus sedit et in qua hodie Iohannes sedet, quibus nos in catholica unitate conectimur et a quibus uos nefario furore separastis? quare appellas cathedram pestilentiae cathedram apostolicam? » si propter homines quos putas legem loqui et non facere, numquid dominus lesus Christus propter Pharisaeos, de quibus ait: dicunt enim et non faciunt, cathedrae in qua sedebant ullam fecit iniuriam? nonne illam cathedram Moysi commen- dauit et illos seruato cathedrae honore redarguit? ait enim: » cathedram Moysi sedent. quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt. haec si cogitaretis, non propter homines quos infa- matis blasphemaretis cathedram apostolicam cui non com- municatis. sed quid est aliud quam nescire quid dicere ao et tamen non posse nisi maledicere? 1 cf. Ps. 1, 1 6 cap. 49, 114 11 cf. cap. 49, 113 28 Matth. 23, 3 26 Matth. 23, 2-3 9 quod s. I. 0 10 terram totam Q diffum (*ic) Q 17 ihero- solimitane Q 19 connectimnr v 30 id addidi lib. II 51, 117-53, 121 89 LII. 119. Petilianus dixit: Si sacrificia uos faccre iudicatis, uobis ablata nobis dominus dedit, non ideo concupiscimus aliena, quia illius imperio cuius sunt omnia facta sunt nostra et iuste nostra sunt; uos enim bis utebamini ad praecisionem, nos ad unitatem. alioquin et primo populo dei possent illi obicere alienae rei concupiscentiam, qui diuina potestate ab so eorum facie, quia ea terra male utebantur, expulsi sunt, et ipsi Iudaei, a quibus ablatum est regnum secundum uerba 16 Ei. 20, 17 32 cf. Matth. 21, 43 15 oprimendos Q 22 in om. Oml 25 Beparamus v 28 ie Oml lib. II 58, 132-61, 188 95 domini et datum est genti facienti iustitiam, possunt obicere alienae rei concupiscentiam, quia ecclesia Christi possidet ubi persecutores Christi regnabant. et post omnia cum uobis ipsis dictum fuerit: 'res alienas concupiscitis, quia Maiimianistas 6 de basilicis eiecistis', quid respondeatis non inuenitis. LX. 135. Petilianus dixit: Qua igitvr kge uos christianos ostenditis, cum legi contraria faciatis? 136. Augustinus respondit: Litigare uis, non disputare. LXI. 137. Petilianus dixit: Dicit autem dominm Christus: 10 qui fecerit et sic docuerit, maximus uocabitnr in regno caelorum. sic autem vos miseros damnat: qui resol- nerit unum ex his mandatis, minimus uocabitur in regno caelorum. 138. Augustinus respondit: Ubi forte aliter dicis testimonia is scripturaram quam sese habent et ad rem quae inter nos agi- tur non pertinet, non nimis curo; ubi autem impediunt quod tractamus, nisi ueraciter proferantur, non te arbitror succen- sere debere, si quemadmodum scriptum sit te commemoro. ecce hoc quod modo posuisti non ita scriptum est, sed ita so potius: qui solnerit unum de mandatis istis minimis et docuerit sic, minimus uocabitur in regno cae- lorum; qui autem fecerit et sic docuerit, magnus uocabitur in regno caelorum. et continuo secutus ait: dico enim uobis, quia nisi abundauerit iustitia ssuestrasuper scribarum etPharisaeorum, non intra- bitis in regnum caelorum. alibi enim Pharisaeos oatendit et arguit. quoniam dicunt et non faciunt. hos ergo et hic 8ignificauit, cnm diceret: qui soluerit et sic docuerit, id est docuerit uerbis quod soluerit factis; super quos abun- so dare praecepit iustitiam nostram, ut faciamus et sic doceamus. et tamen nec propter illos Pharisaeos, quibus nos non per 10. 11. 20. 28 Mattb. 5, 19 24 Matth. 5, 20 27 Mattb. 28, 8 2 qnia] qnam P 16 pr. non om. 0 22 qui autem— caelornm om. PQ 24 habnndanerit 0 29 quod] quos Oml habundare 0 80 prae- cipit PQ mi. Cantr» litteras PctilUat prudentiam, s«d per maliaolentiam eomparatu. praeeepit domi- nus deseri eathedram Mojsi. in qna utique ngurabai suam. dieens qaippe illos eathedram Mojsi sedentes dicere et non facere monet tamen popalos facere qoae dicunt et non facere qnae faciunt, ne cathedrae sanctitas deserator et propter pasto- & res malos gregis anitas diaidatar. LXII. 139. Petilianus dixit: Et itemm: omne peceatum quod peeeauerit homo extra corpus est; qni autem peceauerit in spiritn saneto, non ei remittetur nec in hoc saeculo nec in futuro. 10 140. Angustinus respondit: Et hoc non ita scriptum est et aide qaantum te fefellerit. apostoius ad Corinthios scribens ait: omnepeccatumquodcumque fecerit homo extra corpns est; qai aatem fornicatur in corpas suum peccat. hoc autein aliud est et alind illud quod dominus in 1» enangelio dixit: omne peccatnm et blasphemia dimit- tetur hominibus;qui autem peccauerit i n spiritum sanctum, non remittetur ei nec in hoc saeculo nec in fntnro. tu autem coepisti ei apostolo sententiam et eam tamqnam una sit ex euangelio terminasrj; quod te non credo s> fraude sed errore fecisse. neutra enim ad rem pertinet et cur haec diieris. qnoqno modo dixeris. omnino non uideo. nisi forte quia, cum snperius dixisses damnatos esse a domino qui resolnerint unum ex mandatis, considerasti quam multos habeatis non unum sed mnlta mandata soluentes. et ne tibi & obiceretnr, uoluisti per tranaitum subindncere differentiam peccatorum, aliud esse soluere aliquod mandatum unde uenia facilis possit accipi, aliud autem peccare in spiritum sanctum, qnod non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro. timens itaqne contagia peccatorum hoc tacere noluisti et rur- a> 8U8 timens profunditatem quaestionis excedentem uires tuas 3 cf. M»tth. 23, 2—3 7 I Cor. 6, 18. Matth. 12, 32 13 I Cor. 6, 18 16 M«tth. 12, 31-32 23 p. 93, 11 1 maleaolentiam v 21 pertinent Pml 22 et quoquo Oc 29 remit- tatur PQ lib. II 61, 138-64. 144 97 lioc cursim perstringere uoluisti tanta trepidatione, ut, quem- admodum solent perturbatioue aliqua festinantes peruerse se uestire aut calciare, nolueris attendere uel quid ad quod per- tiaeat uel ubi et quemadmodum scriptum sit quale sit autem illud peccatum quod non dimittetur nec in hoc saeculo nec in futuro, usque adeo nescitis, ut, cum in ipso nos esse cre- datis, remissionem tamen eius per uestrum nobis baptismum promittatis. quod unde fieri potest, si tale peccatum est ut non dimittatur neque in hoc saeculo neque in futnro? LXIII. 141. Petilianus dixit: Diuina uero mandata quibus rebus impletis? dicit dominus Chrishts: beati paupercs spirittt, quoniam ipsorum cst regnum caelorum. uos persequendi malitia furoris dinitias exhalaiis. 142. Augustinus respondit: Dicite ista potius circumcellio- nibus uestris. LXIIII. 143. Petilianus dixit: Itcati mansueti, quoniam ipsi possidebunt terram. ttos iyiiitr non mansueti terram et caelum pariter perdidistis. 144. Augustinus respondit: Iterum atque iterum audite dominum dicentem: eritis mihi testes inHierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. cur non ergo illi perdiderunt terram et caelum, qui, ut non communicent uniueraae terrae, contemnunt uerba seden- tis in caelo? nam de uestra mansuetudine non tuae uoces, sed circumcellionum fustes interrogentur. dicturus es: 'quid ad nos pertinet?' quasi nos ista dicamus, nisi ut hoc respondeatis. ideo enim ad uos pertinet schisma uestrum, quia pertinere ad uos peccatum non uultis alienum, nec tamen ob aliud uos a nobis separastis, nisi dum nobis obicitis crimen alienum. 11 Matth. 5, 3 16 Matth. 5, 5 20 Act. 1, 8 3 caicoare Pv caltiare Q 4 quem modam Omt sit scriptum Qml 5 neque— neqne t> 11 impletis rebus Pml 13 eialatis Oml 14 po- tiua om. P cercicelionibus Oml ciicuncellionibus Q, item lin. 25 per n 17 iromansneti PQv 20 iherfm Q 24 mansutudine O 25 cerci- c>-llionnm Oml LU. Augut. o. Don. II. 7 98 IUI. Contra litteras Petiliani LXV. 145. Petilianus dixit: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. uos, nostri carnifices, Iugentes facith, non lugetis. 146. Augustinus respondit: Considerate paululuni quara multis et quantum luctum dederint 'deo laudes' armatorum s uestrorum. dicite iterum: 'qnid ad nos?' et ego iterum dicam: 'et tu quod dicis quid ad nos, quid ad orbem terrarum, quid ad eos qui laudant nomen domini a solis ortu usque ad occa- sum, quid ad omnem terram quae cantat canticum nouum, quid ad semen Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes?' iu ergo ideo ad uos pertinet sacrilegium schismatis, quia non ad uos pertinent facta mala uestrorum, et hinc intellegitis uec ad orbem terrarum pertinere, etiamsi ea probaretis, facta eorum propter quos inde uos separastis. LXVI. 147. Petilianus dixit: Beati qui esuriunt ct si- is tiunt iustitiam, quoniam ipsi satiirabiintur. uobis haec iustitia est, ut 7iostrum sanguineni sitiatis. 148. Augustinus respondit: Quid tibi dicam, tu homo, nisi quia caluraniosus es? esurit quidem uos et sitit unitas Christi, quae utinam uos absorbeat! haeretici non eritis. » LXVIl. 149. Petilianus dixit: Beati misericordes, quo- niam ipsi misericordiam conseqiientur. uos quando misericordes appellem, cum poenas instis ingeritis? an com- inunionem nequissimam, dum animas inquinatis? 150. Augustinus respondit: Nec uos iustos probatis nec 25 nos poenas ingerere nel iniustis, et tamen, sicut est plerum- que crudelis fallaz adulatio, sic semper misericors iusta cor- reptio.nam inde est illudquod nonintellegitis: emendabitme iustus in misericordia et arguet me. hoc enim cum de asperitate misericordis correptionis dixisset, continuo sub- su iunxit de lenitate perniciosae adulationis et ait: oleum autem 1 Matth. 5, 4 5 deo laudes] cf. cap. 84, 186 extr. 8 cf. Ps. 112, 8 9 cf. Ps. 95. 1 10 cf. Gen. 22, 18 15 Matth. 5, 6 21 Matth. 5, 7 28. 31 Ps. 140, 5 12 mala facta P 19 quidam PmJ 23 an.. P 28 inde ecripsi unde codd. v lib. II 65, 145—68, 154 99 peccatoris non impinguabit caput meum. tu ergo attende quo uoceris et unde reuoceris. nam unde nosti, quo in te animo sit quem saeuum putas? sed quolibet sit, unus- quisque sarcinam suam portat et apud nos et apud uos. sed 5 sarcinam schismatis quam omnes portatis abicite, ut sarcinas nestras bonas in unitate portetis et eos qui malas portant, si possitis, misericorditer emendetis, si non possitis, pacifice tole- retis. LXVIII. 151. Petilianus dixit: Beatiqui pnro sunt corde, io tjuoniam ipsi deum uidebnnt. qnaiido deum uidebitis, qui immiinda malitia cordis geritis caecitatem? 152. Augustinus respondit: Quare hoc dicis? an forte nos ignorata quae homines dicunt obicimus omnibus gentibus et manifesta intellegere nolumus quae deus praedixit de omnibus i& gentibus? haec est magna caecitas cordis et, si nec ipsam in nobi8 agnoscitis, haec est maior caecitas cordis. 153. Petilianus dixit: Beati pacifici, quoniam ipsi filii dei nocabiintur. uos pacem scelere fiiifjitis et bello qnaerilis unitatem. ■jo 154. Augustinus respondit: Non pacem scelere fingiraus, sed pacem ex euangelio praedicamus, cum quo si pacem habue- ritis, et nobiscum habebitis. dominus resurgens et se non solum intuendum oculis, sed etiam contrectandum manibus discipulorum praebens inde coepit: pax uobiscum, inquit. •a et quomodo esset tenenda pax ipsa, sequentibus uerbis appruit. ibi enim aperuit eis sensum, ut intellegerent scripturas, etdixiteis: quoniam sic scriptum est et sic oporte- batChri8tum pati etresurgere tertiadie, etpraedi- cari in nomine eius paenitentiam et remissionem %< peccatorum per ouines gentes, incipien tibus ab 3 cf. Gal. 6, 5 9 Mattli. 5, 8 17 Matth. 5, 9 24 Luc. 24, 36 26 Lnc. 24, 45—47 3 qnodlibet Om2PQ 4 suam om. 0 17 quoniam) quia Ov ipsi om. PQ, 140. Augustinus respondit: Et hoc non ita scriptum est et uide quantum te fefellerit. apostolus ad Corinthios scribens ait: omnepeccatumquodcumque fecerit homo extra corpus est; qui autem fornicatur in corpus suum peccat. hoc autera aliud est et aliud illud quod dominus in i» euangelio dixit: omne peccatum et blasphemia dirait- tetur hominibus; qui autem peccauerit in spiritum sanctum, non remittetur ei nec in hoc saeculo nec in futuro. tu autem coepisti ex apostolo sententiam et eam tamquam una sit ex euangelio terminasti; quod te non credo a> fraude sed errore fecisse. neutra enim ad rem pertinet et cur haec dixeris, quoquo modo dixeris, omnino non uideo. nisi forte quia, cum superius dixisses damnatos esse a domino qui resoluerint unum ex mandatis, considerasti quam multos habeatis non unum sed multa mandata soluentes, et ne tibi 2* obiceretur, uoluisti per tranBitum subinducere differentiam peccatorum, aliud esse soluere aliquod mandatum unde uenia facilis possit accipi, aliud autem peccare in spiritum sanctum, quod non remittetur neque in hoc saeculo neque in futuro. timens itaque contagia peccatorum hoc tacere noluisti et rur- 30 sus timens profunditatem quaestionis excedentem uires tuas 3 cf. Matth. 23, 2-3 7 I Cor. 6, 18. Matth. 12, 32 13 I Cor. 6, 18 16 Matth. 12, 31—32 23 p. 95, 11 1 maleuolentiam v 21 pertinent Pml 22 et quoquo Ov 29 remit- tatur PQ lib. II 61, 138-64. 144 97 lioc cursim perstringere uoluisti tanta trepidatione, ut, quem- ndmodum solent perturbatione aliqua festinantes peruerse se uestire aut calciare, nolueris attendere uel quid ad quod per- tineat uel ubi et quemadmodum scriptum sit. quale sit autem illud peccatum quod non dimittetur nec in hoc saeculo nec in futuro, usque adeo nescitis, ut, cum in ipso nos esse cre- datis, remissionem tamen eius per uestrum nobis baptismum promittatis. quod unde fieri potest, si tale peccatum est ut non diraittatur neque in hoc saeculo neque in futuro? LXIII. 141. Petilianus dixit: Diuina uero mandata quibus rebus implelis? dicit dominus Christus: beati pauperes spiritn, quoniam ipsoritm cst regnnm caclorum. uos persequendi nuilitia fnroris diuitias exhalatis. 142. Augustinus respondit: Dicite ista potius circumcellio- nibus uestris. LXIIII. 143. Petilianus dixit: Bcati mansueti, quoniam ipsi possidebnnt terram. uos iuitur non mansueti terram et caelum pariter perdidistis. 144. Augustinus respondit: Iterum atque iterum audite dominum dicentem: eritis mihi testes inHierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in totam terram. cur non ergo illi perdiderunt terram et caelum, qui, ut non communicent uniuersae terrae, contemnunt uerba seden- tis in caelo? nam de uestra mansuetudine non tuae uoces, sed circumcellionum fustes interrogentur. dicturus es: 'quid ad nos pertinet?' quasi nos ista dicamus, nisi ut hoc respondeatis. ideo enim ad uos pertinet schisma uestrum, quia pertinere ad uos peccatum non uultis alienum, nec tamen ob aliud uos a nobis separastis, nisi dum nobis obicitis crimen alienum. 11 Matth. 5, 3 16 Matth. 5. 5 20 Act. 1, 8 3 calceare Po caltiare Q 4 qnem raodum Oml sit ncriptum Qml 5 neque— neque v 11 impletis rebus Pml 13 eialatis Oml 14 po- tins om. P cercicelionibns Oml circuncellionibus Q, item Xin. 25 per n 17 immananeti PQv 20 iherim Q 24 mansutudine 0 25 cerci- cllionum Oml LU. Auguat- o. Doo. II. 7 98 Ilil. Contra litteras Petiliani LXV". 145. Petilianus dixit: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. uos, noslri carnifices, lngentes facitis, non lugetis. 146. Augustinus respondit: Considerate paululum quam multis et quantum luctum dederint 'deo laudes' armatorum s uestrorum. dicite iterum: *quid ad nos?' et ego iterum dicam: 'et tu quod dicis quid ad nos, quid ad orbem terrarum, quid ad eos qui laudant nomen domini a solis ortu usque ad occa- sum, quid ad omnem terram quae cantat canticum nouum, quid ad semen Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes?' iu ergo ideo ad uos pertinet sacrilegium schismatis, quia non ad uos pertinent facta mala uestrorum, et hinc intellegitis nec ad orbem terrarum pertinere, etiamsi ea probaretis, facta eorum propter quos inde uos separastis. LXVI. 147. Petilianus dixit: Beati qui esuritmt ct si- u tiunt iustitiam, quoniam ipsi satiirabuiitur. uobis hacc iustitia est, ut nostnim sanguinem sitiatis. 148. Augustinus respondit: Quid tibi dicam, tu homo, nisi quia calumnio8us es? esurit quidem uos et sitit unitas Christi, quae utinam uos absorbeat! haeretici non eritis. w LXVI]. 149. Petilianus dixit: Bcati misericordes, quo- niam ipsi misericordiam consequentnr. uos quando misericordes appelkm, cum poenas instis ingeritis? an com- mitnionem nequissimam, dum animas inquinatis? 150. Augustinus respondit: Nec uos iustos probatis nec ss nos poenas ingerere uel iniustis, et tamen, sicut est plerum- que crudelis fallax adulatio, sic semper misericors iusta cor- reptio. nam inde est illud quod non intellegitis :emendabitme iustus in misericordia et arguet me. hoc enim cum de asperitate misericordis correptionis dixisset, continuo sub- su iunxit de lenitate perniciosae adulationis et ait: oleum autem 1 Matth. 5, 4 & deo laudes] cf. cap. 84, 186 eitr. 8 cf. Ps. 112, 3 9 cf. Ps. 95. 1 10 cf. Gen. 22, 18 15 Matth. 5, 6 21 Matth. 5, 7 28. 81 Ps. 140, 5 12 niala facta P 19 quidara Pml 23 an- P 28 inde gcripsi unde codd. v lib. n 65, 145—88, 154 99 peccatoris non impinguabit caput meum. tu ergo attende quo uoceris et unde reuoceris. nam unde nosti, quo in te animo sit quem saeuum putas? sed quolibet sit, unus- quisque sarcinam suam portat et apud nos et apud uos. sed b sarcinam schismatis quam omnes portatis abicite, ut sarcinas oestras bonas in unitate portetis et eos qui malas portant, s\ possitis, misericorditer emendetis, si non possitis, pacifice tole- retis. LXVIII. 151. Petilianus dixit: Beatiqni puro sunt cordc, 10 quoniam ipsi deum uidebnnt. quando deiim nidtbitis, qui imnmnda malitia cordis geritis caecitatem? 152. Augustinus respondit: Quare hoc dicis? an forte nos ignorata quae homines dicunt obicimus omnibus gentibus et manifesta intellegere nolumus quae deus praedixit de omnibus i5 gentibus? haec est magna caecitas cordis et, si nec ipsam in uobis agnoscitis, haec est maior caecitas cordis. 153. Petilianus dixit: Beati pacifici, quoniam ipsi filii dci uocabuntur. uos pacem scelere fingitis et bello quacritis tmitatem. •jo 154. Augustinus respondit: Non pacem scelere fingimus, sed pacem ex euangelio praedicamus, cum quo Bi pacem habue- ritis, et nobiscum habebitis. dominus resurgens et se non solum intuendum oculis, sed etiam contrectandum manibus discipulorum praebens inde coepit: pax uobiscum, inquit. ■a et quomodo esset tenenda pax ipsa, sequentibus uerbis appruit. ibi enim aperuit eis sensum, ut intellegerent scripturas, etdixiteis: quoniam sic scriptum est et sic oporte- batChristum pati etresurgere tertiadie, etpraedi- cari in nomine eius paenitentiam et remissionem 30 peccatorum per ouines gentes, incipientibus ab 3 cf. Gal. 6, 5 9 Mattb. 5, 8 17 Matth. 5, 9 24 Loc. 24, 30 26 Loc. 24, 45—47 3 qnodlibet Om2PQ 4 suam Om. O 17 qnoniam] quia Ov ipsi om. PQ, rf. p. 100, 25 23 conteetandum (ric) manibus discipu- lornin manibus P 26 apperuit 0 29 penitenitentiani Q 7* 100 III I . Contra litteras Petiliani Hierusalem. cum his uerbis pacem habete, et a nobis non dissentietis. nam si bello quaerimus unitatem, non potuit lau- dari praeclarius bellum nostrum, quandoquidem scriptum est: diliges proximum tuum tamquam te ipsum et iterum scriptum est: nemo umquam carnem suam odio habet, » ettamencaro concupiscitaduersusspiritum.etspiri- tus aduersus carnem.quodsi nemo carnem suam odio habet et tamen aduersus carnem suam concupiscit, ecce bello unitas quaeritur, ut corpus castigatum seruituti subiciatur. quod autem spiritus facit aduersus carnem non odio, sed dilectione belligerans, jo hoc spiritales faciunt aduersus carnales, ut, quod agunt erga se. agant et erga illos, quia diligunt proximos tamquam se ipsos. sed bellum spiritalium est illa in caritate correptio, gladius eorum sermo dei est. ad tale bellum tuba apostolica conci- tantur cum magno impetu personante: praedica uerbum, is insta oportune importune, argue, hortare, increpa, in omni longanimitate et doctrina. ecce non agimus ferro sed uerbo, uos autem nec respondetis uera et accusatis falsa, non corrigitis uestra, obicitis aliena. dicit Christus uerum testimonium de orbe terrarum, dicitis uos aduersus Christum to falsum testimonium contra orbem terrarum. nos autem si uobis potius quam Cbristo crederemus, pacifici essennis: quia Chri- 8to potius quam uobis credimus, pacem scelere fingimus. et haec curu dicatis atque faciatis, audetis insuper commemorare: beati pacifici, quoniaui ipsi filii dei uocabuntur. » LXVIIII. 155. Petilianus dixit: Cum dicat apostolus Paalus: obsecro uos, fratres, ego uinctus in domino ut digne ambulctis uocat ionc qua uocati estis, cum omni hu- militate ct mansuctudine, cuni pat icntia, susti nentcs 4 Marc. 12, 31. Roro. 13, 9. Leu. 19, 18 5 Eph. 5. 29 6 Gal. 5, 17 8 cf. I Cor. 9, 27 12 cf. Marc. 12, 31 15 II Tim. 4, 2 25 Matth. 5, 9 27 Eph. 4, 1-3 5 habuit (ep-iorjatv) t> 11 spiritaliter 0 12 se ipsos scripsi pro- ximoa codd. v 13 est] dubium utrum inest an est 0 gladiusj Gloria in fint uersus Q 16 opportune v 19 uestra] nostra Q et obicitis Pm2 25 ipsi om. PQ lib. II 68, 154-71, 159 101 inuicem in cariiate, sollicite agentes seruare uuita- tem spiritns iu coninnctione paris. 156. Augustinus respondit: Haec 8i non tantum diceretis sed et audiretis, etiam cognita mala propter pacem sustine s retis, non propter dissensionem incognita fingeretis, uel quia postea didicistis propter unitatem Donati sustinere mala notis- sima et famosissima Optati. quae ista dementia est? tolerantur cogniti, ne concisio iterum concidatur, et infamintur incogniti, ne in ipsa integritate maneatur. 10 LXX. 157. Petilianus dixit: Uobis dirit propheta: par pax, et ubi est parY 158. Augustinus respondit: Tu nobis hoc dicis, non propheta: tibi ergo respondemus. si quaeris ubi sit pax, aperi oculos et uide de quo dictum sit: auferens bella usque ad fines i5 terrae. si quaeris ubi sit pax, aperi oculos ad illam ciuita- tem quae non potest abscondi super montem constituta, aperi oculos et ad ipsum montem et eum tibi Danihel demonstret ex paruo lapide crescentem et implentem uniuersam terram. tibi autem cnm dicit propheta: pax pax, et ubi est pax, *j quid demonstrabis? an partem Donati, ignotam innumerabilibns gentibus quibus notus est Christus? non est ipsa quae non potest abscondi, et unde, nisi quia non est super illum mon- tem constituta. ipse est enira pax nostra, qui fecit utraque unum, non Donatns, qui fecit de uno duo. » LXXI. 159. Petilianus dixit: Beati qui persecntioncm patiuntur propter iustitiam, quoniam ipsorum est regnum raelorum. nos beati non e.itis, sed be.atos martyrrs facitis, qitoruin scilicct animabus catli repleti sunt corporum- 10. 19 Hier. 8, 11 14 Ps. 45, 10 15 cf. Matth. 5, 14 17 cf Dan. 2, 85 23 Eph. 2, 14 25 Matth. 5. 10 1 aollite Oml 8 Angnstinus respondit] Ag' B Q dicere OmJ 4 et om. PQ 8 cogniti ne] cognitione OPml 14 auferes OP finem PQ 17 demonstraret Pml 22 nisi om. Q 25 persequutioncni Q, ilem p. 101, 4 28 corporaqne PQ 102 IHI. Contra litteras Petiliani qtte memoria terrae floruerunt. uos ergo non colitis, sed fa- citis quos colamus. 160. Augustinus respondit: Plane si nou dictum esset: beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, sed dictum esset: 'beati qui se ipsos praecipitanf, implerent & caelum martyres uestri. sane de corporibus eorum multos ter- rarum iiores uidemus, sed sicut solet dici: 'flos cinis'. LXXII. 161. Petilianus dixit: Cum ergo falsando mandata beati non sitis, uos diuinis sententiis Christus dominus con- demnat: uae autem uobis, scribae ei Pkarisaei hypo- io critae, quia cluditis regnum caelorum ante homines; tios enim non intratis, et neque introeuntes sinitis. uae uobis, scribae et Pharisaei hypocritae, quoniam circuitis mare et aridam ut faciatis unum prosely- tum, et cum factus fuerit, facitis eum filium gehen- nae duplicius quam uos. uae uobis, scribae et Phari- saei hypocritae, quia decimatis mentam et anethum et cyminum, et relinquitis quae grauiora sunt legis, iudicium et misericordiam et fidem; haec au tem opor- tebat fieri et illa non omittere. duces caeci, liquantes *> culicem, camelum autem glutientes. uae uobis, scribae et Pkarisaei hypocritae, quia similes estis monumen- tis dealbatis, quae a foris parent kominibus speciosa, intus autem plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia. sic et uos a foris quidem parctis homini- ** bus iusti, intus autem pleni estis hypocrisi et ini- quitate. 162. Auguatinus respondit: Dic mihi utrum aliquid dixeris, quod in uos uicissim ore maledico et contumelioso similiter 10 Matth. 23, 18. 15. 23—24. 27—28 1 oolitis] colimu8 0 10 ypocritc (-te) codd., item infra 11 qnia— 13 hypocritae om. PQ clauditia OmSv 13 quoniam] quia v 14 pro- selitum Q. item p. 103, 6 17 quia (Sti) scripsi qui codd. v mentera Oml mentham o anetum VQ 18 ciminnm PQ 20 obmittere O 22 ypochrite Q 26 ypocrisi O ypochrisi Q lib. II 71, 159-78, 164 103 dici dod possit. sed ex superioribus quae a me dicta sunt inueoiet qui uoluerit haec in uos dod per uana conuicia, sed per uera testimonia posse dici. uerumtamen quia ex occasione praetermittendnm dod est, certe aotiquus populus dei circura- t cisiooem pro baptismo babebat. quaero ergo, si quem fecissent isti in quos tanta dicuntur Pharisaei proselytum, qui si eos imi- taretur, sicut dictum est, filius gehennae fuisset duplo quam illi, utrum, si corrigeretur et uellet imitari Simeonem Zachariam Nathanahelem, iterum ab eis circumcidendus iudicaretur. quod 10 si ridiculum est dicere, quamuis more atque ore uaniloquo talibns nos comparetis, quare post nos baptizatis? quodsi uos tales estis, quanto nos uerins et melius post uos non bapti- zamus, sicut nec illi quos nominaui post pessimos Pharisaeos circumcidi debebant! deinde cum tales sederiot cathedram n Moysi cui domious hooorem seruanit, quare uos propter eos, quos iatis siue iuete siue iniuste comparatis, cathedram apo- stoiicam blasphematis? LXXIIT. 163. Petilianus dizit: Sed nos christianos ista non terrent. quod enim estis male facturi, a domino Ckristo kabe- » mua ante mandatum. mitto, inquit, nos sicut oues in medio luporum. lupinam rabiem uos implestis, qui non aliter ecclesiis insidias faeitis aut paratis, quam lupi ouilibus inhiantes pemicie semper atque impetu, suffectis sanguine faucibus, iram anhelantem respirant. » 164. Augustinus respondit: Uellem in uos dicere istam sen- tentiam, sed nollem istis uerbis; nimis inepta uel potius in- sana sunt illud autem opns erat, ut certis aliquibns docu- mentis. non nanissimis maledictis nos lupoB esse ostenderetis, D08 antem oues. nam cum et ego dixero: 'nos sumus oues, uos m autem lnpi\ ideone putas interesse aliquid, quia tu illa uerbis 14 cf. Matth. 28, 2—8 20 Matth. 10, 16 4 est non Pml 7 fllios O faisse 0 11 nos post Pml 18 quns bit Pml 14 cathedia codd. 19 Christo domino v 21 impletis PQv 22 oailiua Oml onibus Q 23 perniciem 0 24 snspirant Pml 30 Inpi autem PmJ 104 IIII. Contra litteras Petiliani turgidis dicis? sed attende, ut ego probem quod dico. nempe dominus, quod uelis nolis nosti. ait in euangelio: quae sunt oues meae uocem meam audiuut, et sequuntur me. multae sunt de diuersis rebus uoces domini. uerum exempli gratia, si quispiam dubitaret utruin in corpore idem dominus 5 resurrexerit, et recitarentur eius nerba dicentis: palpate et uidete, quia spiritus carnem et ossa non habet siout me uidetis babere, si et his auditis ad credendum resuscitatum corpus eius nollet adquiescere, non utique inter oues domini deputaretur, quia uoce eius audita non seque- 10 batur. sic et nunc, quoniam quaestio est inter nos ubi sit ecclesia, cum ex ipso euangelii loco, ubi post resurrectionem suum corpus etiam palpandum dubitantibus praebuit, conse- quentia uerba recitamus, ubi futuram ecclesiae latitudinem demonstrauit dicens: quoniam sic scriptum est et sic 15 oportebat Christum pati et resurgere tertia die, et praedicari in nomine eius paenitentiam et re missionem peccatorum per omnes gentes, inci- pientibus ab Hierusalem, et uos omuibus gentibus ubi haec completa sunt communicare non uultis, quomodo estis 20 oues huius pastoris, cuius auditis uocibus non solum non 8equimini, uerum etiam repugnatis? et oues quidem uos non esse hinc docemus, esse autem lupos audite unde doceamus. iam enim quia ubi sit ecclesia uorbis ipsius apparet, mani- festum est ubi sit ouile Christi. ab hoc igitur ouili certissimis « uerbis domini demonatiato et expresso quicumque non dico per falsa, sed quod manifestum est per incerta hominum cri- mina oues segregant et ab unitatis atque caritatis uita ereptas et alienatas necant, nonne ipsi sunt lupi rapaces? at enim et ipsi dominum Cbristum laudant et praedicant hi sunt ergo de au 2 Ioh. 10, 27 6 Luc. 24, 89 15 Luc. 24, 46—47 2 nostis O 8 heberc Q 9 recitatum Oml 10 uocem eius audi- tam Om2PQv, cf. Un. 21 13 etiain] et P disputantibus Q dubi- tantibus prebuit. disputantibus P 17 predicare P 22 obsequimini v 23 ergo PQ 29 negant 0 lib. II 73, 164—76, 169 quibus ipse ait: induti pellibus ouium, intus auteni sunt lupi rapaces. ex fruotibus eorura cognoscetis eos. ouina pellis est in Christi laudibus, lupinu3 fructus in maledicis dentibus. 5 LXXIIII. 165. Petiliainis dixit: 0 miseri traditores! impleri quidem scriptnram sic rlecuit, scd in uobis hoc doleo, quod partes malitiae uos implere meruistis. 166. Augustinus respondit: Possem ego magis dicere: 'o miseri traditores', si mihi placeret, immo si iustitia suaderet iu omnibns uobis obicere quorundam facta uestrorum. quod ergo ad omnes uos pertinet 'o miseri liaeretici', cetera iam uerba tua ego dixerira. scriptum est enim: oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant inter uos. impleri ergo scripti-ram sic oportuit, eed in uobis hoc doleo, quod 15 partes raalitiae uos implere meruistis. LXXV. 167. Petilianus dixit: Nobis aiitem dominus Cfiristu* contra uestra feralia patientium simpliccm iunoientianvjue m/tndauit. qnid enim dicit? mandatum nouum do uobis, ut diligatis inuiccm, qnomodo di/cxi nos, et: fn hoc ta scient omnes quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis in inuicem. 168. Augustinus respondit: Nisi haec uerba longe a uestris moribus aliena in sermonis uestri superficiem transferretis, quomodo uos ouina pelle tegeretis? sj LXXVI. 169. Petilianus dixit: Paulus qiwque apostolus cum persecutiones immensas ab omnibus gentibns paterctur, a fal- sis fratribm pertulit grauiores, sicut se ipsc testatur, frequenter afflictus periculis c.r genfibus, periculis e.r gcnere, pcriculis a falsis fratribus, quiqne iteriim dicit: imitatores * 1 Matth. 7, 15-16 12 I Cor. 11, 19 18 Ioh. 13, 31-35 27 cf. II Cor. 11, 26 29 I Cor. 4, 16 1 ait ipse tynl 10 quorumdam Qv 13 probatij add. et PQ 15 implere uos v 19 innieeih, in hoc cnim sciont omnes quomndo ili- leii nos ut diligatis inuicera ct in hoc scient omnes quia sqq. O 27 de om. 0 de sc om. l'Q 106 IIII. Contra litteras Petiliani mei estote, sicut et ego Christi. cum igitur nos fal-i fratres appetitis, Pauli magistri patientiam sub uestris peri- culis imitamur. 170. Augustinus respondit: Certe isti sunt falsi fratres, de quibus alio loco idem apostolus ita conqueritur, Timothei s praedicans germanam sinceritatem : nerainem, inquit, babeo nnanimem, qui germane de uobis sollicitus sit; omnes enim sua quaerunt, non quae Iesu Christi. utique de his loquebatur, qui tunc quando illam scribebat epistulam cum illo erant; non enim omnes qui erant ubicum- 10 que chfistiani sua quaerebant, non quae Iesu Christi. de his ergo, ut dixi, haec ingemuit, quos eo tempore cum ista scri- beret secum habebat. quos enim alios tangit, cum alibi dicit: foris pugnae, intus timores, nisi eos quos tanto uehe- mentius quanto interius metuebat? si ergo uelles imitari Pau- 15 lum, intus esses falsorum fratrum tolerator, non foris innocen- tium calumniator. LXXVII. 171. Petilianus dixit: Nam qualis fides in uobis est quae non habet caritatem, Paulo ipso dicente: si linguis hominum loquar et angelorum scienUam habeam, *> caritatem autem non kabeam, ita sum tamquam aera- mcntum tinniens aut cymbalum concrepans. aut si habuero propketiam et nouerim omnia sacramenta et omnem scientiam, et si habuero omnem fidem ita ut montes transferam, caritatem autem non habeam, » nihilsum. et si distribuero omnem substantiam meam pauperibus, et tradidero corpus meum ut ardeam, cari- tatem autem non habenm, nihil mihi prodest? 172. Augustinus respondit: Hoc est quod paulo ante dixi pelle te ouina contegi uelle, ut, si fieri potest, prius te ouis *> mordentem sentiat quam praesentiat uenientem. nonne ista 6 Phil. 2, 20-21 14 II Cor. 7, 5 19 I Cor. 18, 1—3 29 cap. 73, 164 extr. 2 nostris PQc 21 antem om. Q 24 pr. omen Q 30 te om. 0 31 nenienientem Qml lib. II 76, 169-78, 173 107 est caritatis laus quae uestram calumniam solet lucidissima ueritate conuincere? an ideo arma ista nostra non erunt, quia uos ea praeoccupare conaraini? prorsus haec iacula uiua sunt: undecumque iactentur, agnoscunt quos perimant. si a nobis s missa fuerint, in uobis haerebunt, si a uobis mittuntur, in uos retorquentur. his enim nos apostolicis uerbis commendantibus eminentiam caritatis uobis solemus ostendere, quomodo non prosit hominibus, quamuis in eis sint uel sacramenta uel fides, ubi caritas non est, ut, cum ad unitatem catholicam uenitis, iu intellegatis quid uobis conferatur et quantum sit quod minus habebatis — caritas enim christiana nisi in unitate ecclesiao non potest custodiri — atque ita uideatis sine illa nihil uos essu, etsi baptismum et fidem teneatis et per illam etiam montes transferre possitis. quodsi haec et uestra sententia est, 15 non in nobis detestemur et exsufflemus uel dei sacramenta quae nouimuB uel ipsam fidem, sed teneamus caritatem, sine qua et cum sacramentis et cum ride nihil sumus. tenemus autem caritatem, si amplectimur unitatem, amplectimur autem uuitatem, si eam non per uerba nostra in parte confingimus, 80 sed per uerba Christi in unitate cognoscimus. LXXVIII. 173. Petilianus diiit: Etiterum: caritas magna- nima est et benigna, caritas non aemtilatur, nou agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quae- rit quae sua sunt — uos autem quaeritis aliena — , non » irritatur, non cogitat malum, non gaudet super ini- quitate, congaudet autem ueritati; omnia tolerat, omnia sustinet. caritas numquam exeidet. Iioc estbreui- trr dicere: non persequitur caritas, non aduersum ceteras animas imperatores inflammat, non aliena diripit, non etiam M fiomines quos spoliarit oceidit. 21 I Cor. 13, 4— 3 3 niua («. icr. noatra) PQ 4 iactantur Oml agnoicuntur v 6 apo- stolicia noa Ptnl 13 pr. et om. 0 15 uobis Ov 20 per om. Q 21 caritatf enim 0m2PQv 25 iniquitatem 0 26 cumgaudet Oml 27 bereuiter 0 28 caeteros animos imperatoris PQ 108 IIII. Contra littcras Petiliani 174. Augustinu8 respondii: Quotiens tibi dicturus sum: liaec si non probatis ad neminem pertinent, si autem probatis ad nos non pertinent, sicut nec ad uos quae uestri cotidie committunt per scelera furiosorum, per luxurias uinolentorum, per caecitatem praecipitatorum, per tyrannidem raptorum? quis s non uideat uerum esse quod clamo? sed nunc si esset in te caritas, congauderet ueritati. quam enim eleganter sub pelle onina dicitur: caritas omnia tolerat, omnia sustinet! ubi autem uentum fuerit ad examen, lupini dentes operiri nou possunt. cum enim caritas te propter id quod dictum est: iu sustinentes inuicem in dilectione, studentes ser- uare unitatem spiritus in uinculo pacis, etiamsi qua mala intus nosses, cogeret non eis quidem consentire, sed tamen ea si prehibere non poteras sustinere, ne propter malos uentilabro ultimo separandos nunc a bonorum societate pacis u uinculum abrumperea, foras uento leuitatis excussus paleae crimen obicis tritico et, quae fingis de malis, per contagionem ualere et in bonis affirmas et, cum dominus dixerit: ager est hic mundu8, messis autem est finis saeculi, cum de frumentis et zizaniis dixisset: sinite utraque cre- 20 scere usque ad messem, tu laboras uerbis tuis, ut fru- nienta iam per totum agrum defecisse et ad exiguam pavti- culam uestram remansisse credautur, dum uis ut habeatnr Christus mendax, tu autem uerax. et loqueris quidem contra conscientiam tuam. neque enim uere quisquam quoquo modo 25 intuens euangelium audet in animo suo dicere per totfas] gentes, in quibus paene una uoce respondetur 'amen' et cantatur alleluia, non esse christianos. et tamen ne pars Donati, quae orbi terrarum non communicat, errare uideatur, si quis tibi angelus de caelo, qui posset intueri uniuersum orbem, diceret w extra communionem uestram nusquam esse innocentes et bouos, 8 I Cor. 18, 7 11 Eph. 4, 2-3 18 M«tth. 13, 38—39 20 Mattb. 13, 30 27 cf. Tob. 13, 22 1 dicturuB sum tibi P 7 cumgauderct Oml lu te ». I. 0 13 con- sentires Oml 26 iu aniiro suo audct PQ tot scripri totas codd. r BO orbem terraram P dicere Oml lib. II 78, 174-80, 178 109 procul dubio gauderes super iniquitate generis humani et uera te dixisse antequam cognosceres gloriareris. quomodo est ergo in te caritas quae non gaudet super iniquitate? sed noli falli: 8irnt per agrum, id est per mundum, usque ad finem saeculi 5 crescentia frumenta dominica. Christus hoc dixit, Christus est ueritas. sit in te caritas et congaudeat ueritati. contra euan- gelium etsi angelus de caelo euangelizauerit. anathema sit. LXXVIIII. 175. Petilianus dixit: Postremo qxae est ratio persequendi? uos, miseri, interrogo, si putatis forsitan nos 10 aliquu legis uuctoritate peccare. 176. Augustinus respoudit: Qui peccat, non peccat legis auctoritate, sed contra legis auctoritatem. quia uero interrogas, quae sit ratio persequendi, uicissim te interrogo, cuius sit uox in psalmo dicentis: detrahentem [secreto] proximo i5suo occulte, hunc persequebar. quaere itaque persecu- tionis uel causam uel modum et noli tanta imperitia genera- liter malorum persecutores reprehendere. LXXX. 177. Petilianus dixit: Kgo uero e contra respondco Iesinn Christnm ncininem persecutmn, et cmii aliquae sectae ■x> apostolis eidem suggerentibns displicerent — iia euim fidem uenerat facere. ut uon cogeret homines, sed potius inuitaret — , dicunt illi upostoli: miilti in nomine tuo muniis imponiiut et nolnscum non sunt. dixit lemis: dimittite illos; si contra uos non sunt, pro uobv; sunt. 25 178. Augustinus respondit: Cur non dicis multa liberius te pro- laturum de tuo, quae in scripturis non inueniuntur? si enim de scripturis sanctis uelis testimonia proferre, numquid ea quae non inueneris proferes? uestra autem mendacia quam multa sint in uestra potestate est. ubi enim scriptum est quod posuisti •» uel quando aut domino illud suggestum est aut a domino illud responsum est? mnlti in nomine tuo nianus imponunt et tiobis- 5 cf. Iol>. 14, 6 7 cf. Gal. 1, 8 14 Ps. 100. 5 22 cf. Luc. 9, 49-50 4 saeculi om. PQ 6 curagaudeat Onil 13 te s. I. O 14 secreto dclaii 15 occulte del. OmS, om. POv 18 ego] ecce PQ 19 ihesura Q 23 di- mitt.. (rtw. 2—3 litl.) O 25 uerum dicis multo uberius codd. v, emendnui 110 lin. Contra litteras Petiliani cum non sunt numquam filio dei quisquam discipulorum dizit. unde nec illud ab eo responderi potuit: dimittiie illos; si contra uos non sunt, pro uobis sunt. sed est quiddam simile quod re uera in eaangelio legimus de quodam suggestum e88e domino, qui daemonia in eius nomine eiciebat et cum 5 discipulis eum non sequebatur, ubi dominus ait: nolite pro- liibere; qui contra uos non est, pro uobis eat. lioc autem ad sectas demonstrandas quibus pepercisse dominus uideatur omnino non pertinet. sed si te nonnulla fefeUit simi- litudo sententiae, non est mendacium, error humanus est; si 10 autem imperitis sanctarum scripturarum nebulaa falsitatis inicere uoluisti, compungaris et confundaris et corrigaris. est tamen quod de hoc ipso, de quo domino suggestum est, nos agamus. quomodo enim tunc praeter commnnionem discipulo- rum ualebat tamen plurimum sanctitas nominis Christi, sic 1» praeter ecclesiae communionem ualet sanctitas sacramenti; neque enim baptismus consecratur nisi in nomine patris et filii et spiritus sancti. quis autem insanissimus dizerit etiam praeter ecclesiae communionem nomen filii ualere, patris autem et sancti spiritus non ualere, aut ualere quidem in homine *o sanando. non autem ualore in baptismo consecrando? sed plane praeter ecclesiae communionem et unitatis sanctissimum uin- culum et caritatis supereminentissimum donum nec ille a quo daeraonium eicitur nec ille qui baptizatur aeternam uitam consequitur, sicut nec Uli qui per communionem sacramento- 25 rum intus uidentur et per iniquitatem morum foris intellegun- tur. qnod autem Christus etiam corporaliter fuerit persecutus eos quos de templo expulit flagellando, iam supra diximns. LXXXI. 179. Petilianus dixit: Sanctus uero apostolus Pau- lus haec dicit: quoquo modo, inquit, Christus annuntie- so tur. 6 Luc. 9, 50 28 cap. 10, 24 80 Phil. 1, 18 2 lllad om. P eoj illo P 20 spiritaa sancti PQa qnidem in v qaid enim Oml qnid enim potest (prodest PQ) nalere in OmSPQ 24 con- sequitur uitam Pml 80 inqnit mg. 0 iib. II 80, 1*8— 81, 130 111 180. Augustiuus respondit: Contra te loqueris, sed tamen, qnia pro ueritate loqueris, si eam dilezeris, pro te fit quod loqueris. quaero enim abs te, de quihus hoc dixerit apostolus Paultts. recolamus hoc paululum, si placet. quidam, inquit, s per inuidiam et contentionem, quidam uero per bonam uoluntatem Christum.annuntiant; quidam ex caritate, scientes quia in defensionem euangelii positus sum, quidam uero et per contumaciam Christum annuntiant, non caste, existimantes tri- lobulationem suscitari uinculis meis. quid enim, dumomnimodo, siue occasione siue ueritate, Chri- stusannuntieturPetin hoc gaudeo;sed et gaudebo. uidemus istos rem quidem sanctam et castam et ueram non tamen caste annuntiasse, sed per inuidiam et contentionem, \b sine caritate, sine castitate. certe paulo ante laudes caritatis aduersus nos dicere uidebaris ex apostoli testimonio, quia, ubi caritas non est, quidquid fuerit nihil prodest: ecce in istis caritas non est et tamen erat Christi praedicatio, de qua se gaudere dicit apostolus; neque enim malo illorum gaudet, sed » bono nominis Christi. in ipso quippe caritas erat quae non gaudet super iniquitate, congaudet autem ueritati. inuidia porro quae in illis erat diabolicum malum est; hac enim et cecidit et deiecit. hi ergo tam mali, quos siu arguit apostolus, in quibus erat tantum bonum de quo gaudet apostolus, ubi «5 erant, intus an foris? elige quod uolueris. si intus, ecce noue- rat 608 Paulus et eum tamen non polluebant. sic uos non pollnerent in unitate orbis terrarum de quibus nescio qua seu uera dicitis seu falsa confingitis. quare ergo uos separastis, qnare sacrilegio scelerati schismatis peremistis? si autem 30 foris erant, ecce et in eis qui foris sunt et utique ad uitam aeternam, qnia caritatem non habent et unitatem non tenent, 4 Phil. 1, 15-18 15 cap. 77, 171. 78, 173 20 cf. I Cor. 13, 6 2 dilexeris] diieris PQ fit] sit Ov 19 sic dii-it Pv 20 cliari- taa P 21 gaudet om. 0 cumgandet Oml 22 hac] haec P 27 qua Oml quae cet. t> 30 pr. et *. I. 0 112 IIII. Contra litteras Petiliani pertinere non possunt, inest tamen sanctitas nominis Christi, quorum praedicationem apostolus propter ipsam nominis sancti- tatem, quamuis illos detestetur, gaadendo conflrmat. recto ergo ipsi nomini uon facimus iniuriam, cum ad nos ueniunt qui foris erant, sed ipsos corrigimus, illud honoramus. uos itaque uidete quam nefarie in eis, quorum facta sicut uidetur arguitis, etiam sacramentum nominis Christi quod in eis sanc- tum est exsufflatis. et tu quidem istos quos commemorauit apostolus, sicut uerba tua indicant, foris ab ecclesia fuisse arbitraris. ita cum times a catholicis pati persecutionem, de qua nobis loquendo facis inuidiam, confirmasti in baereticis Christi nomen. cui rebaptizando facis iniuriam. LXXXII. 181. Petilianus dixit: Si igitur tanta potentia fidei non est aliquibus aduersata, qna tu ratione persequeris, ut cogas homines inquinari? 182. Augustinus respondit: Nec persequimur uos, nisi quem- adraodum persequitur ueritas falsitatem, nec ad nos pertinet, si quis U08 aliter persecutus est, sicut nec ad uos quidquid uestri similiter faciunt, nec uos cogimus inquinari, sed suade- ruu8 sanari. LXXXIII. 183. Petilianus dixit: Quodsi cogi per legem ali- quem nel ad bona licuisset, uos ipsi, miseri, a nobis ad fidem purissimam cogi debuistis. sed absit, absit a nostra conscien- tia, vt ad nostram fidem aliqtiem compellamue. - 184. Augustinus respondit: Ad fidem quidem nullus est cogen- dus inuitus; sed per seueritatem, immo et per misericordiam dei tribulationum flagellis solet perfidia castigari. numquid, quia raore8 optimi libertate uoluntatis eliguntur, ideo mores pes- simi non legis integritate puniuntur? sed tamen male uiuendi ultrix disciplina praepostera est, nisi cum praecedens bene ui- uendi doctrina contemnitur. si quae igitur aduersus uos leges constitutae sunt, non eis bene facere cogimini, sed male 2 praedicatione 0 8 exBuflatis 0 10 arbitrares Oml 19 cogi- mnr Q 23 conscientias Oml 26 et om. Pml 27 tri lationnm 0 lib. II 81, 180-83, 184 113 facere prohibemini. nara bene facere nemo potest nisi legerit, nisi amanerit, qnod estin libera uoluntate; timor autem poenarum, etsi nondum habet delectationem bonae conscientiae, saltem intra clau8tra cogitationia cohercet malam cupiditatem. qui tamen s aduereus leges constituerunt, quibus uestra comprimatur audacia ? nonne hi, de quibus dicit apostolus quia non sine causa gladium portant? ministri enim dei snnt, uindices in iram ei qui male agit. tota igitur quaestio est, utrum uos non malo agatis, qmbus tanti schismatis sacrilegium obicit orbis terrarum; w cnius quaestionis discussione neglecta superflua loquimini et, cnm uiuatis nt latrones, mori uos iactatis ut martyres. et quia nel ipsas leges uel inuidiam formidatis uel ad resistendum impares estis non dico aduersus tot homines, sed aduersus tot gentes catholicas, etiam de mansuetudine gloriamini, quod u ad nestram partem neminem cogitis. isto modo et miluus, cum pnllos rapere territus non potuerit, columbum se nomi- net nbi enim potuistis et non fecistis? unde ostendistis quam plnra faceretis, si possetis. quando lulianus uobis Christi innidens paci basilicas reddidit unitatis, quae strages a uobis » factae sint, quando uobiscum apertis templis suis etiam dae- mones exultabant, quis commemorare sufficiat? bello Firmi- ano quae a uobis Kogatus Maurus pertulerit, ipsa Mauritania Caesariensis interrogetur. tempore Gildoniano, quia unus col- lega nester familiarissimus amicus eius fuit, uiderint Maxi- » mianistae qnae senserint. nam Felicianum ipsum, qui modo nobiscnm est, si ad ius iurandum liceret prouocare, utvum ad communionem uestram non inuitum Optatus redire compulerit, monere labia non auderet, praesertim si eius faciem populus Mustitanus intneretur, quo teste illa tunc facta sunt. sed isti, 30 ut dixi, uiderint quae passi fuerint ab eis, cum quibus Rogato 6 cf. Bom. 13, 4 28 collega} Optatus Thainugadensis 1 egerit PQ elegerit v 5 adnersus uos teripsi, cf. p. 94, 1. 5. 112, 31. 116, 3. 118, 11 aduersas codd. v 9 tantis Oml 17 ostendereti» O ostendit» v 23 CaesareenBie Ov LH. Aojuet. c. Don. II. 8 114 IIII. Contra litteras Petiliani talia fecerant: ipsa ecclesia catholica solidata principibus catho- licis imperantibus terra marique armatis turbis ab Optato atrociter et hostiliter oppugnata est. quae res coegit tunc primo aduersus uos allegari apud uicarium Seranum legem illam de decem libris auri, quas nullus uestrum adhuc pendit, 5 et nos crudelitatis arguitis. quid autem mansuetius sit, quam ut cohercitione damnorum tanta uestra scelera multarentur? quis autem possit enarrare omnia, quae nulla amicitia iudicum aut aliquarum potestatum quisque ubi potuerit in locis uestris propria dominatione committitis? quis nostrum in plebibus 10 nostris non aliquid tale uel a prioribus comperit uel ipse eipertus est? nonne apud Hipponera, ubi ego sum, non desunt qui meminerint Faustinum uestrum regni sui tempore prae- cepisse, quoniam catholicorum ibi paucitas erat, ut nullus eis panem coqueret, ita ut cuiusdam diaconis nostri fornarius la inquilinus domnaedii sui panem incoctum abiecerit eique nulla exilii lege damnato communicationem non solum in ciuitate Romana, sed etiam in patria sua, nec solura in patria sua, sed etiam in domo sua negauerit? quid nuper, quod ipse adhuc lugeo? nonne Crispinus uester Calamensis cum emisset » possessionem et hoc emphyteuticam, non dubitauit in fundo catholicorum imperatorum, quorum legibus nec in ciuitatibus esse iussi estis, uno terroris impetu octoginta ferme animas miserabili gemitu mussitantes rebaptizando submergere? qui- bus autem nisi talibus factis etiam ipsas de quibus conque- » rimini leges longe quidem infra meritum sceleris uestri, sed tamen qualescumque ferri coegistis? an uero uiolentis incur- sibus circumcellionum uestrorum, qui sub uestro principatu furiosis agminibus militant, non ex agria nndique pelleremur, 5 cf. Parm. I 12, 19 20 cf. cap. 99, 228 et ep. 66 1 catholica ecclesia Q ealdita Oml 4 uicacarium 0 5 pendit adhuc Qml 6 quam nt om. 0 10 committatia v 12 ipponeirt codd. 15 diaconi OmZPQv fumarius v 17 communioneni PQ 18 nec] non Q 21 amphj(-i- 0)teuticam codd. 22 calicorum Q 24 mise- rabiliter 0 musitantes PQ 28 cercicelionum Oml circnncellionum Q lib. II 83, 184-84, 186 115 nisi uos obsides in ciuitatibus teneremus, qui quoquo raodo ipsam faciem publicam et honestorum reprehensionem si non timore, uel pudore ferre nolitis? noli ergo dicere: absil, absit a nostra conscientia, ut ad vostram fidcm uliqucm compella- 5 mus. facitis enim ubi potestis; ubi autem non facitis non potestis siue legum siue inuidiae timore siue resistentium multitudine. LXXXIIII. 185. Petilianus dixit: Dieit cnim dominus Ohri- slus: nemo ad me ucnit nisi quem patcr attraxerit. 10 iiir autem uos non libernm arbitrium unicuique sequi per- mitlilis, cum ipse dominus deus liberum arbitriiim dederit hominibus, uiam tamen iustitiac ostendeus, ne quis forsitan nescius depeiiret? dicit enim: posni ante te boiium et iiialum, posui aiite te ignem et aquam: quod uolueris 15 elige. ex quo uos arbitrio, miseri, uobis tton aquam, sed ignem potius dekgistis. sed tamen, inquit, bonum eliqe, ut niuas. qui non uis bonum eligere, uincre te nolle dam- tiasti. 186. Augustinus respondit: Si tibi proponam quaestionem, m quomodo deus pater attrahat ad filium homines quos in libero dimisit arbitrio, fortassis eam difficile soluturus es. quomodo enim attrahit, si dimittit ut quis quod uoluerit eligat? et tamen utrumque uerum est, sed intellectu hoc penetrare pauci ualent. sicut ergo fieri potest ut, quos in libero dimisit arbi- a trio, attrahat tamen pater ad filium, sic fieri potest ut ea, quae legum cohercitionibus admonentur, non auferant liberum arbitrium. quidquid enim homo durum et molestum patitur, ammonetur ut cogitet quare patiatur, ut, si pro iustitia se pati perspexerit, id ipsum bonum eligat pro iustitia talia jo sustinere, si autem uiderit iniquitatem esse pro qua patitur, se infructuosissime laborare atque cruciari considerans mutet 3 pag. 112, 23 9 Ioh. 6, 44 13 cf. Eccli. 16, 16 (17) 16 cf. Deut. 30, 19 2 ipsa Oml si] etsi PQ 4 aliquam Oml 9 uenit ad me v atraierit Oml 12 iustiBsime 0 13 dixit Qo 16 elegistia v 17 cla- masti PQ 26 cohercionibus Pml 28 admonetur PQ 8* 116 IIII. Contra litteras Petiliani in melius uoluntatem simulque careat et molestia sterili et ipsa iniquitate multo utique grauius et perniciosius nocitura. ot uos, cum aiiquid aduersus uos reges constituunt, ammoneri uos ciedite, ut cogitetis qnare ista patiamini. si propter iusti- tiam, re uera illi persecutores uestri sunt, uos autem beati 5 qui persecutionem passi propter iustitiam possidebitis regnum caeloium; si autem propter iniquitatem schismatis uestri, quid illi nisi correctores uestri sunt, uos autem, sicut ceteri diuer- sorum scelerum rei qui poenas legibus pendunt, profecto infe- lices et in hoc saeculo et in futuro? nemo ergo uobis aufert 10 liberum arbitrium, sed uos diligenter attendite quid potius eligatis, utrum correcti uiuere in pace an in malitia perseue- rantes falsi martyrii nomine uera aupplicia sustinere. sic uos autem alloquitur, quasi (indigna pro iustitia patiamini. quasi) uero aliquid dignum uestra iniquitate patiamini, cum tanta » indigna faciatis et in tanta impunitate regoetis, ita fnriosi, ut per 'dei laudes' amplius quam bucina bellica terreatis, ita calumniosi, ut etiam spontanea uestrorum praecipitia nostris persecutionibus imputetis. 187. Dicit etiam quasi praeceptor benignissimus: qui iioii » ni." bonum cligcic, ttilicre tc nollc damiiasli. ita uero, si uestris criminationibus crederemus, bene uiueremus; quia dei prorais8ionibus credimus, uiuere nos nolle damnamus. bene, ut arbitror, meministis quid apostoli dixerint Iodaeis, qnando Christum praedicare prohibebantur: hoc ergo et nos dicimus * ut respondeatis nobis, utrum deo magis oboediendum sit an hominibus. 'traditores turificatores persecutores* uerba sunt hominum contra homines. 'in sola dilectione Donati remansit Christus' uerba sunt hominum extollentium gloriam hominis snb nomine Christi, ut gloria minuatur ipsius "Christi. scriptum » 5 cf. Matth. 5, 10. I Petr. 2, 20 17 dei lautlcs) cf. pag. 98, 5 •20 pag. 115, 17 24 cf. Act. 5, 29 2 ipsam iniquitatein 0 3 admoneri PQ 14 alloquor Pv indigna— quasi itisenti 17 buccina c 18 praecipicias Oml 22 bene] bcnigne PQp 24 meministi OmSPQ 27 thurificatores P(,)v lib. II 84, 186-86, 191 117 est enim: in lata gente gloria regis, in deminutione autem populi contritio principis. haec ergo uerba 8nnt hominum. at iila in euangelio: quia oportebat Chri- stum pati et resnrgere tertia die, et praedicari in snomine eius paenitentiam et remissionem pecca- tornm per omnes gentes, incipientibus ab Hieru- salem uerba sunt Christi commendantis gloriam qaam acce- pit a patre in latitudine regni sui. utrisque auditis hanc ec- clesiae communionem potius eligimus et hominum uerbis io Christi uerba praeponimus. rogo: quis est qui nos dicat mala legisse, nisi qui Christnm dicit mala docuisse? LXXXV. 188. Petilianus diiit: Numqnid iijitnr medem uel schismaticis deus inssit inferri? i/ni si omnino praecipere/, uos deberetis occidi ab aliquibns Scythis ar barbaris, hoii 14 tamen a ehristianis. 189. Augustinus respondit: Uestri circumcelliones quiescant, et nolo nos de barbaris terreas. utrum autem schismatici nos simns an uos. nec ego nec tu, sed Christus interrogetur, ut indicet ecclesiam suam. lege ergo euangelium, et respondet »tibi: in Hierusalem et in totam Iudaeam et Sama- riam et usque in totam terram. quisquis igitur in eccle- sia non inuenitur, iam non interrogetur, sed aut correctus conuertatur aut correptus non conqueratur. LXXXVI. 190. Petiiianus dixit: Neqne enim tlominns denx » hmnano sangnine aliqiiando laetalns cst, enin occitorcin frnlria Cain in nita carnifice nolnerit pernianere. 191. Angustinus respondit: Si occisori fratris deus noluit inferri mortem, sed relinqui carnificem uitam, uide ne forte hoc sit quod, cum regis cor in manu dei sit, unde multas ad » uos commonendos et corripiendos leges ipse constituit, nuUa 1 Proo. 14, 28 3 Lnc. 24, 46—47 20 Act. 1,8 29 cf. Pron. 21, 1 1 diminntione Qv 6 ihertm Q 11 clegi9se v 14 scitis P 16 cerci- celiones Oml circuncelliones Q 17 nos (rfei.) scismatici ncs Q 19 ro- spondebit Q 28 correptns) correctns (tic) Q 25 fratrcm Oml 26 carnificera Oml 30 commouendos Pml 118 IIII. Contra litteras Petiliani tamen lex regia uos iussit occidi, fortasse propterea, ut, qui- cumque uestrum in pertinaci sacrilegi furoris aura persistunt, Cain parricidae supplicio, uita camifice, crucientur. legimus enim multos a famulo dei Moyse misericorditer interfectos. nam in eo quod pro eorum nefario sacrilegio sic est dominum s deprecatus, ut diceret: domine, si dimittis illis pecca- tum, dimitte; sin autem, dele me de libro tuo, inef- fabilis eius caritas et misericordia satis apparet. numquid ergo subito crudelis effectus est, cum de monte descendens tot milia iuberet occidi? considerate itaque, ne forte maiore ira- 10 cundia dei per tot leges aduersus uos latas a nullo impera- tore iussi fueritis occidi. an illi fratricidae non.uos comparan- dos putatis? audite dominum per prophetam dicentem: ab ortu solis usque ad occasum glorificatum est no- men meum in nationibus, et in omni loco incensum is admouebitur nomini meo et hostia pura. magnum nomen meum in nationibus, dicit dominus omni- potens. huic fraterno sacrificio, super quod respicit deus, inuidere uos per calumnias uestras ostenditis et, si quando audieritis a solis ortu usque ad occasum laudari nomen do- so mini, quod est uiunm sacrificium de quo dictum est: immola deo sacrificium laudis, ita concidet uultus uester ut illius homicidae. sed quia uniuersum orbem interimere non potestis, odio ipso rei tenemini dicente Iohanne: qui odit fratrem suum homicida est. et utinam innocens frater ■ in uestrorum potius circumcellionum tela trucidandus quam in uestram linguam rebaptizandus incurrat! LXXXVII. 192. Petilianus dixit: Monemus tws ergo, si Ubenter audiatis, et si non libenter accipitis adnumemus, quia dominua Christus non occidendi formom sed moriendi christi- w 6 Ex. 32, 81-32 18 Mal. 1, 11 20 cf. Ps. 112, 8 21 Pa. 49, 14 24 I Ioh. 8, 15 2 pertinaoia Oml 10 iabet PQ 16 ammouebitur Oml 19 oaten- litis uestras Pml 26 cercicelionnm Oml circuncellionum Q (pomm) lib. II 86, 191-88, 194 119 anis instituit. nam si itn repuguautes diligeret, nollet pro nobis occidi. 193. Augustinus respondit: Utinam formam eius sequerentur martyres uestri! non se praecipitarent, quod ille diabolo sug"- i gerente non fecit. uos autem cum maiores uostros etiam de- fanctos falso testimonio persequimini, ubi accepistis hanc formam? quod nos ignotorum criminibus maculare conamini, cum uestrorum mala facta notissima uobis obesse nolitis, ubi accepistis hanc formam? sed nimium superbimus, si de nobis io succensemus, cum aduersus ipsum dominum uos falsum te- stimonium dicere uideamus, quandoquidem ille ecclesiam suam per omnes gentes et promisit et exhibuit et uos contradicitis. hanc uero formam nec ab ipsis Iudaeis persecutoribus acce- pistis; illi enim persecuti sunt carnem ambulantis in terra, 15 uos euangelium sedentis in caelo. quod euangelium mitius pertulit saeuientium regum flammas quam uestras patitur linguas; nam illis incendentibus unitas mansit, uobis loquen- tibus manere non potuit. qui uerba domini exusta cupiebant aboleri, non credebant posse lecta contemni. non ergo illi in » euangelio exercerent flammas suas, si eis contra euangelium promitteretis linguas uestras. in illa persecutione euangelium ChriBti ab aliis saeuientibus quaerebatur, ab aliis metuentibus prodebatur, ab aliis eruentibus incendebatur, ab aliis diligen- tibus abscondebatur, nullis contradicentibus oppugnabatur. b sceleratiores uobis persecutionis partes transacta gentium per- secutione seruastis: qui Christi nomen persequebantur Christo crediderunt, qui propter Christi nomen honorantur Christo contradicunt. LXXXVIII. 194. Petilianus dixit: Ecce uobis plenissimnm k documentum, quod christiano non liceat iu pernicie aliena 4 cf. Matth. 4, 6-7 11 cf. Luc. 24, 47 1 ita repugnante»] uitare pugnantes O 8 malefacta v 9 hac Oml 11 ille] ipae PQo 19 contemini Pml 21 permitteretis Pv 23 erueu- tibus scripsi seruientibus Oml se(-ae-)uientibus cet. v 27 non addidi 120 IIII. Contra litteras Petiliani uersari. disciplinae autem huius initium Petro est constHu~ tum, sicut scriptum est: percussit Petrus aurieulam serui principis ludaeorum et abscidit eam. dixitque illi Iesus: Petre, reconde gladittm tuum in theca; qtii enim gladio utitnr, gladio morietur. - b 195. Augustinus respondit: Cur «rgo tali uoce non com- pescitis arma circumcellionum? an praeter euangelium noa loqui arbitremini, si dixeritis: 'qui fuste usus fuerit, faste morietur'? date ergo ueniam, quia nec illos, a quibua Marco- lum praecipitatum esse querimini, potuerint prohibere maiores 10 nostri. neque enim scriptum est in euangelio: 'qui aliqaem praecipitauerit, praecipitio morietur'. atque utinam, sicat illa uel falsa uel transacta sunt, sic istorum ligna cessarent! quam- quam fortasse irascimini, quod legionibus uestris etsi non legibus, saltem uerbis subtrahimas armataram, quia eas solis is saeuire fustibus dicimus. uetns quippe ista eorum militia fuit, nunc autem nimium profecerunt. nam inter uinulenta conuiuia et cam feminis maritos non habentibos liberam comitandi uagandi iocandi bibendi pernoctandi licentiam non solum fustes tornare, sed etiam ferrnm uibrare et fundas circumagere » didicernnt. sed cur eis non dicam — quo animo dicam et quo illi accipiant nouerit deus — : 'insani, gladius Petri qaam- uis adhuc carnali motu animi, tamen pro Christi eorpore in -corpus persecutoris exertus est; aestra uero arma aduersos Christom diuisa sunt, eorpus eius cui ille capat est, id est ■ ecclesia eias, per omnes gentes est ipse hoc dixit et asoendit in caelum, quo eum furor Iudaeorom seqni non potait, et membra eius in corpore quod ascendens commendauit furor uester oppugnat. pro istis membris aduersus uos saeoiuit et aobis resistunt, quicumque in catholica paruae adhuc fidei eo » 2 Mattb. 26, 51—52 25 cf. CoL 1, 18 26 cf. Acfc 1, 8 1 initinm haiaa Pml 4 teca Q 6 non tali aoce v 7 cercicelionam Oml circicellionam Omll 16 militia scripri malitU codd. v, ef.p. 114, 29 17 uinolenta PQv 19 pernoctcndi Oml 25 eiua] nero PQv enim eon». EngdbrecM eai] caina PQ 28 aacendit 0 lib. II 88, 194-89, 197 121 animo snnt quo tunc Petrus fuit, cum ferrum pro Christi no- mine strinxit. aed multum interest inter uestram persecutionem et istorum. uos similes eatis seruo sacerdotis Iudaeorum, quia seruientes principibus uestris aduersus ecclesiam catholicam, 5 id est aduersus Christi corpns, armamini; isti autem tales snnt qualis tunc Petrus fnit, qui pro Christi corpore, id est pro ecclesia, etiam corporaliter pugnant. sed si ipsis dicitur ut quiescant, sicut Petro tunc dictum est, quanto magis nobis dicendnm est, ut haeretico furore deposito ad ea membra per- to tinestis pro quibus illi sic dimicant! sed laesi a talibus etiam nos odistis et, tamquam aures deiteras perdWerit», Chriatum sedentem ad patris dezteram non auditis.' sed quibus loqtiar aut qnando eis loquar, quibus nec horam inuenio uinum etiam mane rnctuantibus siue iam ebriif siue adhuc? quin immo et minan- is tnr non solum illi, sed de illis etiam episcopi ipsorum, parati negare ad se pertinere quod fecerint. donet nobis dominus canticum graduum quo dicere possimus: cum his qui ode- rant pacem eram pacificus; cum loquebar eis, de- bellabant me gratia. dicit enim hoc corpua Christi, quod x> per totam terram ab aliis hic, ab aliis alibi et ab omnibus aliis atque aliis ubicumque sunt haereticis oppugnatur. LXXXVIIII. 196. Petilianus dixit: Ergo, inquam, mortem pro fide subrundam constituit qiiam cHiqnam pro coiiiminiione faciendam. christianitas enim mortibm proficit. nam nemo » fidissimus niuerct, si mors a fulelibus tiincrctur. dicit enim dominus Christus: si granuin tritici cadens in terram ii ii ii. moriatitr, soluin remanet; si aiitem moriatur, multnm faciet fructum. 197. AuguBtinus respoudit: Uellem scire quis primo de parte 17 Ps. 119, 6-7 26 loh. 12. 24—25 3 sacerdoti Oml 9 hereticorum Pml 10 illi om. P 14 ractan- tibn» PQ 17 oderont PQc, cf. p. 3, 15 18 eis] illia eis 0 fillis fort. e Uuigata) 21 opognatur O 24 facienda O 25 fldelissimaB PQv (fidissimus etiam Louan. cod. Endowientis) uiuit Pml 26 dominus d Oml 27 manet v alt. emoriatur Q 28 fructuni facit v 122 IIII. Contra litteras Petiliani ' uestra se praecipitauerit. ualde quippe illud granum fertile fuit, unde tanta seges praecipitatorum cadauerum pullulauit sane cum uerborum domini memineritis, quia se dixit granum moriturum et multum fructum facturum, quare ipsi fructui, quod per totum mundum feracissime prouenerit, inuidetis et & ei zizaniorum uel paleae crimina, uel quae audistis uel quae finxistis, obicitis? XC. 198. Petilianus dixit: Sed tws spinas atque xixania, non semina spargitis, cum quibus uos in summo iudicio deceai concremari. non maledirimus, scd omnis spinosa con- 10 scieniia dei sententia sic tenetur. 199. Augustinus respondit: Saltem commemoratione zizani- orum simul tibi et triticum ueniret in mentem, quia utraque per agrum iussa sunt crescere usque ad messem. uos autem oculum maliuolentiae in zizaniis acriter figitis et contra sen- u tentiam Christi ea sola per orbem terrarum excepta Africa creuisse contenditis. XCI. 200. Petilianua dixit: Vbi est qnod dicit dominus Christus: si acceperis alapam, praepara et alteram maxillam? ubi est illud quod sputa in facie passus est, qui 20 sputo suo sanctissimo caeci oculos palefecit? ubi est quod dicit (tpostolus Paulus: si quis uos iii faciem caedit? ubi est quod iterum dicit: in playis super modum, i» mor- tibus frequenter, in carccribus abundantius? quae pertulit memorat, non quac fecit. suffeccrat fulei christiaiute » a Iudaeis luiec fkri: cur haec miseri jierpetratis? 201. Augustinus respondit: Itane uero uos accepta alapa praebetis alteram maxillam? non istam uobis famam furiosa uestra agmina per totam Africam cum terribili turpitudine passim uagantia compararunt. utinam uobiscum paciscerentuv so homines, ut saltera secundum ueterem legem oculum pro 13 cf. Matth. 13, 30 19 Matth. 5, 39 22 II Cor. 11, 20. 23 31 cf. Deot. 19, 21 5 neraciseime v 12 saltim codd. 13 ueniet O 15 maleuolentiae 0 17 contempditis (aic) O 23 supra PQv et Uulg. lib. II 89, 197—92, 202 123 oculo, dentem pro dente peteretis, non pro auditis uerbis fustes erigeretis! XCII. 202. Petilianus diiit: Qnid mitem uobis est cum regibus saeculi, quos numquam chris/iani/as nisi imiidos 6 sensit? quod ttt brcui/cr doccam, Machabacos fra/res r.e.r jicr- secntus est; rcx quoqne tres pncros, eitin ipsr sacrilegus csset, flammis nescius religiosis (uldixil; rcr quacsiuit animam jntcri saluatoris; rc.x. ittstissimitm Danihclem ferinis morsibus, ut putabat, obiccit. ijisuiuquc dominum Christum iiidex nequis- io simus regis ocx-idi/. indc est qnod iifios/oltts clamat: sapicn- tiaiu loquimur inter perfectos, sapien tiam non huins saeculi nequc principum huins mundi quae euaiua- tur; scd loquimur dci sapientitim in sacramento, quar, fuit abscondita, quam constitnit deus ante saecula 15 in gloriam nostram, quam ncmo principum huiits saeculi cognouit; si cnim cogiiouissc ut, tion ittiqtie. dominum maiestatis criicifixissrnt. sed dc pristinis regibus jxiganis hoc dictttm sit. uos autem kitins saeculi im- jteratorcs, qnia christiani esse dcsidcrant, nou jiermittitis csse 20 christianos, rltm fuco et uebnla ncstri ntcndacii eosdem bond - mente credcntes ad iniqnitateiu ucstram prorsus adducitis, ttt armis suis contra hostcs rei jiublicac pracj/aratis iu cltri- stianos incurrant pittcntque sc suasionil/us ucstris dco officium facere, si nos quos odistis occidant, diccntc domino Christo: 25 uenict, hujitit, tcmpus, ut fjui uos occiderit jiutet se deo officinm faccrc. nihil igitur interest nobis malc do- eenti/ms, utrum reges orbis terrarum jmgani, qnod absit, an christiani csse desidercn/, ciim eosdcm con/ra Chris/i familiatn non ccssatis armare. ncscitis aittem aut jtotius non lcgis/is, 30 quod crimine hominem occidcntis maitts crimen es/ suasoris? 5 cf. II Mach. 7 6 cf. Dan. 3 7 cf. Mattli. 11, 16 8 cf. Dan. 6 9 cf. Matth. 27, 26 10 I Cor. 2, 6-8 25 Ioh. 16, 2 8 danielam Oml danielem cet.v 24 Christo om. Q 28 eodem Oml 30 criminis homine occidendi O 124 IIII. Contra litteraa Petiliani Iexabel in mortem hominis insti uel panperis tnaritum suitm excitauerat rcgem: pari tamen snpplicio uir et uxor ambo perierunt. ncqite enim uos alitcr reges impellitis, qiiam at saepe subtilis suadella feminea reges impulit in reatum. etenim. per filiam uxor Herodis impetrauit ac mernit in disco ad & mensam caput Iohannts afferri. Pontium Pilatum Iudaei sic coegerunt, ul Ckrijstum dominum crnci subfigeret. cuins san- gitinem uindicem sttper se semper ac suos manere uolueriint. ita no8 igitnr sanguine nostro peaantes obinitis. non enim, etxi iudex percutiat, 11011 iteslrae nos potius calumniae feri- 10 erunt. dicit enim propheta Dauid cx domini Christi persona: ijnare fremtierunt gcntes et populi meditati suttt in- ania? adstiterunt reges terrae ct principes conucne- rtint in unttm aduerstts dominum et aihtersus chri- sttim eitts. disrumpamus tiinciila eorum et abiciamus 1» « nobis iugtim ipsontm. qui habitat in caelis, irri- debit cos, et dominits snbsannabit illos. tunc loquetnr ad eos in ira stta et in ftirore suo conturbabit eos. ego autem eonstittilus anm rcx. ab eo supcr Sion montem sanctum eius, praedicans praeceptum eiiis.w dominus dixit ad me: filiits meus cs tu, ego hodie genni te. pete a me et dabo tibi gentes hereditatem tttam et possessionem tuam terminos terrae. reges eos in ttirga ferrea ct tamqnam uas figuli illos com- minues. ipsosqtie idem reges, ne qttasi ignari uel itescii » liersequi cuperent christianos, his praeceplis ailmoniiit, ne perireut. quae illos praecepta, qtiia nesciunt, utinam doce- remiis, aut certe nos illis sine duliio ostcnderetis, si uelletijs 1 cf. III Reg. 21 5 cf. Matth. 14, 8-9 7 cf. Matth. 27, 24-26 12 Pa. 2, 1-9 1 roorte 0 2 excitanit PQ perierunt ambo Oml 4 anadela Om2PQv impulit reges Qml 5 per filiam] perfldiam Q in om. Q disco om. P 7 snffigeret PQv 18 astiterunt Qv 15 disrnpamus O dinrmpamua P 17 dominua om. Q 19 syon codd. 25 id eat v (idem hic et p. 126, 25 defendit Engelbrecht) 28 illos 0 lib. II 92, 202 125 vt uiuerent, nel certe, quod tertium est, ipsos sibimet legere uestra malitiu permisisset! jirimus Daniticus psalmits iUis omnino simderet, nt christiani niiierent ct regnarent. quos quideni male dccepisti.s, dnm nobis sesc committunt ; uos f> iiamqne illis qnae ntala snnt fingitis ct qnae bona snnt mtiiI- tatis. lioc tarulem legant nel serius, qnod olim legere debiierunt. quid cnim dicit? et niinc, reges. intellegite, erudimini qui indicatis terram, scrnitc domiiio in timore ct exnltate ci cnm trcmore, apprehenditc disciplinain, 10 ne quando irascatnr domiiius et pereatis de uia iusta. (itm cxarserit qnam cito ira ipsiits snpcr nos, beati omnes qui confidnnt in eo. impcratore.s, int/nani, snasi- onibits premitis, ul Pilattim, qneni dirimus, lndaei presserunt, lieet ip.se clamaiterit lanan.s pnblhe manns: libcr siun a 15 sangiiiue huins insti. tamcn qiiomodo jwtcst a crimine mmidiis csse qui fccitf sed nl netera taccam, in uestris eremplis adiicrtite imperatores quam plnres ac iitdiees nestros perseciitioncm nobi.s facicndo pcrisse. nt rcliiiqnam Neroncm, qui primiis pcrsecutns cst cltristianos, Domitiaiiiim similiter a> Ncroni.s nutrimam partcm, Traiannm Gctam Dccinm. Ualc- riannm Dioclctiannm, perit etiam Maximianus. qiii cnm tnra praedieercnt, incensis codicibus dominicis primiis Marcelliiins, episcopus Romanorum qni fitit, sed et Carthagii/is Mensnriits ef Caecilianu-s cx ipsi.s sacrilci/i.s ftaminis nt fauillae ucl » cineres reman.scriint. turis cnim coitsciciitia omncs implicitit, qni Mensurio consensisti.s. pcrit Macarins, pcrit Ursatiits cunetiqiic comitcs ttestri dei pariter nindicta pericruiit. Ur.sa- tium namqiic Imrltarica pngna prostratinu sacnis nngiiilms 7 Ps. 2, 10-13 14 Matth. 27, 24 2 dauitichus Q DauidicuB v 6 seruis Pml 9 cum] in codd., cf. § 210. 211 11 ei«ars«crit ipr. r s. a) P 13 iiraemittis Oml qucmj add. ut v 18 periisse v 19 perseutus Omt est persecutus v 21 periit 0m2PQv, item lin. 26 bi* thura PQo 22 prnedicarent PQv 23 cartaginis 0 24 cecilicianus O 23 remanserint P tlmris PQv 26 Ursacins et 27 Ursacium Oo 126 II.II. Contra litterae Petiliani alites cannmquc anidi dcntes morsibns disccrpserunt. nonnc idem itestro impuhiii percussor est, qui ut rcx Achab, quem diximus a muliere jiersuasinn, iustiim panpcrem occidit? ita 1108 quoque iustos et panjiercs — circa opem dixerim mun- danam; nam ijratia dei iu nobis non est paitper — non 5 dcsinitis iugularc. non enim, si tamen manu non facitis, non lingita caruifice hominem iugulatis. scriptum cst enim: mors et itita in vianibus linguae. omnes ergo qui occisi suut tu qni suasor es occidisti. neque enim manus carnificis nisi lingua tua feruescit ct ille dttnts pectoiis calor in alienum i» sangitinem ncrbis tuis accenditnr, sangitiiiem instum sui uindicem diffusorum. 203. Augustinus respondit: Huic loco tam copiose a te exaggerato atque digesto, ubi de regibus saeculi aduersus nos inuidiose loquimini, si debite digneque respondeam, uereor ne i» me quoque crimineris regum iracundiam in uos concitare uoluisse. quamquam cum more uestro uniuersaliter in omnes catholicoa huius inuectionis impetu fereris, nec me utique praetermittis. curabo tamen ostendere, si potuero, te hoc potius fecisse talia dicendo quam me talibus respondendo. ac 20 primum uide quemadmodum tibi tu ipse aduerseris. certe istum locum sic exorsus es: qitid autem uobis est cum regibus saeculi, quos nitmquam christianitas uisi imtidos sensit? his uerbis prohibes utique nos ad reges saeculi accedere. et paulo post dicis: ipsosqtte idem reges, ne quasi ignari uel nescii »s persequi euperent ckristianos, his praeccptis admonuit, ne perircnt. qitae illos praecepta, quia nesciunt, ntinam docere- inns, aul certe ttos illis siuc dnbio ostcnderetis. si uelletis ut timerent! quomodo igitur nos regum uis esse doctores? et nostri quidem, si qua eis amicitia eat cum regibus christianis, 30 7 Prou. 18, 21 22 pag. 123, 3 ■ 25 pag. 124. 25 1 discerserunt O 4 roundancam 0 10 dirus v (durus = crudelis) 12 diffusoris v (iunge: uindicem diffusorum sui, pron. rtflex.) 20 alia 0 22 eiosus Q 25 id est v 28 ostendetis 0 30 nostri) nos O lib. II 92, 202-204 127 si ea bene utuntur, nihil peccant; si qui uero inde extolluntur, multo leuius quam uos peccant. uobis enim, qui sic nos ai- guitis, quid fuit cum rege pagano et quod grauius est apo- stata et christiani nominis hoste Iuliano, a quo uobis basilicas 5 quasi uestras reddi deprecantes hoc in eiua laude posuistis, quod apud eum sola iustitia locum haberet? quibus uerbis — credo enim uos Latine intellegere — et idololatria Iuliani et apo8tasia iustitia est appellata. tenetur petitio quam uestvi maiores dederunt, constitutio quam impetrauerunt,' gesta ubi 10 allegauerunt. euigilate et attendite: inimico Christi, apostatae, aduersario christianorum, seruo daemoniorum talibus uerbis ille, ille, uester ille Pontius supplicauit. ite nunc et nobis dicite: quid uobis est cum regibns saeeuli, ut surdi surdis populis legatis quod cum ipsis audire non uultis: stipu- »lam in oculo fratris tui nides, trabem in oculo tuo non uides. 204. Quid, inquis, uobis est cum regibus saeculi, quos numquam ckristianitas nisi inuidos sensit? hoc cum dixisses, enumerare conatus es, quos reges iusti senserint inimicos, nec to considerasti quod plures enumerari possint quos habuerint amicos. pater Abraham a rege diuinitus admonito, ne attami- naret eius uxorem, et amicissime habitus est et munus acce- pit. Isaac filius eius regem similiter amicissimum expertus est. Iacob in Aegyptum a rege honorabiliter exceptus eum » etiam benedicit. quid loquar de filio eius loseph, qui post carceris tribulationem, quo uelut igne sicut aurum castitas eius probata est, magnis ab eo sublimatus honoribus iurabat etiam per Pharaonis salutem non tamquam tyfo elatus, sed beniuolentiae non ingratus. regis filia Moysen adoptauit. Dauid 6 cf. Parm. I 12, 19 14 Matth. 7, 3 21 cf. Qen. 20 23 cf. Gen. 26, 11 24 cf. Qen. 47 25 cf. Qen. 39. 41. 42, 15 29 cf. Ex. 2, 10 cf. I Beg. 27 4 hosti Oml 7 ydolatria P idolatria Q 8 tetenetnr Oml 10 alli- gauerunt Oml 15 tui] tu Oml 17 inqoies 0 20 considerastis Oml 23 ysaac Q 28 typo Om2Pml typho Pm2Qv 29 beneuolentiae t> 128 Iill. Contra litteras Petiliani ad alienigenam regis Israhel compulsus iniquitate confugit. Helias ante cnrrum pessimi regis non iilius imperio, sed suo cucurrit obsequio. Helisaeus hospitae mulieri, si quid sibi forte a rege per eius intercessionem praestari uellet, etiam ultro oflferendum putauit. sed ad ipsa iam tempora ueniam, & quando captiuus dei populus habebatur, ubi, ut mitius loquar, mira tibi inrepsit obliuio. uolens enim probare, quod reges numquam christianitas nisi inuidos senserit, commemorasti tres pueros et Danihelem, quae passi sunt a persequentibus regibus, nec rebus, non uicinis sed plane ipsis, admoneii m potuisti, qualis ipse rex post innocentium flammarum miracu- lum siue in deo laudando atque praedicando siue in ipsis pueris honorandis extiterit, qualem rex habuerit Danihelem et non recusantem quibus muneribus exornauerit, cum ille hono- rem debitum reddens regiae potestati, quod satis in uerbis » eius apparet, donum dei quo praeditus erat indicando inter- pretando eius somnium non subtraxit. unde cum ab inuidis 8ancti uiri sacrilega uesania calumniantibus inuitus eum rex in lacum leonum mittere cogeretur, quamquam tristis id fecerit, praesumpsit enm tamen per auxilium domini sui saluum futu- %> vum. itaque cum ille refrenata diuinitus leonum rabie uixisset illaesus, sollicita et amica uoce regis ipsius sibi praemissa et ipse cum benedictione de lacu respondit: rex, in saeculum uiue. cur istas regum cum sanctis amicitias, cum sermo tuus ibidem uersaretur, cum istorum famulorum dei in quibus » haec acta sunt tu ipse commemorares exempla, uel non ui- disti uel uidere noluisti uel, quod nescio quemadmodum ex- cuses, uiBas notasque tacuisti? quodsi te sicut causae pessi- mae defensorem studium falsitatis adstruendae non impediret 2 cf. III Reg. 18, 44-46 3 cf. IIII Reg. 4, 13 23 Dan. 6, 21 1 ad alienigenamj adienigenam Oml 2 helyas Q 3 helyseus Q mnlieris 0 7 inrebsit Oml inresit (sic) Om2 10 rebns g. /. Oml 19 id] hoc Pml 20 praesnpsit 0, add. uel prsedixit m2 t'n mg. 0, «. I. PQ dei PQv 28 nisa notaque Om2PQv 29 astrnendae PQv lib. II 92, 204-205 129 et te nolentem uel nescientem a luce ueritatis auerteret, pro- fecto reges quosdam bonos, quosdam autem malos et alios sanctorum amicos, alios inimicos sine ulla difficultate recoleres. et miramur quod se ctrcumcelliones uestri sic praecipitant? s quis post te currebat, obsecro te? quis Macarius, quis milea insequebatur? nempe in abruptum falsitatis huius nullus Dostrum te impulit. cur ergo clausis oculis sic isti praeceps, ut, cum dixisses: quid auiem uobis est cum regibus saeculi, non adiungeres: 'quos saepe christianitas inuidos sensit', sed 10 non dubitares dicere: quos numquam ehristianitas nisi inuidos sensit? itane uero nec ipse cogitasti nec eos qui scripta tua legerent cogitaturos putasti tot regum exempla tibi reclamantia: 'nescit quid loquatur?' 205. An, quia illi quos commemoraui ueterum temporum 15 fuerunt, ideo tibi eos nihil aduersari arbitraris, quia non di- xisti: 'quos numquam iustitia nisi inuidos sensif, sed dixisti: quos numquam christianitas nisi inuidos sensit, ei illo for- tasse tempore uolens eos intellegi iustis inuidere, ex quo chri- stiani appellari coeperunt? quid ergo sibi uolunt exempla io ueterum temporum, quibus hoc quod imprudenter dixisti im- prudentius docere uoluisti? numquid enim Machabaei uel tres pueri uel Danihel non, antequam Christus in terra nasceretur, uel egerunt illa uel pertulerunt? deinde, quem paulo ante commemoraui, cur Iuliano uero christianitatis inuido suppli- » castis? cur ab eo basilicas petistis? cur apud eum solara iustitiam locum habere dixistis? si christianitatis inuidus haec audit, qnid sunt a quibus haec audit? at uero Constan- tinus, nequaquam christiani norainis inuidus, sed plane chri- stiano nomine gloriosus, memor spei quam gerebat in Christo, io pro eius unitate iustissime iudicans acceptari a uobis nec ad se appellantibus meruit ambo iam christianis temporibus, sed 8. 10. 17 pag. 123, 3 25 cf. ad pag. 127, 6 . 1 nolentem codd. 2 aatera t. I. Oml, fort. delendum 4 cerci- celionea Oml 5 obsecro? te quis t> 7 iatij istic es Om2PQ 17 chriatianitatis Pml 22 daniel eodd. 23 elegerunt O qnem scripsi cum Oml cnm nt OmSPQ cnr, nt t> 24 cur om. v 25 pr. car] cura Pml LIL Anfnat. c. D»n. II. 9 130 IIII. Contra litteras Petiliani non fuerunt ambo ctaristiani. quodsi ambo christianitatis in- uidi, cnr ad unnm eorum sic appellastis, alteri eorum sic supplicast^B? petentibus enim maioribns uestris epi- scopale iudicium dederat Constantinns et apud Bomam et apud Arelatum, quorum primum apud eum accusastis, ab altero ad eum appellaetis. si autem, quod uerum est, unus eorum in Christum crediderat, alter a Christo apostatauerat, cur christianus consulens unitati contemnitur et apostata fauens diuisioni laudatur? Constantinus uobis basilicas iussit auferri, Iulianus restitni: quid borum christianae paci conueniat uultis nosse? illud fecit qui crediderat in Christum, hoc fecit qui dimiserat Christum. o quam uelles dicere: Wle factum est ut Iuliano ita supplicaretur'! sed hoc quid ad nos pertinet? quod si diceres, et in his quidem uerbis tuis catholica uinceret, ad cuius sanctos toto orbe difFusos multo minus pertinet quid- quid dicitis de quibus uultis, sicut uultis. sed non potes dicere male factum, ut Iuliano ita snpplicaretur. oppilat fauces, premit linguam domestica auctoritas: Pontius fecit, Pontius supplicauit, Pontius apostatam iustissimum dizit, Pontius apud apostatam solaro iustitiam locnm habere praedicauit. his uer- bis sibi Pontium supplicasse in eodem rescripto suo nominatim sine ambage ipse Iulianus eipressit. eitant allegationes uestrae; non haec incerta fama, sed publica monumenta testantur. an forte, quia contra unitatem Christi petitioni uestrae aliquid concessit apostata, uerum putas esse quod dictum est apud eum solam locum habere iustitiam, quia uero imperatores christiani, quod ualere arbitrantur ad Christi unitatem, contia uestram statuunt uoluntatem, christianitatis inuidi appellantur? sic desipiant omnes haeretici et resipiant ut non sint haeretici. 206. 'Et ubi\ inquies, 'impletum est quod doroinus dicit: aeniet tempus, ut qui nos occidcri t pntet se deo 31 pag. 123, 25. Ioh. 16, 2 2 cum Pml appellatis 0 3 subplicastis 0 5 accusatis O 8 chri- itianis Q 10 conuenia Oml 14 uinceret] add. fides 0m2PQ 16 potest 0 18 premit] praemittit Oml 22 Exeant PQ 28 tnonimenta Pm2 26 solum OPmJQ 27 christiani tatem Q 80 dicit, i» »117. m2 uel ait O lib. IF 92, 205-206 131 officium facere? neqoe enim hoc de paganis dici potnit, qui non propter deum, sed propter idola christianos perseque- bantur.' non uidetis, si hoc de his imperatoribus dictum esset qui gaudent de nomine christiano, hoc eos utique praeeipue 5 fnisae inssuTos, ut occideremini? quod numquam omnino ius- 8erunt, sed uestri hostili more legibus repngnando poenas debitas luunt et uoluntarias mortes suas, dum nobis innidiosas putant, sibi perniciosas non putant. quodsi de regibus nomen Christi honorantibus illnd a domino dictum esse arbitrantur, io quaerant quid catholica in oriente perpessa sit, quando TJalens imperabat Arrianus. ecce haberem quo intellegerem impletum esse quod dominus ait: ueniet tempus, ut qui uos occi- derit putet se officium deo facere, ne sibi ad famae gloriam haeretici assumerent, si quid aduersus eorum errorem » imperatores catholici praecepissent. uernmtamen tempus illud post ascensionem domini completum esse reminiscimur: san- cta scriptura huius rei testis omnibus nota est. Iudaei se putabant offioium deo facere, cnm apostolos occidebant. inter hos qui officium deo se arbitrabantur exhibere etiam Saulus » noster, nondum noster, fuit, ita ut hoc inter laudes suas praeteritas et obliuiscendas enumeret: Hebraens, inquit, ex Hebraeis, secundum legem Pharisaeus, secundum aemulationem persequens ecclesiam. ecce qui putabat officium se deo facere, cum faciebat quod mox ipse perpessus 8 est. nam quadraginta Iudaei coniurauerant ut interficerent eum, quando fecit hoc tribuno innotescere, ut eorum insidias armato milite saeptus euaderet. sed nondum erat qui ei dice- ret: 'quid tibi est, non cura regibus, sed cum tribunis armis- qne regalibus?' non erat qui ei diceret: 'audes per milites jo quaerere tuitionem, cum dominus tuus per eos ductus sit ad 12 Ioh. 16, 2 21 Phil. 3, 5-6 25 cf. Act. 2\ 12-33 2 ydola P 10 orientem O 11 Arianns v 13 ad om. 0 famae| flammam Oml fammam («c) OmH 17 putabant se v 18 occiderent Pml 19 arbitrabantnr se c 21 ei inqait er Oml 22 alt. secnm dam Q 25 XL OP 9* 132 IIII. Contra litteras Petiliani pas8ionem?' nondum erant ista deliramenta, sed contra haec futura iam tunc illa parabantur eiempla. 207. Quin etiam terribiliter proponere ausus es et dicere: sed ut uetera taceam, in uestris eremplis aduertite impera- tores quam plures ae iudices uestros persecutionem nobis 5 facieudo perisse. hoc in epistula tua cum legissem, intentis- sime expectabam quid dicturus et quos enumeraturus esses, cum ecce mihi quasi relinquendo coepisti commemorare Nero- nem Domitianum Traianum Getam Decium Ualerianum Dio- cletianum Maximianum. fateor plures esse; sed tu prorsus 10 contra quos loquaris oblitus es. nonne isti omnes pagani fuerunt et uniuersaliter christianum nomen pro suis idolis persecuti sunt? euigila ergo; nam isti communionis nostrae non fuerunt. unitatem ipsam, uel unde nos, sicut uos putatis, uel unde uos, sicut Christus docet, existis, totam perseque- is bantur. tu autem proposueras ostendere nostros imperatores ac iudices persecutionem uobis faciendo perisse. an nec tu erigis ut istos computemus, quia relinquens eos commemorastj dicens: ut relinquam Neronem et sub ista relictione ceteros cucurristi? quid opus fuit ergo ut conimemorarentur w ad rem non pertinentes? sed quid ad me? iam istos tecum relinquo: nunc saltem procedant illi quos promisisti quam plures. nisi forte propterea non inueniuntur, quia eos perisse dixisti. 208. Sequeris enim iam et episcopos nominas, quos de tra- a ditione codicum soletis arguere. de quibus et nos solemus respondere:. 'aut non probatis et ad neminem pertinet, aut probatis et ad nos non pertinet'. Buam enim sarcinam porta- uerunt uel bonam uel malam, et bonam quidem credimus( sed qualemlibet, tamen suam, sicut uestri mali nec ipsi uestram so nec uos ipsorum: sed uestrum omnium communis pessima sarcina schisma est. haec saepe iam diximus. exhibe igitur non 4 pag. 125, 16 19 pag. 125, 18 25 cf. p. 125, 22 28 cf. Gal. 6, 5 2 illa] ea PQ 3 est 0 4 uetera p. 125, 16 caetera codd. v 6 periisse v. item infra 19 per om. codd., cf. p. 18, 14 22 illi] isti Pv 82 ha«c] hoc v lib. II 92, 206-208 133 episcoporum nomina, sed imperatorum ac iudicum nostrorum, qui U08 persequendo perierunt. hoc enim proposuerae, hoc promiseras, ad hoc nos intentissimos feceras. audi, inquis: perit Macarius, perit Ursatius eunctique comites nestri dei pariter uindicta perierunt. duos solos commemorasti, quorum neuter imperator fuit. cui hoc placeat, quaeso te. tibi ipae nonne dis- plices? promittis quam plures imperatores ac iudices nostros te commemoraturum qui uos persequendo perierint, et tacitis imperatoribu8 nominas duos uel iudices uel comites. illud enim, quod adiungis: cunctique comites uestri dei paritcr uindicta perienint, ad rem non pertinet. hoc quippe modo iamdudum locum iatum finire potuisti, ut omnino neminem nominares. cur ergo imperatores nostros, id est nostrae communionis, non commemorasti? an timuisti, ne reus maiestatis accusareris? ubi est circumcellionica fortitudo? deinde quid agis de illis quos tot superius nominasti, qui rectius tibi possunt dicere: 'quid nos quaerebas?' causam enim tuam nihil adiuuerunt et tamen nominati sunt. deinde qualis es, qui eos quos perisse commemoras nominare formidas? saltem ipsos iudices uel comites, quos uideris non tiranisse, plures nominares. reman- sisti autem ad Macarium et Ursatiuro. itane quam plures illi duo isti sunt? an quod pueri didicimus sapis? si enim quae- ras ex me, dno quis numerus sit, singularis an pluralis, quid esse respondeam nisi pluralem? sed ad hoc etiam non defit quod dicam. eximo inde Macarium; neque enim dixisti quo- modo perierit an forte, quisquis uos persequitur, nisi in hac terra fuerit inmortalis, quando mortuus fuerit, propter uos mortuus existimabitur? quid, si non in tam longo imperio Constantinus et tam longa felicitate uixisset, qui primus so aduersus ueatrum errorem multa constituit, et quid, si nou 3. 10 pag. 125, 26 3 intentossiraos Pml aadi deett p. 125, 26 inquis scripsi inquit codd. v, c/. p. 134, 25. 140, 29 periit bis Om2PQo 4 Ursacius Oo 6 coij cum P 8 qni] quod 0 10 uindicta pariter Oml 15 cerci- ceiionic» Oml 21 Ursacium Oo (passim) 24 adhuc v desit Q 27 morUlis Pml 134 IIII. Contra litteras Petiliani Iulianus tam cito abreptus esset e uita, qui uobis basilicas dedit, quando ista garrire taceretis, «um et aiodo tacere noli- tis? nec tamen dicimus uos ideo oito mortuum Iulianum, quia uobis basilicas dedit. possumus enim esse in his pariter copi- osi, sed nolumus esse pariter uani. proinde, ut dicere coepe- & ram, ei illis duobus secemo Macarium. cum enim duos pro- posuisses, ipsum et Ursatium, repetisti nomen Ursatii, ut nobis ostenderes quam mortem meruerit, et dixisti: Uraatium nam- que barbarica pugna prostratum eaeuis unguibus alites canum- que auidi dentes morsibus discerpserunt. unde satis apparet, 10 cum de Macario maiorem inuidiam facere soleatis, ita ut nos Macarianos, non Ursatianos appelletis, multo mazime te de iUo fuisse dicturum, si de morte eius aliquid tale dicere potuisses. ex bis itaque duobus, ubi pluralem numerum posu- isti, seiuncto Macario remanet Ursatius, nomen proprium nu- is meri singularis. ubi est igitur tam plurium illorum tam minax et tremenda promissio? 209. Iam illud quam ridiculum sit, qui quoquo modo loqui nouerunt quaotum opinor intellegunt, quod, cum dixiases: perit Macarius, perit Ursatius cunctique comites uestri dei so pariter uindicta perierimt, tamquam exigentibus {nobis) ut probares, quia re uera nihil aliud uel auditor uel lector exigeret, statim conexuisti magnum documentum, quo probares cunctos comites nostros dei pariter uindicta perisse. Ursatium nam- que barbarica, inquis, pugiui prostratum saeuis unguibus » alites canumque auidi dentes morsibus discerpserunt. hoc modo potest aiius similiter nesciens quid loqnatur dicere omnes episcopos uestroB dei uindicta in carcere defecisse, et cum ab eo fuerit flagitatum unde hoc probet, adiungere sta- tim: 'Optatus namque de aatellitio Gildonis accusatus tali m 8. 24 pag. 125, 27 20 pag. 125, 26 1 arreptus Q e del. OmS 2 guarrire Pml garriendi finem face- retis v 5 pariter esae P 12 ursitionoa Pml 13 eius om. P 16 miminax Pml 20 peiiit bis 0m2PQv 21 nobis addidi 22 pro- barer Oml 23 conneiuisti OrnHv 26 discepserunt P 30 satellicio Q lib. U 92, 208-210 135 genere mortis extinctus est'. has nugas audire et discutere et refellere cogimur; tantum timemus infirmis, ne intellectu tardiore in uestros laqueos celeriter currant. istum autem Ursatium, si forte bene uixit et uere ita mortuus est, conso- 6 labitur promissio dei dicentis: sanguinem animarum ue- strarum exquiram de manibus omnium bestiarum. 210. Quod autem nobis calumniamini dicentes a nobis in uos ad iracundiam reges saeculi concitari, dum eos non doce- mus diuinam scripturam, sed potius malitiam nostram sugge- io rimus, non puto eos usque adeo surdos esse aduersus ipsa sanctorum codicum eloquia, ut non potius timeatis ne noue- rint ea. sed uelitis nolitis, intrant ecclesiam et si nos tacemus lectoribus admouent aurem atque, ut de ceteris taceam, istum ipsum plerumque ps&lmum quem tu commemorasti intentis- 15 sime accipiunt. dixisti enim, quod eos non doceamus nec eos uolentes sinamus ut nouerint quod scriptum est: et nunc, reges, intellegite, erudimini qui iudicatis terram, seruite domino in timore et exultate ei cum tre- more, apprehendite discipliuam, ne quando ira- » scatur dominus et cetera. credite et ista cantari et illos audire, sed utique audiunt et illud superius in eodem psalmo, quod tu, ni fallor, propterea praeterire noluisti, ne timuisse intellegereris. audiunt ergo et illud: dominusdixitadme: filius meus es tu, ego hodie genui te. pete a me et tsdabo tibi gentee hereditatem tuam et possessio- nem tuam terminos terrae. quo audito utique mhantur esse aliquos qui huic hereditati Christi contradicunt et eam ad exiguam partem terrae redigere conantur, mirantesque for- tasse quaerunt propter id quod in consequentibus audiunt: aoseruite domino in timore, in quo illi seruire possint, in quantum reges sunt. omnes enim homines seruire deo debent, 5 Gen. 9, 5 7 cf. pag. 123, 13 sqq. 124, 27 sqq. 16 Ps. 2, 10—12 23 Ps. 2, 7—8 30 Ps. 2, 11 9 militiam Ov 10 eos tcripti uos codd. v 11 noueritis 0 22 nisi v ooluisti ex noluisti Oml 28 digere Oml 30 possunt Oml 136 IIII. Contra litteras Petiliani aliter communi condicione qua homines sunt, aliter diuersis donis, quod ille aliud agit in rebus humanis, ille aliud. non , enim auferenda idola de terra, quod tanto ante futurum prae- dictum est, posset quisquam iubere priuatus. habent ergo reges excepta generis humani societate eo ipso quo reges sunt, unde 5 sic domino seruiant. quomodo non possunt qui reges non sunt, 211. Ista ergo cum cogitent, audiunt et illud quod de tri- bus pueris ipse commemorasti et audiunt sollemnitate mirabili. tunc enim eadem scriptura niaxime in ecclesia cantatur, quando ipsa festiuitas feruentiores facit etiam eos qui cetero anno 10 pigriores sunt. quid ergo putatis animi habere christianos imperatores, cum audiunt tres pueros missos in caminum ignis ardentis, quia regi ad iniquitatem adorandi simulacri consentire noluerunt, nisi ut cogitent piam libertatem sancto- rum nec regia potestate nec poenae immanitate posse supe- 15 rari gaudeantque se non esse ex numero talium regum, qui contemptores idolorum quasi sacrilegos puniebant? porro autem cum in consequentibus audiunt eundem regem non solum pue- rorum, sed et flammarum deo seruientium tanto miraculo ter- ritum etiam ipsum coepisse deo seruire in timore et exul- 20 tare cum tremore et apprehendisse disciplinam, nonne intelle- gunt ideo ista esse conscripta et tanta celebritate recitari, ut et seruis dei, ne ad sacrilegium regibus cedant, et ipsis regibus, ut ad religionem deo credant, proponantur exempla? uolentes ergo et isti ex ipsius admonitione psalmi, quem tu quoque inse- 25 ruisti scriptis tuis, intellegere et erudiri et seruire domino in timore et exultare cum tremore et apprehendere disciplinam, quam intente audiunt quid ille rex postea dixerit. dixit enim propositurum se decretum omnibus populis quibus imperitabat, ut, quicumque dixissent blasphemiam in deum Sidrac Misac so 3 cf. , 18. Zach. 13, 2 8 cf. pag. 123, 6 29 cf. Dan. 7 cogitant t; 18 eamdem Q sydrac codd. 11 quid] qui Pml 20 eiultate Pmt mysac PQ lib. II 92, 210-212 137 Abdenago, interirent et domus eorum dispergerentur. et si hoc eum decreuisse cognoscunt, ne blasphemaretur deus temperator ignium etliberator trium puerorum, profecto cogitant quid decer- nere debeant in regno suo, ne in suis fidelibus idem ipse deus s eisuffletur remissor peccatorum et liberator iam totius orbia terrarum. 212. Uide itaque, cum aduersus uos aliquid pro unitate catholica reges christiani constituunt, ne forte in labiia uestris tamquam scripturamm diuinarum imperitos eos arguatis, in 10 corde autem uestro satis doctos esse doleatis. quis enim ferat istam uestiam sacrilegam odiosamque fallaciam, in ipso uno Danihele reges accusare, quia in lacum leonum missus est, et reges non laudare, quia sublimiter honoratus est, cum etiam quando missus est magis eum saluum futurum quam mori- 15 turum ipse rei crederet et de illo sollicitus non cenaret? deinde audetis dicere christianis: quid ttobis est cum regibtus saeculi, quia Danihel a rege persecutionem passus est, et non respicere ipsum Danihelem somnia regibus fideliter interpre- tantem, dominum regem appellantem, munera et honores acci- » pientem, itemque et in eisdem tribus pueris, quod recusantes adorare statuam in flammas missi sunt, inuidiae flammas de regibus eicitare, quod autem a rege eic praedicati et sic ho- norati sunt, tacere et abscondere? ecce rei fuerit persecutor, cum obiecit leonibus Danihelem: quid, cum eo saluo recepto » gaudens et gratulans inimicos eius dilaniandos et consumendos eisdem leonibus misit, fuit persecutor an non fuit? uolo re- spondeas. si enim fuit, cur ei Danihel ipse non restitit, cum prae8ertim tanta familiaritate facillime potnisset? et nobis dicitis, ut reges ab hominum persecutione reuocemns! si » autem propterea persecutor non fuit, quia scelus in sanctum uirum commissum iustissime uindicauit, quomodo uindicandum 16 pag. 123, 3 1 et Abdenago v 2 eum] eis O blaphcmaretur 0 tempera- bat (sic) Q 5 peccarum Oml 8 christi 0 16 audetis mg. OmH 17 daniel OQ 18 sompnia Oml 20 et om. PQ 21 pr. flammis OQ 138 IIII. Contr» litteraa Petiliani est a regibus, quod Christi sacramenta exBufflantur, si pro- phetae membra, quia in periculum misaa eunt, sic uindicari meruerunt? item concedo et manifestum est persecutorem fuiBse regem, cum tres pueros, quod simulacrum adorare no- luerint, misit in flammam; sed quaero utrum fuerit persecutor, 6 cum illud decretum proposuit, ut interirent et domus eorum uastarentur qui blasphemarent unum uerum deum. si enim persecutor fuit, cur ad uerba persecutoris respondetis 'atnen'? ei autem non fuit, cur eos persecutores dicitis, qui uos a blasphemiae furore deterrent? si enim cogunt uos supplicare w idolo, illi sunt similes impio regi, uos tribns pueris; si autem prohibent repugnare Christo, uos estis impii, si hoc facitis. quid sint autem illi, si hoc terribiliter uetant, ego non dico: tu inueni aliud quod dicas, si pios imperatores non nis dicere. 213. Si haec exempla de Danihele et tribus pueris ego comme- u moraasem, fortasse resisteres et in haec nostra tempora ex illis temporibus sumi non debuisse clamares. deo gratias, quod ea ipse po8uisti ad id quidem quod uolebas; sed uides ea potius ualuisse ad id quod nolebas. an non est ista uestra fallacia, sed error humanus est? utinam ita sit! emenda ergo. ne timeas, » non inde eris minor; immo uero maioris ingenii est animosi- tatis flammas confltendo extinguere quam falsitatis nebulas intellegendo uitare. XCIII. 214. Petilianus dixit: Vbi lex dei, ubi ckristianitas uestra est, si caedes et mortes facitis ac iubetis? ** 215. Augustinus respondit: Ad hoc uide quid dicant cohe- redes Christi per totum orbem terrarum. caedes et mortes nec facimus nec iubemus: et ista facientibus multo soeleratius saeuitis, qui haec in hominum mentibus contra uitam aeter- nam committitis. » XCIIII. 216. Petilianus dixit: Si amicos nos utdtis, quare 8 cf. ep. 105, 7 26 cf. Rom. 8, 17 1 cbristiani Pml 4 eimulachra Pml noluerant Pml 7 denm «eram v 22 extingnere confitendo Qml 25 et] ac PQ lib. II 92, 212—96, 221 139 inuitos attrahitis? si autem inimioos fingitis, cur occiditis inimicos? 217. Augustinus respondit: Nec inuitos attrahimus nec occi- dimus inimicos, sed quaecumque uobiscum agimus, quamquam b uobis agamus inuitis, ex caritate tamen agimus, ut uolentes uos corrigatis correctique uiuatis. nam nemo ui uit iDuitus: et tamen puer ut hoc uolens discat inuitus uapulat, et hoc plerumqne ab homine carissimo. et haec quidem uobis reges dicerent, si ferirent; ad hoc enim eorum potestas diui- 10 nitns ordinata est sed cum et isti non feriunt, uos clamatis. XCV. 218. Petilianus dixit: Quae autem ratio est quaeue inconstantia uanitatis, quod, cum nos falso uocabulo dicatis haereticos, communionem nostram magnopere cupiatis? 219. Augustinus respondit: Si haereticorum communionem ma- 15 gnopere cuperemus, corrigi uos ab haeretico errore nollemus; cum autem hoc uobiscum agamus, ne sitis haeretici, quomodo haereticorum communionem magnopere cupimus? dissensio quip- pe uos et dinisio facit haereticos, pax uero et unitas facit catho- licoa. cum ergo inde buc uenitis, desinitis esse quod odimus n et incipitis esse quod amamus. XC VI. 220. Petilianus dixit: Eligite tandem de duobus alterum qttid dicatis. si innocentia uobis est, cur nos ferro seciamini? aut si reos nos dicitis, quid nos quaeritis innoccntes? 221. Augustinus respondit: 0 acutissimam complexionem! » an potiuB ineptissimam loquacitatem? nonne ibi proponi solet ut eligatur alterum de duobus quod respondeatur, ubi utrum- que non potest eligi? nam si mihi proponeres, ut eligerem alterum de duobus quid dicerem, utrum innocentes an nocen- tes aimus, uel rursus ex aliis duobus, utrum rei sitis uit inuitus: et tamen puer ut hoc uolens discat inuitus uapulat, et hoc plerumque ab homine carissimo. et baec quidem uobis reges dicerent, si ferirent; ad hoc enim eorum potestas diui- 10 nitus ordinata est sed cum et isti non feriunt, uos clamatis. XCV. 218. Petilianus dixit: Quae autem ratio est quaeue inconstantia uanitatis, quod, cum nos falso uocabulo dicatis kaereiicos, communionem nostram magnopere cupiatis? 219. Augus tinus respondit : Si haereticorum communionem ma- u gnopere cuperemus, corrigi uos ab haeretico errore nollemus; cum autem hoc uobiscum agamus, ne sitis haeretici, quomodo haereticorum communionem magnopere cupimus? dissensio quip- pe uob et diuisio facit haereticos, paz uero et unitas facit catho- licos. cum ergo inde huc uenitis, desinitis esse quod odimus » et incipitis esse quod amaraus. XCVI. 220. Petilianus dixit: Eligite tandcm de duobus alterum quid dicatis. si innocentia uobis est, cur nos feiiv sectamini? aut si reos nos dicitis, quid nos quaeritis innocentes? 221. Augustinus respondit: 0 acutissimam complexionem! » an potius ineptissimam loquacitatem? nonne ibi proponi solet ut eligatur alterum de duobus quod respondeatur, ubi utrum- que non potest eligi? nam si mihi proponeres, ut eligerem alterum de duobus quid dicerem, utrum innocentes an nocen- tes simus, uel rursus ex aliis duobus, utmm rei sitis intree uerseris tergiuerseris, talis es qualis Optatus. si autem redis ad cor et inuenies te non esse talem, non quia tecum sacramenta non communicauit, sed quia tibi displicuit, absolues orbem terrarum criminibus alienis et inuenies uos implicatos crimine schismatis. » CI. 231. Petilianus dixit: Uos ergo, qui falsissimo baptismo 15 cf. pag. 98, 23 16 Matth. 10, 28 21 Ps. 68, 5 4 chalama codd. estj est Qml 5 ergo] ego Oml 18 in om. v 23 accutus Oml 25 meo non Pml 26 exeas addidi, qf. III 36, 4» qno iret, qua exiret 30 inueniet O lib. II 99, 228-101, 232 147 tutltis launri quam nasci, non solum uestra delicta non po- nitis. uerum animas uestras reortnn criminibus oneratis; ut enim aqua nocentium a sancto spiritu uacuata est, ita plane referta est criminibus traditorum. quicumque igitur miser ab 5 httinsmodi baptixaris, si mendacio carere uolueras, perfunderis falsitaie; si delicta carnis uolebas excluderc, reorttm accedente conscientia percipies et reatum; si auaritiae fiammam uolebas ertinguere. perfunderis fraude, perfunderis scelere, perfunderis et furore. postremo si credis, quia accipientis et dantis est io fides, ab eo qui interficit hominem sanguinc perfunderis fratris. ita agiiur, ut qui ad baptismum innocens ueneras a baptismo redeas parricida. 232. Angustinu8 respondit: Ueliem cum eis sermocinari, qui uerbis istis lectis uel auditis adclauiauerunt; tales enim u non habent aures in corde, sed cor in auribus. legant tamen iterum et iteram et cogitent et sentiant ea non quid sonent, sed quid sapiant. primo ut hoc ultimum excutiam, ita ergo fit, inquis, ut qui ad bapiismum innocens ueneras a baptismo redeas parricida. responde prius, quis ad baptismum innocens w neniat excepto illo, qui non ideo uenit baptizari, ut eius ablu- eretur iniquitas, sed ut nobis humilitatis praeberetur auctori- tas. quid enim dimittetur innocenti? aut uero ita es eloqueDS, ut ostendas nobis quandam innocentiam peccatricem? nonne audis dicentem scripturam: nemo mundus a peccato in a conspectu tuo, nec infans cuius est diei unius uita super terram? nam unde ad remissionem peccatorum et cum infantibus curritur? nonne audis aliam: ego in iniqui- tate conceptus sum? deinde si propterea redit parricida qui sine parricidio uenerat, quia eum parricida baptizat, quot- » quot ab Optato baptizati redierunt Optati facti sunt. ite nunc 24 Hiob 14, 4—5 27 Ps. 50, 7 2 honeratis Om2Pml 4 quiqne Oml b uolueris v 6 aceendente 0 8 tert. perfondedereris Pml 9 alt et = etiam 11 baptiimo (mo t. I. m2) 0 14 acclamauernnt Qv 22 ueroj non codd. 25 uita super terram— p. 154, 8 ubi enim positurus dtsunt in 0, uno folio euulto 10* 148 IIII. Contra litteras Petilinni et nobis obicite, quod in uos regum iracundiam conciteinus. nonne metuitis, ne a uobis tot Gildonis aatellites inquirantur, quot homine8 ab Optato baptizari potuerunt? uidesne tandem, quemadmodum ista tua sententia sicut uesica non solum inani sono, sed etiam in capite uestro crepuerit? 5 238. Iam cetera superiora, quae nunc refellenda proposui- mus, talia sunt, ut omnino talis quisque baptizatus redire dicatur, qualis fuerit a quo baptizatur. sed absit ut, quam delirana ista dicis, tam deliri a te redeant quos baptizas. et quam belle tibi sonuit quod diiisti: perfunderis fraude, per- 10 funderis scelere, perfunderis et furore! tu uero nisi furore non perfusus, sed repletus esses, ista non effunderes. itane. ut alia taceam, quicumque non auari ad auaros collegas tuos uel presbyteros uestros baptizandi ueniunt, auari redeunt, et qui- cumque sobrii ad illas uini uoragines currunt ut baptizentur, u ebriosi reuertuntur? ista sentientes et ista suadentes audetis etiam tamquam aduersus nos commemorare, quod paulo ante superius posuiati: bonum est sperare in domino quam sperare in homine; bonum est sperare in domino quani sperare in principibus. quid aliud docetis, quaeso, «u quam non in domino sed in homine sperare, quando talem tieri dicitis baptizatum, qualis fuerit baptizator? et quia istum uobis baptizandi assumitis principatum, credant uobis homines, et qui erant in domino speraturi, sperent in principibus? immo uero non audiant uos, sed illa potius testimonia quae posuisti » contra uos, et aliquid etiam terribilius, quia non solum bonum est sperare in domino quam sperare in homine, sed etiam maledictus omnis qui spem suam ponit in homine. CII. 234. Petilianus dixit: Imitamini saltem proplietas, qui suas aninuis sacras falso baptismate decipi timuerunt. dixit so namque primilus Hieremias apud impios homines aquam esse meruiacetn: aqua, iiujuit, mendax non habet fidem. 1 cf. pag. 128. 18 sqq. lOpag.147,8 18 pag.1141, 16. Pa. 117, 8-9 26 Pa. 117, 8 28 Hier. 17, 5 82 Hior. 15, 18 . 0 2 nonne] non ti 10 ibi Pm2 26 contra nos v 81 iheremias PQ (passim) lib. n 101. 232-102, 285 149 235. Augustinus respondit: Qui scripturarum ignarus haec audit nec te credit aut sic errantem, ut nescias quid loquaris, ant sic fallentem, ut quem fefelleris nesciat quid loquatur, putat Hieremiam prophetam, cum baptizari uellet, praecauisse, r. ne ab hominibus impiis baptizaretur, et sic ista dixisse. quo enim pertinet quod, antequam hoc testimonium poneres, dixi- .sti: imitamini saltem prophetas, qui suas animas sacras falso baptismaie decipi timuerunt? quasi Hieremiae temporibus quisquam sacramento baptismi ablueretur, nisi quod se ipsos io illia lauacris, quae dominus redarguit, Pharisaei paene per omnia momenta tinguebant et lectos et calices et parapsides, sicut in euangelio legitur. quomodo ergo potuit Hieremias tamquam baptismum desiderans et ab impiis baptizavi deuitans ista diiisse? hoc ergo dixit, cum de populo infideli quereretur, )5 cuius pe88imis moribus tribulabatur, non se commiscens factis eornm; qui tamen corporaliter non se ab illo populo segrega- uit nec alia sacramenta quaesiuit quam ille populus secundum legis ordinem illi tempori congrua sumebat hnnc ergo popu- lum male uiuentem dixit plagam, qua cor iusti grauiter cae- » debatnr, siue hoc de se ipso diceret siue in se ipso figuraret quae futura cernebat. sic enim ait: domine, raemor esto mei et uisita rae et innocentem me fac ab insectan- tibus me non in longanimitate; scito quomodo ac ceperim de te improperium ab his qui spernunt aserraones tuos. consumma illos, et orit uerbum tuum raihi in iucunditatem et gaudium cordis mei, qnoniam uocatum est noraen tuum in me, domine omnipotens. nonsedi in concilio eorum ludentium, sed timebam a facie manus tuae; singulariter sede- so bam, quoniam amaritudine repletus sum. ut quid qni me contristant praeualent in rae? plaga mea 11 cf. Marc. 7, 4 21 Hier. 15, 15—18 10 lauachris PQ 11 tingebant v paropsides v 26 iocnndi- def. O tatem PQ 28 in] cnm P Indentium («ot{&vta>v) Engelbrecht laudan- tinm codd. v 150 IIII. Contra litteras Petiliani ualida est: unde sanabor? facta est mihi ut aqua mendax quae non habet fidem. in liis omnibus uidetur quid propheta intellegi uoluerit, sed uidetur ab eis, qui non ad causam suam peruersam uolunt peruertere quod legunt. plagam enim suam dixit Hieremias factam sibi aqnam men- s dacem quae non habet fidem, eos autem uoluit intellegi plagam suam, qui eum contristabant male uiuendo. unde dicit et apo- stolus: foris pugnae, intus timores, et iterum: quis infirmatur, et ego non infirmor? et quis scandali- zatur, et ego non uror? et quia desperabat eos posse corrigi, 10 propterea dixit: unde sanabor, tamquam semper habiturus dolorem, quamdiu illi tales essent inter quos uiuere cogeretur. populum autem nomine aquae solere significari in Apocalypsi manifestatur, ubi aquas multas populos multos non coniectura nostra, sed illic enodata interpretatione cognoscimus. noli ergo u per prauum intellectum uel potius errorem blasphemare sacra- mentum baptismi, etiamsi in homine perditissimo fuerit, quia nec in Simone mendace aqua mendax erat baptisma quod acceperat nec tot mendaces uestri aquam mendacem dant, cum baptizant in nomine trinitatis. nec enim tunc inoipiunt esse to mendaces, quando proditi atque conuicti sua facinora confiten- tur, sed potius tunc erant mendaces, quando, cum essent adulteri et scelerati, castos et innocentes se esse fingebant. CIII. 236. Petilianus dixit: Dixit quoque Dauid: oleuvi peccatoris non nnget caput meum. quem igitur asserit u peccatorem? me qui tua scelera patior, an te qui pcrsequeris innocentem? 237. Augustinus respondit: Ex persona corporis Christi, quae est ecclesia dei uiui.columna et firmamentum ueritatis, toto terrarum orbe diffusa propter euangelium, quod praedicatur, x> sicut dicit apostolus: in omni creatura quae sub caelo 8 II Cor. 7, 5. 11, 29 14 cf. Apoc. 17, 15 18 cf. Act. 8, 13 24 Ps. 140, 5 28 I Tira. 8, 15 81 Col. 1, 23 def. 0 13 apocalipei P 25 unguet Po 27 innocentcs PQ lib. II 102, 235-103, 237 151 est, ei persona orbis terrae, de quo idera Dauid cuius uerba non inteUegis dicit: confirmauit orbem terrae qui non commouebitur, quem tu peccatis alienis non commotum esse sed omnino perisse contendis, ex illius ergo persona re* 6 spondeo: 'ego non persequor innocentem'. Dauid autem 'oleum peccatoris" dixit; non dixit 'traditoris', non 'turificatoris', non •persecutoris', sed 'peccatoris'. quid ergo facturus es secundum intellectum tuum? uide primum, utrum non sis ipse peccator. nolo mihi dicas: 'non sum traditor, non sum turificator, non io sum persecutor'. nec ego quidem, si domino placet, aliquid horum sum, nec orbis terrae qui non commouebitur. sed dic, si audes: 'non sum peccator'. ille quippe ait: oleum pecca- toris. quidquid enim in te uel leuis peccati fuerif inuentum. uode ostendis non pertinere ad id quod dictum est: oleum i6 peccatoris? quaero enim utrum ores oratione dominica; si enim non oras ea oratione qua dominus orare discipulos docuit, unde aliam didicisti pro maioribus meritis tuis excedentem merita apostolorum? si autem sic oras, ut ille magister do- cere dignatus est, quomodo dicis: dimitte nobis debita » nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris? neque enim de illis peccatis hoc petimus, quae nobis in ba- ptismo dimissa sunt. ergo ista uerba orationis aut non te per- ruittunt esse dei deprecatorem aut aperiunt peccatorem. eant nunc et osculentur tibi caput qui abs te baptizati sunt, quorum capita k oleo tuo perierunt. sed tu uide quid sis uel quid de te sentias. itane uero Optatus, quem pagani Iudaei christiani nostri uestri per Afri- cam totam furem raptorem proditorem oppressorem separatorem et illiu8, quem quidam uestrum eius dixit comitem deum, non amicum, non clientem, sed satellitem clamant, non fuit uel n qualiscumque peccator? quid ergo facient, quibus unxit capita reus crimini8 capitalis? nonne et ipsi uobis capita osculantur, de quorum capitibus per uestrura intellectum tam male iudi- 2Pb.92, 1 19Matth.6,12 27 cf. ad pag. 68, 28 28 cf. ad pag. 66, 22 4 esse om. PQ 6 thurifioatoris PQv (passim per h) 23 e.ant P def. O 32 ueatrum scripsi eorum PQ hunc t 152 IIII. Contra littera» Petiliani catis? saltem prodite illos et admonete ut sanentur. an uobis potius caput sanandum est ita delirantibus? "quid ergo', inquies, 'dixit Dauid?' quid me interrogas? ipsum interroga; superiore uersu tibi respondebit: emendabit, inquit, me iustus in misericordia et arguet me; oleum autem peccato- » ris non impinguabit caput meum. quid planius, quid apertius? raalo me, inquit, misericordi obiurgatione sanari quam blanda adulatione, tamquam roihi caput ungatur, decipi atque peruerti. sub aliis uerbis ipsa sententia est alibi scrip- turarum: meliora sunt uulnera amici quam uolunta- 10 ria oscula inimici. Cmi. 238. Petilianus dixit: Unguentum uero concordiae sic in fratribus laudat: ecce quam bonum et quam iu- cundum habitare fratres in unum. tamquam unguen- tum in capite, quod descendit in barbam, barbam u Aaron, quod descendit in oram uestimenti eius; si- cut ros Hermon, quod descendit super montes Sion. quoniam ibi mandauit dominus benedictionem et ui- tam usque in saeculum. sic, inquit, ungitur unitas, sicut iincti sunt sacerdotes. » 239. Augustinus respondit: Uerum dicis. nam illud sacer- dotium in figura corporis Christi habebat unctionem, quod uni- tatis compage fit saluum. nam et ipse Christus a chrismate appellatur, id est ab unctione. hunc Hebraei dicunt Messiam, quod uerbum Punicae linguae consonum est, sicut alia Hebraea » permulta et paene omnia. quid est ergo in illo sacerdotio caput, quid barba, quid ora uestimenti? quantum donat dominus ut intellegam, caput est ipse saluator corporis, de quo apo- stolus dicit: et ipse est caput corporis ecclesiae. per 4 Pa. 140, 5 10 Pron. 27, 6 18 Ps. 182, 1—8 24 cf. in euang. Ioh. tractat. 15, 27 29 Col. 1, 18 O 1 iHis P 4 me inqait P 6 pingnabit Q 7 malim, inqnit, me o 8 nngnatnr PQ 13 iocundum PQ 15 barbam temel PQ 16 horam Q 17 quod] qui Pv. cf. Boetuch. It. J p. 271 super] in Pv ' montes scripsi montem PQv, cf. p. 160, 9 syon PQ 28 criamate PQ 24 messyam PQ lib. II 103, 237—104, 239 153 barbam non incongrue fortitudo intellegitur. ergo ad eos qui sunt fortes in ecclesia eius et adhaerent ori eius, ut sine timore praedicent ueritatem, ab ipso Christo tamquam a capite sanctum descendit unguentum, id est sanctificatio spiritalis. 5 ora uestimenti haec datur intellegi quae in capite uestimenti est, qua uestientis caput ingreditur. per hanc significantur perfecti fideles in ecclesia; in ora namque perfectio est. et utique meministi dictum esse cuidam diuiti: si uis esse perfectus, uade uende omnia quae possides et da lopauperibus, ethabebis thesaurum in caelis, et ueni sequere me. tristis quidem ille discessit neglector perfecti- onis, elector defectionis. sed numquid ideo defuerunt, in quos unitatis unguentum tali rerum terrenanim dimissione perfectos tamquam in oram uestimenti a capite descenderet? nam exceptis i5 apostolis et qui cum eis erant praepositis atque doctoribus, quos eminentiores et fortiores in barba intellegimus, lege in Actibus apostolorum etuide, quirerum suarum uenditarum pretia adpedesapostolorumponebant, etnemodicebataliquid proprium, sed erant eis omnia communia, et distribue- so batur unicuique sicut cuique opus erat, et erat illis anima una et cor unum in deum. nempe ita scriptum esse cognoscis. agnosce ergo bonum et iucundum fratres habitantes in unum.agnosce barbam Aaron, agnosce oram uestiraenti spiritalis. interroga ipsam scripturam, ubi coeperint ista fieri; inuenies in » Hierusalera. de hac ora ue3tis per omnes gentes unitas tota con- texitur. hac intrauit caput in uestem, ut indueretur Christus uarietate orbis terrarum, quia in hac ora uestimenti apparuit uarietas ipsa linguarum. cur ergo ipsi capiti, unde illud unitatis descendit unguentum, id est amoris fragrantia spiri- M talis, cur, inquam, ipsi capiti resistitis testanti et dicenti: prae- dicabitur in nomine eius paenitentia et remissio 8 Mattb. 19, 21—22 17 Act. 4, 34. 35 18 ibid. 32 19 ibid. 35 •20 ibid. 32 30 Luc. 24, 47 8 qua] qnia Pml 19 illis P et Uulgala 22 iocundum PQ def. O 25 iherfm PQ 29 fraglantia PQ 30 reeistis PQ 154 HII. Contra litteras Petiliani peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem, et in hoc unguento sacramentum chrismatis uultis interpretari, quod quidem in genere uisibilium signacn- lorum sacrosanctum est sicut ipse baptismus, sed potest esse et in hominibus pessimis in operibua carnis nitam consnmen- s tibus et regnum caelorum non possessuris et ideo nec ad barbam Aaron nec ad oram uestimenti eius nec ad ullam oontextionem uestis sacerdotalis pertinentibus? ubi enim posi- turus es quae apostolus enumerat manifesta opera carnis: quae sunt, inquit, fornicationes, imraunditiae, luxu- 10 riae, idolorumseruitus, ueneficia, inimicitiae, con- tentiones, aemulationes, animositates, dissensio- nes, haereses, inuidiae, ebrietates, comesationes et his similia; quae praedico uobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum dei non posside- is bnnt? sequestro fornicationes, quae latenter admittnntur; im- munditias interpretare ut uolueris, sequestro et ipsas; illic ponamus et ueneficia, quia nemo est palam confector dator- que uenenornm; sequestro et haereses, quia hoc uultis; idolo- rum seruitutem nescio utrum debeam sequestrare, quandoqnidem 20 apostolus ibi ponit anaritiam quae publice ineanit. his ergo sequestratis nulline apud uos luxuriosi, nulli auari, nulli per- tinaciter inimicitias exercentes, nulli contentiosi, aemuli, ani- mosi, dissensionibus studentes, inuidi, ebriosi, comesationibus uacantes? nulline apud uos tales unguntur et in his nitiis » noti manifestique moriuntnr? si nullos dicis, quoniam studio contentionis aperte mentiris, uide ne de talibus ipse sis. si autem ab huiusmodi remotus es non corporis separatione, sed uitae dissimilitudine, et tales turbas circum altaria uestra gemens conspicis, quid dicemus, quia oleo sancto uncti sunt » et, sicut apostolus liquida ueritate confirmat, regnum dei non 10 Gal. 5, 19-21 21 cf. Col. 8, 5 31 cf. Gal. 5, 21 2 ierhn P ihertm Q 3 uult PQ 9 es quae apostolus] pergit 0 13 commewationes PQ 16 ammittnntur 0 19 hoc] et hoc P 24 com- messationibus PQ 25 uitiis] intus (f. «. apud uos) PQv 28 es] Mt Pml lib. II 104, 239-105, 241 155 possidebunt? numquid barbae Aaron et orae uestimenti eius 8acrilega ininria facienda est, ut ibi eoe ponendos arbitremur? absit. diacerne ergo uisibile sanctum sacramentum, quod esse et in bonia et in malis potest, illis ad praemium illis ad 5 iudicium, ab inuisibili unctione caritatis, quae propria bonorum est. di8cerne ista, discerne; discernat te deus a parte Donati et in catholicam reuocet, unde te illi catechumenum abreptum mortiferi honoria uinculo ligauerunt. iam ros Hermon super montes Sion quomodolibet abs te accipiatur, non estis in mon- io tibus Sion, quia non estis in ciuitate super montem constituta, quae certum signum hoc habet quod abscondi non potest. nota eat ergo omnibus gentibus; pars autem Donati ignota est pluribus gentibus, non est ergo ipsa. CV. 240. Petilianus dixit: Uae igitur uobk, qui uiolaudo u quod sanctum est rescinditis unitatem, propheta dicente: ni peccauerit populus, orabit pro illo sacerdos; si autrm sacerdos peccauerit, qtris orabit pro eo? 241. AugustinuB respondit: Et uidebar paulo ante, cum de oleo peccatoris disputaremus, ungere tibi frontem, ut diceres, n 6i auderes, utrum ipse peccator non esses. ecce dixisti illud. o 8celus, o monstrum! quia enim te sacerdotem asseris, quid aliud per hoc propheticum testimonium nisi te omnino sine peccato esse dixisti? nam si habes peccatum, quis pro te ora- bit secundum intellectum tuumV ita enim uos miseris plebi- k bus uenditatis, commemorantes ex propheta: si peccauerit populus, orabit pro eo sacerdos; si autem sacer- dos peccauerit, quis orabit pro co?, ut uos sine peccato esse credant et peccata sua uestris orationibus purganda committant. magni homines uos, excelsi, caelestes, diuini nec n iam homines sed angeli, qui pro plebibus oratis et pro uobis 10 cf. Matth. 5, 14 15 cf. I Reg. 2, 25 18 cf. pag. 151, 6 7 caticuminnra 0 cathecnminnm PQ 9 syon montes Qml syon P 10 syon PQ montein om. 0 11 signo Pml 16 illo] eo v 17 peocanerit sacerdos v 18 et delendum? 19 nnguere P 29 comit- tnnt O 156 IIII. Oontra litteras Petiliani plebes orare non nultis! tune iustior Paulo, tu perfectior tanto apostolo, qui eorum quos docebat orationibus se com- mendabat? orationi, inquit, instate, uigilantes in illa in gratiarum actione, orantessimul etpro nobis, ut deus aperiat nobis ostium uerbi ad loquendum my- sterium Christi, propter quod et uinctus sum, utma- nifestem illud ita ut oportet me loqui. ecce oratur pro apostolo, quod fieri non uis pro episcopo. uidesne quam sit ista diabolica superbia? oraturpro apostolo, ut manifestet mysterium Christi sicut oportet loqui. proinde si pias plebes haberetis, hortari debuisti ut pro te orarent, ne loquereris sicut non oportet. tu iustior Iohanne euangelista qui ait: si dixerimus quia peccatum non habemus, noa ipsos decipimus et ueritas in nobis non est? tu postremo iustior Danihele, quera tu ipse in hac ipsa epistula ita commeraorasti, ut dice- res: rex iitstissimnm Danikelem ferinis morsibus, ut putabat, ol/iecit? quod ille non putauerat, quandoquidem amicissimo animo, sicut lectionis circumstantia probat, dixit ipsi Daniheli: deus tuus, cui deseruis assidue, ipse eripiet te. sed hinc iam multa diximus. nunc quod agitnr, nempe iustis- simus erat Danihel non testimonio tuo, quamquam hoc mihi ad causam quam tecum ago sufficiat, sed testimonio spiritus dei loquentis etiam per Ezechielem, ubi tres eminentissimae iustitiae nominauit Noe, Danihelem et Iob, quos dixit solos a quadam uehemeutissima ira dei, quae ceteris impenderet, posse liberari. uir ergo iustissimus unus ex tribus memorabilibus orat et dicit: cum orarera et confiterer peccata mea et peccata populi mei in conspectu domini dei mei. et tu te dicis esse sine peccato, quia uidelicet sacerdos es, et si peccauerit populus, oras pro eo, si autem tu peccaaeris, quis pro te orabit? uere, quia impietate tantae arrogantiae 3 Col. 4, 2-4 12 I Ioh. 1, 8 16 pag. 123, 8 19 Dan. 6, 16 23 cf. Ezech. 14, 14 27 Dan. 9, 20 14 daniele OP 15 nt] u Oml 16 danielum Oml (passim tine h) 23 per] per et 0 30 peccaueris] peccas v lib. II 105, 241-106, 243 157 indignum te praebes pro quo sacardos ille interpellet. quem propheta his uerbis quae non intellegis uoluit intellegi. iaro enim, ne quis inquirat cur hoc dictum sit, quantum dominus donat expediam. praeparabat deus animos hominum per 5 prophetam, ut talem desiderarent sacerdotem pro quo nul- lu8 posset orare. ipse figurabatur temporibus primi populi et primi templi, ubi omnia figurae nostrae fuerunt ideo solus summus sacerdos intrabat in sancta sanctorum, ut oraret pro populo, qui cum sacerdote in ipsa interiora sancta non introibat, w sicut ille sacerdos intrauit in secreta caelorum, in illa ueriora sancta sanctorum, adhuc nobis hic positis pro quibus inter- pellat. ideo dixit propheta : si peccauerit populus, orabit proeosacerdos; si autemsacerdos peccauerit, quis orabitproeo?, id est: 'talera desiderate sacerdotem qni pec- u care non possit, ne indigeat orari pro se.' et ideo pro apostolis oratur a populis, pro illo autem sacerdote apostolorum magi- stro et domino non oratur. audi hoc Iohannem fatentem et do- centem: fratres. inquit, haec scribo uobis, ut non pec- cetis. et si quis peccauerit, aduocatum habemus » apud patrem Ieeum Christum iustumjipse est exo- ratio pro peccatis nostris. 'habemus' dixit, 'peccatis nostris' diiit. disce humilitatem ne cadas, immo ut aliquando surgas; neque enim ista dixisses, nisi cecidisses. CVI. 242. Petilianus dixit: Ac ne se uindicrt a delicto qni » laicti.s est, hoc interdicto tenetur: ne eommnnices peccatis alienis. 248. Augastinus respondit: Erras ut dicitur toto caelo per 8uperbiam, dum non uis communicare orbi terrae per humili- tatem. nam neque hoc laico dictum est et nescis quemadmo- 90 dum dictum sit. ad Timotheum apostolus cum scriberet, hoc monebat eundem ipsum Timotheum, cui alio loco dicit: noli 8 cf. Leu. 16. Hebr. 9, 7. Parm. II 7, 14 12 cf. I Reg. 2, 25 15 cf. Act. 14, 22 18 I Ioh. 2, 1-2 25 I Tira. 5, 22 31 I Tiin. 4, 14 17 dicentem v 30 thimotheum Q 158 IIII. Contra litteras Petiliani contemnere gratiam qaae in te est, quae tibi data estperimpositionemmanuumpresbyterii;et multis aliis documentis ostenditur quod non erat laicus. quod autem ait: ne communices peccatis alienis, consensu et pla- cito intellegi uoluit. nnde statim subiciens quomodo id agat: 6 te ipsum, inquit, castum custodi. neque enim et ipse Paulus communicabat peccatis alienis, quia falsos fratres de quibus gemit in unitate corporali tolerabat, aut communica- uerunt furto et sceleri Iudae praecessores eius apostoli, quia cum eo iam domini uenditore et a domino deraonstrato sacro- 10 sanctam cenam communicauerunt. CVII. 244. Petilianus diiit: Iiac itemque sententia ipse apostolus comparat conscientiae malae consortes: et qui fa- ciunt ea, inquit, et qui consentiunt talia facientibus digni sunt morte. u> 245. Augustinus respondit: Quomodolibet ea dixeris, non curo; uera sunt haec, et hoc est quod catholica docet, multum interesse inter consentientes quibus haec placent et tolerantes quibus haec displicent. illi enim palea fiunt, dum paleae sequuntur sterilitatem ; illi triticum sint, expectent, ut M segregentur, Christum uentilatorem. CVIII. 246. Petilianus dixit: Uenite ergo ad ecclesiam, po- puli, et aufugite traditores, si cum isdem perire non uultis. ivam ut facile cognoscalis, quod, cum ipsi sint rei, de fide no- stra optime iudicent, ego illorum infectos baptixo, ilU meos, » quod absit, recipiunt baptixatos. quae omnino non facerent, ** in baptismo nostro culpas aliquas agnouissent. uidete ergo qiu>d damus quam sanctum sit, quod destruere metuit sacri- legus inimicus. 247. Augustinus respondit: Contra istum quidem errorem u multa iam diximus et in hoc opere et alibi. sed quia ita ma- 4. 6 I Tim. 5, 22 7 cf. II Cor. 11, 26 13 Rom. 1, 82 12 itemque] iternm v 20 aecnntur P triticum cum sint «crtjwi triticu sint Oml triticnm snnt 0m2PQv 28 bisdem OmSPQ iisdem v non uultis perire P 25 obtime 0 28 sit sanctnm v sacralegns Qml lib. II 106, 243—108, 247 159 gnum firmamentum uanitatis uestrae in hac sententia esse arbi- tramini, ut ad hoc tibi terminandam putares epistulam, quo quasi recentius in animis legentium remaneret, breuiter respon- deo. sic approbamus in haereticis baptismum non haereticorum 5 sed Christi, sicut in fornicatoribus, immundis, luxuriosis, ido- loiatris, ueneficis, inimicitiarum retentoribus, contentiosis, ae mulis, animosis, dissensionum studiosis, inuidis, ebriosis, come- satoribus et bis similibus approbamus baptismum non eorum sed Christi. omnes enim isti, inter quos et haeretici positi io sunt, sicut apostolus dicit, regnum dei non possidebunt et ideo ad sinistram partem cum diabolo pertinebunt. nec ideo putandi sunt esse in Christi corpore, quod est ecclesia, quia sacramentorum eius corporaliter participes fiunt. illa enim et in talibus sancta sunt et eis indigne tractantibus et sumenti- i5 bus ad maius iudicium ualebunt; ipsi autem non sunt in illa ecclesiae compage, quae in membris Christi per coneium et contactum crescit in incrementum dei. illa quippe ecclesia in petra est, sicut dominus dicit: super hanc petram aedi- ficabo ecclesiam meam; illi autem in harena aedificant, su sicut idera dominus dicit: qui audit uerba mea et non facit ea, simulabo eum uiro stulto qui aedificat do- mum s u a m 8 u p e r h a r e n a m. sed ne putes ecclesiam quae in petra est in una parte esse tenarum et uon diffundi usque ad fines terrae, audi eius uocem de psalmo gementis inter mala a peregrinationis suae. ait enim: a finibus terrae ad te excla- raaui, cum angeretur cor meum. in petra exaltasti me; deduxisti me, quia factus es spes mea, turris for- titudinis a facie iniraici. uidete quemadraodum a finibus terrae clamat; non est ergo in sola Africa uel solis Afiis, 5. 10 cf. Gal. 5, 19—21 18 Matth. 16, 18 20 Mattb. 7, 26 25 Ps. 60, 3—4 5 y(-i-^)dolatris PQ 7 commessatoribus PQ 10 dicit apo- stolus v 14 et in eis 0 16 quae] quem Pml connexum v 18 petra (ra mZ) O dicit dominus PQ hedificabo Oml 19 harenam (h i. I.) 0 21 similabo PQv 25 clamaui PQo 26 dum PQ 29 fort. clamet, cf. infra eialtctur et sit 160 IIII. Contra litteras Petiliaui episcopum Komam paucis Montensibus et in Hispaniam domui unius mulieris ex Africa mittentibus. uidete quemadmodum in petra exaltetur; non ergo in ea deputandi sunt omnes qui aedificant in harena, id eat qni audiunt uerba Christi et nou faciunt; qui tamen et apud nos et apud uos habent et tradunt baptismi sacramentum. uidete quemadmodum spes eius deus sit pater et filius et spiritus sanctus, non Petrus, non Paulus, quanto minus Oonatus aut Petilianus; non ergo uestrum est quod destruere metuimus, sed Christi, quod et in sacrilegis per se sanctum est. nam uenientes a uobis recipere non pos- sumus, nisi quod uestrum est destruamus; destruimus enim perfidiam desertoris, non destruimus characterem imperatoris. proinde tu ipse considera et destrue quod dixisti. ego, inquis, illorum infectos baptixo, illi meos, quod absit, recipiunt bapti- zatos. tu enim non infectos baptizas, sed, ut tui erroris fraude inficias, rebaptizas. nos autem non tuos recipimus baptizatos, sed destruimus errorem tuum, unde sunt tui, et suscipimus Christi baptismum, unde sunt baptizati. itaque opportune abs te in medio positum est: quod absit. dixisti enim: iUi meos, quod absit, recipiunt baptixatos. nam cum tu uelles intellegi quod absit recipiunt, timens ne tuos recipiamus, ego nescien- tem dixi8se accipio: meos quod absit. re uera enim absit ut tui sint, qui iam ad catholicam transeunt nec sic transeunt ut baptizati nostri sint, sed ut socii nostri sint, baptizati autem Christi nobiscum sint 1 cf. Ep. c. Don. 8, 6. Optat. II 4 11 cf. Caes. 2 18. 19. 21. 22 pag. 158, 25 4 arenam 0 12 caracterem Q 13 ego] ergo Pml 18 oportune PQ in medio abs te v 21 ege Oml 25 sunt PQ Finit liber contra totam epistolam petiliani episcopi donatistarum. Incipit liber de- fensionis augustini catbolici episcopi contra cuncta ipsius petiliani scripta pernersa ita 0 Finit angustini episcopi cat contra totam epfam pe- tilian .... donatistarum sub distinctionibns nominum tng. 0, parte folii resecta Explicit liber secundus (*II- eiusdem P) sancti augustini epi- acopi contra totam epistn(-o-@)lam petiliani episcopi donatistarum. lu- cipit III eiusdem contra cuncta ipsius petiliani scripta perueraa PQ lib. II 108, 247— III 1, 2 161 LIBER TERTIUS. 1. 1. Legi, Petiliane, litteras tuas, quando legere potui, qui- bus te satis indicasti aduersus catholicam ecclesiam pro parte Donati nec aliquid ualuisse dicere idoneum nec tacere per- b missum. quos aostus passus es, quanta cordis tempestate fluc- tuasti, cum legisses ea, quibus parti epistulae tuae, quae in manus meas tunc uenerat, quanta potui breuitate ac perspicui- tate respondi! uidisti enim tanta firmitate roboratam, tanta luce illustratam quam tenemus et defendimus ueritatem, ut, iu quid contra eam dicendum esset, quo conuicta refelleretur, inuenire non posses. attendisti etiam multorum qui ea legerant expectationem in te esse conuersam, scire cupientium quid diceres, quid ageres, qua euaderes, quo ex tantis angustiis quibus te dei uerbum circumuallarat erumperes. hic tu, qui 15 debueras contempta opinione uanorum pergere in ueram sanam- que sententiam. fecisti quod de talibus scriptura praedixit: dilexisti malitiam super benignitatem, iniquita- tem magis quam loqui aequitatem. proinde si et ego tibi uellem pro maledictis maledicta rependere, quid aliud 2u quam duo maledici essemus, ut hi qui nos legerent alii dete- statos abicerent sana grauitate, alii suauiter haurirent maliuola uoluptate? ego quaudo cuique uel dicendo uel scribendo respon- deo, etiam contumeliosis criminationibus lacessitus, quantum raihi dominus donat, frenatis atque contritis uanae indignati- 25 onis aculeis auditori lectoriue consulens non ago, ut efficiar homini conuiciando superior, sed errorem conuincendo salubrior. 2. Si enim qualecumque cor habent qui ea quae scripsisti considerant, quid tibi profuit ad causam, quae inter nos de communione catholica uel de parte Donati agitur, quod relicto 30 negotio quodammodo publico priuata quadam simultate homi- 2 Utteras] Petiliani epistulam alteram; cf. cap. 50, 61 6 parti] cf. I 19, 21. 25, 27. II 1, 1. III 14, 16. 42, 51 17 Ps. 51, 5 4 ydoneum P 14 qui om. PQ 20 duo om. PQ ii v 21 male- uola uoluntate v 25 acculeis Oml consnlere Oml 26 conuincendo om. Oml 27 qnae] qnod Oml I.II. Aug^ist. c. Don. II. 11 162 IIII. Contr» litter»B Petiliani nis unius uitam maledicis obprobriis insectatus es, quasi homo ille sit causa quae inquiritur? tam male existimasti, non dicam de christianis, sed de ipso genere humano. ut non cre- deres posse tua scripta in manus aliquorum uenire prudenti- um, qui se a pereonis nostris tollerent et quaestionem potius s quae inter nos uerteretur inquirerent nec qui uel quales esse- mus, sed quid pro ueritate uel contra errorem diceremus adtenderent? horum iudicium tibi reuerendum fuit, horum reprehensio praecauenda, ne te arbitrarentur nihil inuenisse quod diceres, nisi tibi proponeres cui quoquo modo maledice- 10 res. sed uidelicet quorundam leuitate atque uanitate, qui libenter audiunt lites iurgantium disertorum, ut, cum atten- dunt quam eloquenter conuicieris, non intueantur quam uera- citer conuincaris, simul et illud opinor egisti, ut occupatus mea defensione susceptam causam etiam ipse desererem atque « ita hominibus non ad disputantium, sed ad litigantium uerba conuereis obscuraretur ueritas, quam dilucescere atque inno- tescere formidatis. ego itaque contra tale consilium quid agam, nisi mea potius defensione neglecta rem teneam, de qua inten- tionem meam nullus meus criminator eicutiat? domum dei » mei, cuius decorem dilexi, praeconio seruientis uocis extollam. me uero humiliabo et abiciam; elegi enim abiectus esse iu domo dei mei magis quam habitare in tabernaculis haeretico- rum. a te ergo, Petiliane, sermonem parumper auertam et ad eos conuertam, quos a me raaledictis tuis es conatus auertere. » quasi hoc ego moliar, ut homines ad me conuertantur et non potius mecum ad deum. II. 3. Audite ergo, quicumque maledicta legistis quae in me iratior quam consideratior Petilianus euomuit. prius uos apostolicis uerbis alloquar, quae certe, qualiscumque ipse ao sim, uera sunt: sic nos existimet homo quasi mini- 20 cf. Pe. 25, 8 22 cf. Ps. 83, 11 31 I Cor. 4, 1-3 1 opprobriis OQ 6 uerterentur Oml nec] ne P 11 quorum- dam Qc 12 discretorum O 15 desereres Pml 29 irascior (s del) Q lib. m 1, 2-2, 3 163 stros Christi et dispensatores mysteriorum dei. •hic iam quaeritur inter dispensatores ut fidelis quisinueniatur. mihi autem minimoestutauobis iudicer autab humano die; sed neque ego me ipsum siudico. iam quod sequitur etsi mihi non audeo coaptare, ut dicam: nihil enim mihi conscius sum, fidenter tamen in conspectu dei dico: nihil eorum, quibus Petilianus tempus uitae raeae, posteaquam in Christo baptizatus sum, criminatus est, mihi conscius sum. nec tamen in hoc iustificatus losum; qui autem diiudicat me dominus est. itaque nolite ante tempus quicquam iudicare, donec ue- niat dominus et illuminet abscondita tenebrarum et manifestabit cogitationes cordis; et tunc laus erit unicuique a deo. haec autem, fratres, transfi- lsguraui in me, ne supra quam scriptum est unus pro altero infletur aduersus alterum. itaque nemo glorietur in homine; omnia uestra sunt, uos autem Christi, Christus uero dei. iterum dico: nemo glorie- tur in homine, saepius repeto: nemo glorietur in ho- somine. si quid in nobis laudabile aduertitis, ad illius laudem referte, a quo est omne datum optimum et omne do- num perfectum; desursum est enim, descendens a patre luminum, apud quem non est immutatio nec momenti obumbratio. quid enim habemus quod non acce- » pimus? si autem accepimus, non gloriemur quasi non accepe- rimu8. et in his omnibus, quaecumque in nobis bona nostis, imitatores nostri estote, si tamen nos Christi; si autem aliqua mala in nobis uel suspicamini uel creditis uel uidetis, retinete illud dominicum, quo securi eius ecclesiam non propter mala 6 I Cor. 4, 4 9 1 Cor. 4, 4-6 16 I Cor. 3, 21-23 21 Iac. 1, 17 24 cf. I Cor. 4, 7 27 cf. I Cor. 4. 16 28 cf. Act. 25, 18 1 ministeriorum PQml 3 miniroo (s':j eXayiotov) Oml minimuni ctt. v 4 diindicer OmHv 7 conspectutu Oml horum PQ 8 ipo («ic) Q 14 transfiguraui fratres Qmt 17 omnia enim v 22 desursuni, s. I. ml uel super 0 11* 164 IIII. Contra litteras Petiliani hominum deseratis: quae dicimns facite, quae autem mala nos facere putatis aut nostis, nolite facere. non enim tempus est* purgaudi me uobis, cum mea causa neglecta rem uobis salu- brera commendare susceperim, utnemo glorietur in homine; maledictus enim omnis qui spem suam ponit in 5 homine. hoc praecepto dominico et apostolico retento atque seruato etiam me in mea causa, sicut inimicus ezistimari cupit, deliciente et oppresso uictrix erit causa cui seruio. si enim firmissime tenueritis quod exhortor et satago, male- dictum es8e omnem qui spem suam ponit in homine, ut 10 nemo glorietur in homine, aream dominicam propter paleam, quae uel nunc uento superbiae percussa uolat uel ultima uentilatione separabitur, nullo modo deseretis nec domum magnam propter uasa facta in contumeliam refugietis nec propter malos pisces in litore separandos per disrupta retia i* exibitia nec propter haedos pastore diuisuro ad sinistram ponendos bona unitatis pascua relinquetis nec propter com- mixta zizania uos a tritici societate, cui caput est granum illud mortificatum et mnltiplicatum et quae per mundum simul usque ad messera crescit, nefaria discissione separabitis! ager » est enim mundus, non Africa, messis finis saeculi, non tempus Donati. III. 4. Has certe similitudines euangelicas recognoscitis ad qnid aliud datas, nisi ut nemo glorietur in homine et ne quis pro altero inflatus aduersus alterum diuidatur, dicens: » ego sum Pauli, cnm utique non Paulus crucifixus sit pro uobi8 nec in nomine Pauli, quanto minus in nomine Caecili- ani uel cuinsquam nostrum baptizati sitis. ut discatis, quamdiu palea cum frumento trituratur, quamdiu pisces mali cum bonis 1 cf. Matth. 28, 8 4 1 Cor. 8, 21 5 Hier. 17, 5 12 cf. Matth. 8, 12 14 cf. n Tim. 2, 20 15 cf. Matth. 13, 47—48 16 cf. Matth. 25, 32—33 18 cf. Matth. 13, 24-40 20 Mattb. 13, 38 21 ibid. 39 26 I Cor. 1, 12 cf. I Cor. 1, 13 9 eiortor 0 12 pr. nel om. PQ percnsso Oml 15 dirapta PQ 16 edos 0 17 relinquatis Oml 28 discitis 0 lib. III 2, 3-3, 4 165 intra retia dominica uatant, ante tempus uentilationis tolerure potius propter bonos commixtionem malorum quam uiolare pro- pter malos caritatem bonorum. haec quippe commixtio non aeterna sed temporalis, nec spiritalis sed corporalis est. in 6 qua non errabunt angeli, quando colligent malos de medio iustorum, et mittent in caminum ignis ardentis. nouit enim dominus qui Bunt eius, et si ab iniquis ad tempus corporaliter non potest, recedat tamen ab ipsa iniquitate omnis qui nominat nomen domini. licet enim a malis io interim uita, moribus, corde ac uoluntate separari atque dis- cedere, quae separatio semper oportet custodiatur. corporalis autem separatio ad saeculi finem fidenter patienter fortiter eipectetur, propter quam expectationem dictum est: sustine dominnm, uiriliter age; confortetur cor tuum et usustine dominum. maxima quippe palma tolerantiae est inter subintroductos falsos fratres sua quaerentes, non quae Iesu Christi, dilectionem non sua quaerentium, sed quae Iesu Christi, nulla turbulenta et temeraria dissensione turbare nec unitatem Sagenae dominicae ex omni piscium genere congre- m gantis, dum ad litus, id est ad finem aaeculi ducitur, superbe nefaria contentione disrumpere, cum se putat quisque aliquid esse dum nihil sit, atque ita se ipsum seducit et sufficere uult ad populorum christianorum separationem suum uel suoruni iudicium, qui malos quosdam communione sacramentorum » christianae religionis indignos se apertissime nosse dicunt, de quibus tamen quidquid nosse se dicunt uniuersae ecclesiae, quae per omnes gentes sicut est praeiicta diffunditur, persua- dere non possunt. et cum istorum quasi quos nouerunt refu- giunt communionem, illius deserunt unitatem, cum potius n deberent, si esset in eis caritas omnia sufferens, ne se a bonis 5 Matth. 13, 49—50 6 II Tim. 2, 19 13 Pa. 26, 14 16 cf. Phil. 2, 21 21 cf. Gal. 6, 3 30 cf. I Cor. 13, 7 7 dominus enim Qml 10 eeparare Pml 17 sua P suam OQv 19 omnium PQ 20 littu» v 21 dirnmpere PQ cuin] cu Oml 22 dum] cnm Qo 23 auorum] eorum PQ 26 se om. PQ 166 IHI. Contra litteras Petiliani diuiderent, quos in omnibus gentibus aliena mala docere non poterant, ipsi in una gente tolerare quod nouerant. unde etiam non discussa causa, in qua documentis grauissimis conuincun- tur calumniati innocentibus, probabilius creditur traditionis crimina falsa finxisse, qui non dubitauerunt longe sceleratius 5 crimen nefariae diuisionia admittere, quia, etsi uerum esset quidquid de traditione iactarunt, tamen consortium christia- norum, quos usque ad extrema terrae diuina scriptura com- mendat, propter hoc quod ipsi scierunt, illi autem nescierunt, relinquere nullo modo debuerunt 10 IIII. 5. Neque hoc ideo dixerim, ut neglegatur ecclesiastica disciplina, ut permittatur quisque facere quod uelit sine ulla correptione et quadam medicinali uindicta et terribili lenitate et caritatis seueritate. nam ubi erit illud apostoli: corripite inqnietos, consolamini pusillanimes, suscipitein-u firmos, patientes estote ad omnes. uidete ne quis malum pro malo alicui reddat? cum hoc utique subie- cit: uidete ne quis malum pro malo alicui reddat, satis ostendit non esse mali pro malo redditionem corripere inquietos, quamuis pro culpa inquietudinis reddatur poena » correptionis. non ergo malum est correptionis poena, cum sit malum culpa; neque enim ferrum est inimici uulne- rantis, sed medici secantis. fiunt ista in ecclesia et ille spiri- tus interioris lenitatis ardet zelo dei, ne uirgo casta uni uiro desponsata Christo in aliquibus suis membris, sicut Eua se- » ducta est serpentis astutia, corrumpatur a castitate quae est in Christo. uerumtamen absit a seruis patris familias, ut immemores sint praecepti domini sui et sic aduersus zi- zaniorum multitudinem flagrantia sanctae indignationis igne- scant. ut, cum ea uolunt ante tempus colligere, simul eradice- w tur et triticum. cuius peccati iati rei tenerentur, etiamsi uera 14 I Thess. 5, 14-15 23 cf. Qal. 6, 1 24 cf. II Cor. 11, 2-3 4 creduntur mg. Ov 6 amittere Oml aramittere Om2 12 nt] et v 14 caritatea Pml 19 mali ex malum Oml,v malam PQ 26 ac a castitate 0 30 nt] et v lib. III 3, 4-5, 6 167 crimiDa traditoribus quos insimulabant se obiecisse monstrarent, quoniam simul non solum ab iniquis, quorum societatem uelut euitabant, sed etiara a bonis fidelibus in oranibus gentibus constitutis, quibus ea quae se nosse dicebant probare non s poterant, impia praesumptione separati sunt secumque multos, apud quos aliqua auctoritate praeualebant et qui minus intel- legere poterant unitatem ecclesiae toto orbe diffusae pro ali- enis peccatis nullo raodo esse deserendam, traierunt in eandem perniciem, ut, etiamsi ipsi scirent uera crimina quibusdara se iu obicere, eo modo periret infirmus in eorum scientia, propter quem Christus mortuus est, dum offensus malis alienis interimebat in se bonum pacis quod habebat cum fratribus bonis, qui partim talia non audierant, partim non discussa et non probata temere credere forraidauerant, partim iudicibus 15 ecclesiasticis, ad quos trana mare tota causa perducta estt qualiacumque illa essent, pacifica humilitate reliquerant. V. 6. Uos ergo, sancta germina unicae matris catholicae, huiusmodi sceleris et erroris exemplum subditi domino quanta potestis uigilantia praecauete. quantalibet doctrinae ac famae 20 luce praefulgeat lapidemque se esse iactet pretiosum, quisquis uos trahere uoluerit post se ipsum, mementote quod illa mulier fortis et una uni amabilis uiro suo, quam in ultimo Prouer- biorura scriptura sancta describit, pretiosior est lapidibus pre- tiosis. nemo dicat: 'illum sequar, quoniam ipse me christianum a> fecit' aut: 'illum sequar, quoniara ipse me baptizauit'. neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus; et deus caritas est, et qui manet in caritate in deo manet et deus in illo ma- net. nullus etiam praedicans nomen Christi et gestans ac 30 ministrans sacramentum Christi sequendus est contra unitatem 10 cf. I Cor. 8, 11 22 cf. Prou. 31, 10-31 25 I Cnr. 3, 7 27 I Ioh. 4, 16 8 deserandam Q 14 iudicibus] lucidibus O 23 sancta scriptura PQv 27 karitas O 168 IIII. Contra litteras Petiliani Christi. opus suum probet unusquisque, et tunc in semet ipso tantum gloriam habebit et non in alte- ro; unusquisque enim proprium onus portabit, onus uidelicet reddendae rationis, quia unusquisque nostrum pro se rationem reddet. non itaque amplius inui- 6 cem iudicemus. nam quantum attinet ad onera mutuae caiitatis, inuicem onera uestra portate, et sic adim- plebitis legem Christi. qui enim putat se esse ali- quid cum nihil sit, se ipsum seducit. sufferamus ergo inuicem in dilectione, satis agentes seruare unitatem spiritus 10 in uinculo pacis, eitra quam quisquis colligit non cum Chri- sto colligit, quisquis autem non cum Christo colligit spargit. VI. 7. Proinde siue de Christo siue de eius ecclesia siue de quacumque alia re, quae pertinet ad fidem uitamque uestram, non dicam nos nequaquam comparandi ei qui diiit: licet si w nos, sed omnino quod secutus adiecit: si angelus de caelo uobis annuntiauerit praeterquam quod in scripturis legitimis et euangelicis accepistis, anathema sit haec uobiscum et cum omnibus quos Christo lucrari cupimus actitantes atque inter cetera sanctam ecclesiam, quam *> in dei litteris promissam legimus et sicut promissa est in omnibus gentibus reddi cernimus, praedicantes ab his, quos ad eius pacificum gremium attrahi cupimus, pro actione grati- arum flammas meruimus odiorum, quasi nos eos in ea parte ligaiierimus, pro qua non inueniunt quid loquantur, aut nos » mandauerimuB tanto ante prophetis et apostolis, ut in libris suis nulla testimonia ponerent, quibus pars Donati ecclesia Christi esse doceatur. et nos quidem, carissimi, cum falsa crimina audimus ab eis, quos offendimus praedicando eloquia ueritatis et erroris uaniloquia conuincendo, habemue, sicut su 1 Gal. 6, 4-5 4 Kom. 14, 12—13 7 Gal. 6, 2-3 9 cf. Eph. 4, 2-3 12 cf. Matth. 12, 30 15 Gal. 1, 8-9 2 seraet] se v 3 honus OmS (passim) 9 ergo] ego Pml 15 fort. dicam nos 18 legalibus PQy 22 iis v 28 kmi eodd. 80 abe- mus Oml lib. III 5, 6-7, 8 169 nostis. abundantissimam consolatiooem. nam si iD eis quibus me criminantur testimonium conscientiae meae non stat contra me in conspectu dei, quo nulius oculus mortalis intenditur, non solum contristari non debeo, uerum etiam debeo gaudere 5 et exultare, quia merces mea multa est in caelis. oeque enim intueodum est quam sit amarum, sed quam falsum quod audio et quam uerax pro cuius noinine boc audio et cui dicitur: unguentum effusum est nomen tuum. et merito fra- grat in omnibus gentibus, cuius odorem isti qui nobis male- 10 dicunt in una Africae particula conantur includere. cur itaque feramus indigne quod nos infamant, qui gloriae Christi sic detrahunt, quorum parti contentionique inimicum est quod de illius ad caelos ascensione et de nominis eius tamquam ud- gueuti effusioue tanto ante praedictum est: eialtare super lscaelos, deus, et super omnem terram gloria tua? VII. 8. Haec et talia diuina testimonia nos aduersus humana uaniloquia proferentes ab inimicis gloriae Christi acerba obpro- bria sustinemus." dicant quod uolunt, dum ille nos exbortetur dicen8: beati qui persecutionem patiuntur propter &» iustitiam, quiaipsorumestregnumcaelorum. beati eritis, cum uos persecuti fuerint et maledixerint uobis et dixerint omne malum aduersum uos men- tientes propter me. quod ait superius propter iusti- tiam, hoc repetiuit quod ait postea propter me, quia 11 factus est nobis sapientia et iustitia et sanctificatio et redemp- tio, ut, quemadmodum scriptum est, qni gloriatur in domino glorietur. qui cum dicat: gaudete et exuitate, merces enim uestra multa est in caelis, si, quod dictum est propter iustitiam et propter me in bona conscientia 8o teneo, quisquis uolens detrahit famae meae, nolens addit 4 cf. Matth. 5, 12 8 Cant. 1, 2 14 Ps. 56, 12 19 Matth 5, 10-11 25 cf. I Cor. 1, 30-31 27 Matth. 5, 12 1 abontisBimam 0 an abundiseimam? si in] sin Otnl 7 audio hoc Qml 8 fraglat codd. 13 ad) an Oml 15 gloriam tuam Pml 17 opprobria OQ 18 eiortetur 0 25 sapiontie Oml 170 IIII. Contra litteras Petiliani mercedi meae. neque enim me ille suo uerbo tantummodo edocuit et non etiam suo firmauit exemplo. sequere sanc- tarum scripturarum fidem: inuenies Christum resurrexisse a mortuis, ascendisse in caelum, sedere ad dexteram patris. sequere criminationes inimicorum: iam putabis eum de sepul- 6 cro furatum esse a discipulis. quid ergo nos, quantum ipse donat, defendentes domum eius ab inimicis eius aliud sperare debemus? si patrem familias Beelzebub uocauerunt, quanto magis domesticos eius! si ergo toleramus, et conregnabimus;si autem non aurem solam percutit iracundia 10 criminantis, uerum etiam conscientiam mordet ueritas criminis, quid mihi prodest, si me continuis laudibus totus mundus attollat? ita nec malam conscientiam sanat laudantis praeco- nium nec bonam uulnerat conuiciantis opprobrium. nec sic tamen decipitur spes uestra quae in domino est, etiamsi forte « in occulto tales sumus, quales nos putari cupit inimicus, quia non eam posuistis in nobis nec umquam hoc audistis a nobis. securi ergo estis, qualescumque nos simus, qui dicere didicistis: in domino sperans non mouebor et: in deo sperabo, non timebo quid faciat mihi homo et eis, » qui uos ad hominum superborum terrenas altitudines seducere moliuntur, respondere nostis: in domino confido. quomodo dicitis animae meae: transmigra in montem sicut passer? VIII. 9. Nec tantum uos, quibus in nobis ipsa Christi ueri- » tas placet, quantumcumque per nos et ubicumque praedicatur, et quia eam quantulocumque nostrae linguae ministerio libenter auditis, etiam denobis benebenigneque sentitis, securi estis, qua- lescumque nos aimus, quia in illo spes uestra est quem uobis ex illius super uos misericordia praedicamus: uerum etiam quicum- so quenostradispensatione etiam sacramentum sancti baptismi per- 8 Matth. 10, 25 9 II Tim. ?, 12 15 cf. Ps. 61, 8 19 Pb. 25, 1. 55, 11 22 Ps. 10. 2 5 8epolchro PQ 8 familia belzebnb Oml 10 cumregnabimui Oml 12 qnod Pml 15 nostra Q 16 simus PQm2v 19 monebor] infir- mabor PQ domino Q 20 eis] ei Oml lib. III 7, 8-9, 10 171 cepistis, eadem securitate gaudete, quoniam non in nobis, sed in Christo baptizati estis. non itaque nos, sed Christum induistis, nec uos interrogaui utrum ad me conuerteremini, sed ad deum uiuum, nec utrum in me crederetis, sed in patrem et filium et spiritum 5 sanctum. quodsi ueraci animo respondistis, saluos uos fecit non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interro- gatio, non conseruus, sed dominus, non praeco, sed iudex. neque enim uere, sicut Petilianus inconsiderate dixit, comcientia dantis uel quod addidit: conscientia 'sancte' dantis attenditur 10 quae abluat accipientis. cum enim hoc datur quod dei est, sanctum dat etiam non sancta conscientia. quae certe, siue sit sancta siue non sancta, ab accipiente inspici non potest; sed plane illud quod datur potest, quod cognitum ei qui semper est sanctus, per qualemlibet ministrum accipiatur, securissime » accipitur. nisi enim sancta uerba essent ex cathedra Moysi, non diceret ueritas: quae dicunt facite. si autem ipsi qui uerba sancta dabant sancti essent, non diceret: quaefaciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt. nullo quip- pe modo legitur uua de spinis, quia numquam de spinarum w radicibus oritur; sed cum se spinosis saepibus palmes uitis implicuit, non ideo fructus qui illic pendet horretur, sed spina cauetur, uua decerpitur. Vllll. 10. Itaque, ut saepe dixi et uehementer inculco, qualescumque nos simus, securi estis qui deum patrem et a eius ecclesiam matrem habetis. quamuis enim simul haedi cum ouibus pascantur, non stabunt ad dexteram; quamuis simul palea cum tritico trituretur, non intrabit in horrenm; quamuis simul pisces mali cum bonis intra retia dominica natent, non mittentur in uascula. nemo glorietur nec in homine bono, nemo » bona dei fugiat nec in homine malo. 2 cf. Gal. 8, 27 5 cf. I Petr. 8, 21 8 lib. I 1, 2. cf. pag. 176, 9 15 cf. Mfttth. 23, 2 16. 17 Matth. 28, 3 19 cf. Matth. 7, 16 4 credideritis Ov 7 cumeernus 0 9 sancta OmZPQ 11 sanctum om. PQ 18 ei] ei eese Oml 15 accipiatnr OPml 17 uera codd. dicerent Oml 29 pr. nemo enim Pml 172 IIII. Contra litteras Petiliani X. 11. Haec uobis, christiani catbolici fratres carisuimi, pro negotio praesenti suffecerint. quae si catholica dilectione reti- netis, cum sitis unus grex de uno pastore securus, non nimig curo, quod mihi uel congregali uestro uel certe cani uestro conuiciatur quilibet inimicus, dummodo me magis pro uestra t quam pro mea defensione latrare compellat. qua tamen si opus esset ad causam, breuissima facillimaque uterer, torum scilicet uitae meae tempus, antequam perciperem baptismum Christi, quantum ad meas cupiditates erroresque attinet, cum omnibus improbans et detestans, ne in eius temporis defensi- 10 one meam gloriam quaerere uiderer, non illius qui me per gratiam suam et a me ipso liberauit. unde illam uitam meam cum uituperari audio, quolibet animo id faciat qui hoc facit, non usque adeo sum ingratus ut doleam; quantum quippe ille accusat uitium meum, tantum ego laudo medicum meum. 15 quid ergo iam de illis praeteritis atque abolitis malis meis defendendis laborem, de quibus Petilianus multa quidem falsa dixit, sed plura uera non dixit? de tempore autem uitae meae, quod est post baptisraum, uobis quicumque me nostis super- fluo loquor ex his, quae nota esse hominibus possunt; hi uero, 20 qui me non nouerunt, non ita iniqui esse debent in me, ut magis de me credant Petiliano quam uobis. nam si laudanti amico credendum non est, nec inimico detrahenti. restant ea quae occulta sunt hominis, ubi sola conscientia testis est, quae testis esse apud homines non potest. in his me Petili- » anus Manicheum esse dicit, loquens de aliena conscientia; hoc ego me non esse dico, loquens de mea conscientia. eligite cui credatis. uerumtamen quoniam nec ista breui ac facili mea defensione opus est, ubi quaestio non de qualiscumque unius homiDis merito, sed de sanctae ecclesiae ueritate uersatur, ad 30 uos etiam mihi plura dicenda sunt, quicumque in parte Donati Petiliani quae in me scripsit maledicta legistis, quae ab illo 17. 25 cf. Petil. epint. II 24 cf. Rom. 2, 16. 15 1 kim PQ 6 quaj quia Pml 10 horaimbus Oml 20 iii v 27 esse non Qml mea] me Pml 28 ueruntamen Oml 29 quali- cumque PQ 31 quicunque Oml lib. III 10, 11—12, 13 173 non audirem, gi uestram perditionem contemnerem, si carita- tis christianae uiscera non haberera. XI. 12. Qnid ergo mirum si. cum grana de area dominica excussa siraul cura terra et palea intror9um traho, iniuriam 5 resilientis pulueris suffero uel. cum domini mei oues perditas diligenter inquiro, spinosarum linguarura uepribus laceror? obsecro uos, deponite paululum studia partium atque inter me et Petilianum cum aliqua aequitate iudicate. ego ecclesiae causam uolo ut noueritis, ille ut meam. ad quid aliud, nisi 10 quia testibus mei?, quos in causa ecclesiae constanter adhibeo, non audet dicere ne credatis — prophetae sunt enim et apostoli et ipse prophetarum et apostolorum dominus Christus — , de me autem quidquid dicere uoluerit, homini aduersus hominem et uestvo aduersus alienum facile creditis? et si quos uitae meae i& testes adhibuero, quid magnum est, ut dicat non eis esse cre- dendum et hoc uobis cito persuadeat, praesertim quoniam quisquis pro me ullum uerbum fecerit inimicus parti Donati ac per hoc uester continuo deputabitur? regnat itaque Petili- anus; quando in me quaelibet conuicia iaculatur, ei omnes » acclamatis et plauditis. hanc sibi inuenit uincibilem causam, sed iudicibus uobis; nec testem nec argumentum requirit, cui hoc solum est probare quod dicit, quia ei quem maxime odistis copiosissime maledicit. nam quoniam diuinae scripturae testi- monia cum pro ecclesia catholica tam densa et tam clara » recitantur, uobis dolentibus remanet mutus, elegit materiam ubi uobis fauentibus loquatur et uictus. uerum si miliens tantum talia uel etiam sceleratiora dicat in me, mihi sat est ad rem quam nunc ago, quod, qualiscumque in ea sim, tamen ecclesia pro qua loquor inuicta est. 30 XII. 13. Homo sum enim de area Christi, palea si malus, granum si bonus. non est huius areae uentilabrum lingua Pe- 1 alt. si] sed Ov 3 grana] gratia Pml 11 credetis Pml enim sunt Qv 16 qaoniam] qnando v 21 reqnireret Oml reqniret OmSv 26 si milies Moreliut similans OQ simulans Pv 27 tantnm Morelius «tatnm Ov statim PQ 174 IIII. Contra litteras Petiliani tiliani, ac per hoc, quidquid in eius paleam mali etiam uere diierit, nullo modo frumentis eius praeiudicat, quidquid autem in ipsa frumenta maledictorum calumniarumque iactauerit, fides eorum exercetur in terris, merces augetur in caelis. sanc- tis enim dei seruis sancteque deo militantibus non aduersus 5 Petilianum atque huiusmodi carnem et sanguinem, sed aduer- sus principatus et potestates et rectores talium tenebrarum — quales sunt omnes aduersarii ueritatis, quibus utinam dicamus: fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in do- mino — , hanc ergo militiam militantibus seruis dei quaecum- 10 que ab inimicis conuicia criminosa dicuntur, quae apud niali- uolos et temere credulos malam famam faciant, arma sinistra sunt; etiam his diabolus expugnatur. cum enim per bonam famam probamur, utrum nos in superbiam non extollamus, et per malam famam probamur, utrum inimicos eos ipsos a qui- u bus nobis confingitur diligamus, per arma iustitiae dextra et sinistra diabolum uincimus. quae cum apostolus commemo- rasset dicens: per arma iustitiae dextra et sinistra, continuo tamquam exponens quid dixerit: per gloriam, inquit, et ignobilitatem, per infamiam et bonam fa- » m a m et cetera talia, gloriam scilicet et bonam famam nume- rans in armis deitris, in sinistris autem ignobilitatem et infa- miam. XIII. 14. Si ergo sum dei seruus et miles non reprobus, quamlibet disertus conuiciator in me Petilianus existat, num- » quid moleste ferre debeo, quod mihi armorum sinistrorum faber Bollertissimus procuratus est? opus est ut his in adiu- torio domini mei peritissime* dimicem et eis illum feriam, con- tra quem inuisibiliter pugno, qui peruersissima et antiquissima astutia callide intendit et agit, ut propter haec Petilianum » 6 cf. Eph. 6, 12 9 Eph. 5, 8 18. 19 II Cor. 6, 7—8 1 ueri Oml dixerit uere Pml 2 nullo bia Oml eiue om. Q 11 imicie Oml maleuolos v 12 tremere Pml 18 diabolue his P 16 oonflgitur PQ deitcra 0 18 a dextra OmZP deitera v 22 deiteris v 26 quod] quia v 27 paratus v 29 peruersissime Pml 30 agit ut] agitur 0 lib. III 12, 13-15, 17 175 oderim ac sic praeceptum Christi, quod ait: diligite inimi- cos uestros, implere non possim. quod a me auertat eius misericordia qui me dUexit et tradidit se pro me, ut pendens in cruce diceret: pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt, meque de Petiliano et talibus inimicis meis dicere doceret: 'domine, ignosce illis, quia nesciunt quid lo- quuntur'. X 1 1 1 1 . 15. Proinde si impetraro a uobis, sicut intendi, ut remoto ab animis uestris omni studio partium inter me et io Petilianum aequi iudices sitis, ostendam uobis non eum re- spondisse scriptis meis, ut intellegatis, quia ueritatis inopia coactus sit causam relinquere et in hominem, qui eam sic egit, ut respondere ille non posset, quae potuit maledicta iac- tare. quamquam tanta manifestatione clarent quae dicturus 15 sura, ut, etiamsi studio partium et odio mei uestrae mentes a me alienentur, tantummodo si utraque legatis, certe apud uosmet ipsos in cordibus uestris uerum me dixisse fateamini. 16. Ego enim respondens primae parti scriptorum eius, quae tonc in manus meas uenerat, praetermisso conuicioso et sacrilego *o multiloquio, ubi ait: bis baptisma twbis obiciunt hi qui sub nomine baptismi animas suas reo lauacro polluerunt, quibiif equidem obscenis sordes cunctae mundiores sunt, quos per- uersa munditia aqiui sua contigii inquinari, illud quod sequi- tur tenui discutiendum et refellendum quod ait: conscientia * namque dantis attenditur quae abluat accipientis, et quaesiui. unde abluendus sit qui accipit baptismum, cum dantis polluta ■ conscientia est et hoc ille qui est accepturus ignorat. XV. 17. Legite nunc eius copiosissima maledicta quae in me inflatus et iratus effudit, et uidete utrum quaerenti mihi n responderit, unde sit abluendus qui accipit baptismum, cum 1 Luc. 6, 85 4 Lnc. 23, 84 20 lib. II 2, 4 24 lib. II 8, 6. I 1, 2 25 lib. I 2, 8 1 forl. qno 2 misericordia eins PQ 8 ae o*. Oml semet ipsnm t> ut om. 0 5 et] et de PQ 6 qnid] qnod OQ loquntur Oml 8 impetranero PQo 18 illi Q 20 hi] bis 0 ii v 21 lanachro PQ 25 nanque Oml 80 accepit v 176 IIIT. CoDtra litteias Petiliani dantis polluta conscientia est et hoc ignorat accipiens. obsecro uos, quaerite attente, omnes eicutite paginas, omnes dinume- rate uersiculos, omnia uerba uersate, omnes syllabas enncleate et dicite mihi, si inueneritis, ubi responderit, cum dantis pol- luta conscientia est, unde sit eius abluenda qui hoc accepturua 5 ignorat 18. Quid enim ad rem pertinuit, quia uerbum addidit, quod a me diceret fuisse subtractum, atque ita se scripsisse conten- dit: conseientia namque saiicte dantis attenditur quae abluat accipientis? nam ut noueritis non a me fuisse subtractum, 10 nihil inquisitionem meam impedit additum, nihil eius subleuat defectionem. ad ip3a enim uerba rursus interrogo et utrum responderit quaero: si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde abluitur accipiontis conscientia, quando dantis maculosa conscientia est et hoc accepturus u ignorat? ad hoc responderi flagitate neminem relicta causa conuiciose alienari permittite. si conscientia sancte dantis attenditur — uidete quia non dixi 'conscientia dantis', sed addidi 'sancte dantis' — , si conscientia, inquam, sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde igitur abluen- 10 dus est qui accipit baptismum, cum dantis polluta conscientia est et hoc ille qui est accepturus ignorat? XVI. 19. Eat nunc et anhelis pulmonibus ac turgidis fau- cibus me tamquam dialecticum criminetnr, immo non me, sed ipsam dialecticam uelut mentiendi artificem in populare iudi- » cium ream deuocet et in eam quamlibet fragosissimo strepitu aduocati forensis ora distendat. dicat quidquid uult apud im- peritos, unde stomachentur docti, illudantnr indocti. me pro- pter rhetoricam Tertulli oratoris, a quo accusatus est Paulus, 7 cf. Petil. epist. II 23 §§ 19. 20] cf. Petil. epist. II 29 cf. Act. 24, 1 3 aillabas PQ 4 conacientia polluta v 5 est] est et 0 11 aditum Oml 13 respondearit (*tc) 0 15 conscientia macnlosa PQ et *. I. O 16 respondere Om2PQ nec hominem scripsi neminem codd. o; cf. p. 180, 25: aidete hominem nagari qna potest, p. 186, 29: co- piosissime alienatur 17 conuicio se Qm2 20 igitar] ergo Pml 24 dilecticum Pml 25 uelad 0 29 rethoricam PQ lib. III 15, 17-17, 20 177 uocabulo denotet, sibi propter aduocationem, in qua potentiam quondam suam iactat, paracleti nomen imponat atque ob hoc ae cognominalem spiritus sancti non esse, sed fuisse deliret. Manicheoram immunditias libentissime ezaggeret easque in s me latrando detorquere conetur. ignotorum mihi et notorum gesta recitet damnatorum et, quod ibi amicus quondam meus magis ad defensionem suam me nominauit absentem, in ca- lumniam praeiudicati criminis nescio quo nouo et suo iure conuertat. titulos epistularum mearum a se uel a suis sicut 10 eis placuit inscriptos legat et tamquam me in eis comprehen- disse 9e ge9tiat confitentem. eulogias panis simpliciter et hi- lariter datas ridiculo nomine uenenosae turpitudinis ac furoris infamet et de uestro corde tam male sentiat, ut amatoria maleficia data mulieri marito non solum conscio, uerum etiam 15 (fauente) credi sibi posse praesumat. quod de me adhuc presbytero scripsit iratus ordinator futurus episcopatus mei, uelit ualere aduersus me, quod autem a sancto concilio de hoc, quod in nos ita peccauit, ueniam petiuit et meruit, nolit ualere pro me, ita christianae mansuetudinis et praecepti enangelici uel M nescius uel oblitus, ut etiam, quod fratri ut sibi ignosceretur humiliter postulanti clementer ignotum est, criminetur. XVII. 20. Pergat etiam sermone multiloquo sed plane uani- loquo in ea, quae prorsus ignorat uel in quibus potius abuti- tur ignorantia plurimorum, et ez confessione cuiusdam feminae, u quod catechumenam se dizerit Manicheorum quae sanctimoni- alis in catholica fuerit, quod ei placet de illorum baptismo dicat et scribat, nesciens aut nescire se fingens non illic ita appellari catechumenos, tamquam eis baptismus quandoque 16 cf. Cresc. III 80, 92. im 64, 78—79. Possid. ait. Aug. c. 8 2 quandam Qm2 paracliti codd. ob] ab 0 4 exageret Oml 10 pr. ei Q 11 ante confitentem interputixit v bylariter 0 12 no- mine et Oml 15 fauente add. Erasmus Bubornante coni. Engelbrecht 20 uel ipsius oblituB Pml 22 multiloquio Pml 28 in ea] mea Q 25 catechuminam ex catechuminum (h «. ).) 0 cathecuminam PQ sanctemonialis Oml 26 baptimo Oml 27 illic ita] illicite PQ 28 catechuminos (h ». I.) 0 cathecuminos PQ Ln. Angnat. o. Don. II. 12 178 IHI. Contra litteras Petiliani debeatur, sed eos hoc uocari, qui etiam auditores uocantur, quod uidelicet tamquam meliora et maiora praecepta obseruare non possunt, quae obseruantur ab eis, quos electorum nomine discernendos et honorandos putant me etiam presbyterum ftiisse Manicheorum uel falsus uel fallens mirabili temeritate contendat, uerba quarti libri Confessionum mearum, quae per se ipsa et de multis ante et postea dictis manifestissima sunt legentibus, sub quo ei uidetur intellectu proponat atque arguat, furem me denique uerborum suorum, quod duo subtraxerim, tamquam eis repositis uictor exultet. XVIII. 21. In his certe omnibus, sicut legendo cognoscere uel recognoscere poteritis, impetum quidcm linguae suae quo libuit ambitu iactationis exercuit, nusquam tamen dixit, unde abluatur accipientis conscientia, cum maculosam dantis igno- rat. at ego inter strepitum uel post strepitum eius grandem et nimis ut putat ipse terribilem lente ut dicitur et bene hoc ipsum repeto, ut uel respondeat his exposco: 'si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde est ab- luendus, qui maculosam conscientiam dantis ignorat?' et per totam eius epistulam ad hoc non inuenio aliquid dictum. XVIIII. 22. Iam fortasse dicet mihi aliquis uestrum: 'haec omnia quae dixit in te ad hoc ualere uoluit, ut te deformaret ac per te illos quibus communicas, ne ulterius alicuius mo menti esse te existiment uel ipsi uel hi, quos ad uestram communionem traducere niteris. ceterum ex quo proposnit uerba epistnlae tuae, ex illo considerandum est utrum nihil ad illa reeponderit." ita ergo faciamus: ei ipso prorsus loco scripta eius consideremns. excepto ergo prooemio, qno uolui animum praeparare lectoris et pauca eius uerba prima contu- 3 poBsint v 4 putans Oml 6 tertii e libri mei Pml 7 ipse Oml antea Pml 12 nel] et Oml 15 ego] ergo Pml eius grandero nel post strepitnm P 16 nt pntat et pntat Oml bene) leiie Morehus 17 nt nel] ut PQ et ut t> respondeat his scripii respondeatis eodd. v 18 est om. 0 21 iam scripsi nam codd. t 24 ii v 28 uoluit 0 lib. III 17, -20-20, 23 179 meliosa magis quam ad rem pertinentia praeterire: ait, in- quam: 'conscientia namque dantis attenditur quae abluat accipientis.' quid si lateat dantis conscien- tia et fortasse maculosa sit, quomodo poterit ac- Bcipientis abluere conscientiam, si, quemadmodum dicit, conscientia dantis attenditur quae abluat accipientis? si enim diierit ad accipientem non pertinere quidquid mali latuerit in conscientia dantis, ad boc ualebit fortasse illa ignorantia, ut io de conscientia baptizatoris sui non possit nesci- ens maculari. sufficiat ergo, ut alterius (conscien- tia)maculosa cum ignoratur non maculet;numquid autem etiam abluere potest? unde igitur abluen- dus est qui accipit baptismum, cura dantis polluta » conscientia est et hoc ille qui est accepturus igno- rat, praesertim cum addat et dicat: 'nam qui fidem a perfido sumpserit non fidem percipit sed rea- tum'? XX. 23. Haec omnia uerba Petilianus ex litteiis meis refel- » lenda proposuit. uideamus ergo utrum refellerit, utrum omnino responderit. addo enim uerba quae me subtraxisse calumniatur et eadem ipsa sic repeto uel etiam breuius — addendo enim haec duo uerba etiam ad breuitatem propositionis huius me plurimum adiuait — :si conscientia sancte dantis attenditnr quae » ablHat accipientis et qui fidem sciens a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum, unde abluitur accipientis conscien- tia, cum maculosam dantis ignorat et cum fidem nesciens sumit a perfido? rogo unde abluitur: dicat nobis, non eat in aliud, non obtendat nebulas imperitis, postremo saltem multis 30 et anfractuosis circuitibus interpositis et peractis tandem ali- 1 lib. I 1, 2-2, 8 10 conjtcia O 11 conscientia om. codd. 15 consientia Pml 22 ael] nt Om2v ethrni om. P 27 maculosa Oml ignor Oml 29 ob- tendat] add. nobis Q 13* 180 IIII. Contra litteras Petiliani quando dicat nobis, unde abluitur accipientis conscientia, quando raaculosa perfidi baptizantis occulta eat, si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis et qui fidem sciens a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum. nesciens enim sumit a perfido non habente conscientiam sancte dantis, sed s maculosam et occultam. unde ergo abluitur, unde percipit fidem? si enim nec tunc abluitur nec tunc percipit fidem, cum baptizator perfidus et maculosus occultus est, cur eo postea prodito atque damnato non denuo baptizatur, ut abluatur fidem- que percipiat? si autem illo perfido et maculoso occnlto iste 10 abluitur et percipit fidem, unde abluitur, unde percipit, ubi non est conscientia sancte dantis quae abluat accipientis? hoc dicat, ad hoc respondeaf: unde abluitur, unde percipit, si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis et haeo ibi non est, quando baptizator maculosus et perfidus u latuit? nihil ad hoc responsum est omnino. XXI. 24. Sed ecce angustatus in causa rursum in me im- petum facit nebulosum atque uentosum, ut ueritatis serenitas obscuretur, et fit summa inopia copiosus non uera dicendo, sed maledicta inania uomendo. tenete sane intentissime atque » fortissime quid debeat respondere, id est unde abluatur acci- pientis conscientia, cum maculosa dantis occulta est, ne forte hoc uobis e manibus fiatus eius excutiat uosque ipsi sermonis turbidi caliginosa tempestate rapiamini, ut uel discessum uel quo redeundum sit omnino nesciatis, et uidete hominem » uagari qua potest, dum pro negotio quod suscepit stare non potest. uidete quam multa dicat non habendo quod dicat. dicit me labi lubricum, sed teneri, nec adstruere nec confirmare quod 27 cf. Petil. epist. II 6 ergo s. I. 0 unde ergo percipit PQv 10 et maculosoj niaculoso et codd. 16 respondendum codd. 20 uomendo scripsi non emendo codd. v, cf. p. 162, 28 sg. et Cresc. III 63, 59: cum multa in eos horrenda uomnisset 23 nobis Pml excutias Oml 24 calignosa Oml quo addidi 27 dicit] dici Oml 28 adstruere scripsi destruere codd. t> lib. III 20, 23-21, 25 181 obicio, incerta pro certis excogitare, non perrnittere legentes quae uera sunt credere, sed facere ut altius dubia suspicentur; dicit me Academici damnabile ingenium habere Carneadis; conatur etiam insinuare, quid Academici sentiant de falsitate & uel fallacia sensus humani; etiam in his omnino quid loquatur ignorans dici ab eis asserit niues nigras esse cum aibae sint nigrumqne argentum, turrem rotundam uel teretem uideri cum longa sit, remum in aqua fractum cum sit integer. et hoc totum propterea, quoniam, cum dixisset: 'conscientia dantis' uel 10 'sancte dantis attenditur quae abluat accipientia', contra ego dixi: quid si lateat dantis conscientia et fortasse maculosa sit? istae sunt niues nigrae et argentum nigrum et turria rotunda pro longa et remus in aqua fractus pro integro? rem quippe dixi quae putari possit et esse non possit, i6 ut lateat dantis conscientia et fortasse maculosa sit. 25. Et sequitur se et clamat: quid est 'quid si', quid est 'fortassis', nisi incerta et inconstaus haesitatio dubitaniis, de qua ille tuus ait: quidsinunc redeo ad illos qui aiunt: quid si nunc jo caelum ruat? hoccine quod dixi: quid si lateat dantis conscientia et fortasse maculosa sit?, tale est acsi diierim: quid si nunc caelum ruat? dictum est utique 'quid si\ quia fieri potest ut lateat, fieri potest ut non lateat. nam quando » ignoratur quid cogitet uel quid admiserit, latet utique acci- pientem dantis conscientia, quando autem peccatum eius manifestatur, non latet. dictum est: et fortasse macu- losa sit, quia fieri potest ut lateat et munda sit et rur- sus fieri potest ut lateat et maculosa sit. ideo 'quid si', » ideo 'forta88e\ numquid huic simile est quid si nunc 3 cf. Lactant. Din. inat. V 14 11 lib. I 1, 2 16 Petil. epist. II 19 Ter. Heant. HII 3, 41 1 pro incertis Pml 7 nigrum utiqae eodd. teretem] trementem codd. 8 longaj angalosa v, item lin. 13 13 pro integro] proinde ergo PQ 14 dixi qnippe Qml 19 pr. nnnc om. Terenlius 21 hoccine est PQ 25 latet] placet 0 29 potest om. Q 182 IIII. Contra litteras Petiliani caelam ruat? o quotiens et connicti et confessi sunt homines se maculo8a8 et adulterinas habuisse conscientias, cum ab eis baptizarentur ignari, posteaquam manifestato scelere degradati sunt, et tamen caelum non ruit! quid (hic) facit Pilus et Furius, qui contra iustitiam iniustitiam defenderunt? quid bic facit 6 atheus Protagoras, qui esse deum negauit, ut de illo uideatur praedixisse propheta: dixit stultus in corde suo: non est deu8? quid hic isti faciunt, ut quid nominati sunt, nisi ut interuenirent pro homine non habente quid dicat, ut, dum de hia saltem aliquid sine causa dicitur, agi causa uideatur 10 et ad quod non reeponsum est responsum esse credatur? XXII. 26. Postremo si duo uel tria uerba ista 'quid si' et Tortasse' asque adeo sunt intolerabilia, ut propter illa exci- tentur olim dormfentes Academici et Oarneades et Pilus et Furius et Protagoras et niues nigrae et ruina caeli et cetera u similiter insana et absurda, remoueantur de medio. neque enim re uera sine his non potest dici quod uolumus. ecee sufficit, quod paulo post ita positum est et ab ipso ex meis litteris inter- positum: unde igitur abluendus est qui accipit ba- ptismum, cumdantispollutaconscientiaestethoc» ille qui est accepturus ignorat? nempe hic non est 'quid si' et 'fortasse'. respondeatur ergo. adtendite, ne forte in eo quod sequitur ad hoc respondeat: sed ego te, inquit, cauiUantem ad fidem credendi constringo, ne ulterius euageris. qitid argtanentis stultitiae a(d)uertis erroribus uiiam? quid » fidei ralionem de rebus irrationalibus turbas? hoc uno uerbo te teneo et conuinco. haec Petilianus dixit, non ego. ista ei epistula Petiliani sunt, sed cui uerba iam duo illa quae me 4 Ptius et Furiut] immo L. Furitu Philos; cf. Cic. De re p. lib. III 6 cf. Cic. De nat. deor. I 1, 2. 12, 29. 28, 63. 7 Ps. 13, 1 19 lib. I 2, 8 23 Petil. epist. U 3 manifeato PQ 4 hic om. codd. 6 Diagoras v ueriut, ttd utrum PetilianuB nominauerit netcimus nideat Pml 12 qnid et ai Pml 13 excitarentnr v 14 achademiei PQ 15 prothagora» Q Diagoraa t> 20 e»t conacientia Qml 22 si et ei fortasae PQ attendite Qv 25 aduertis tcripti anertis codd. v 26 irrationabilibus Q lib. III 21, 25-23, 27 183 abstuli8se insiraulat addidi et nihilominus ostendi inquisitionis meae, cui uon respondet, multo breuius et enodatius fixam stare sententiam. certe haec illa duo sunt 'sancte' et 'sciens', ut non sit uidelicet 'conscientia dantis', sed conscientia sancte s dantis et non sit 'qui fidem a perfido sumpserif, sed qui fidem scieiu a perfido sumpserit. quae quidem uerba non 8ubtraxeram, sed in codice qui mihi datus erat non inueneram. tieri autem potest ut mendosus fuerit; neque enim et hoc incredibile eat, ut etiam hinc mihi Academica excitetur inui- io dia et tale asseratur esse quod dixi codicem fuiase mendosum, qnale si dicerem niues nigras. ut quid enim ei rependo teme- rariam suspicionem, ut dicam, quod ipse post addiderit quae me 8ubtraxis8e confioxit, cum possit istam mendositatis notam sine mea maledica temeritate codex qui non iraacitur susti- is nere? XXIII. 27. Et illud quidem primum, id est 'sancte dan- tis\ omnino non impedit inquisitionem meam qua ille uehe- meoter urgetur, utrum ita dicam: csi conscientia dantis atten- ditur,' an uero ita: 'si conscientia sancte dantig attenditur quae abluat accipientis, unde igitur abluendus est qui acci- pit baptismum, si dantis polluta conscientia est et hoc ille qui est accepturas ignorat?' illud autem alterum quod ad- ditur 'sciens', ut non dicatur: 'nam qni fidem a perfido sumpserit,' sed: 'qui fidem scienB a perfidn sumpserit non a fidem percipit sed reatum,' fateor, tamquam deesset, me non- nulla dixisse quorum iacturam facile patior, quoniam magis moram meae facilitati afferebant quam adiutorium facultati. quanto enim expeditius, quanto pleniua et breuius sic inter- rogo: si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat am- » pientis et qui fidem sciens a perfido sumpserit non fidem pereipit sed reatum, unde abluitur quem latet non sancta dantis maculosa conscientia, et nnde ueram percipit fidem qui 1 insinnat PQ, cf. calnmniatur p. 179, 21. 184, 6 2 cui) cur O 5 sed om. Pml 9 achademica PQ 12 quae] qui OQv 14 sine roponis? cur tibi uideris uidere quem simulas, ne uideas cum quem uidere 15 ac discutere ditigentissime debeas et probare? sed quia intel- lego te ignorare ordinem sacramenti, hoc tihi breuitcr dico: et tu baptistam discuterc et ab eo discuti debiiisti. quid est quod expectabamuB? ut diceret, unde abluatur accipientis coDBcientia qui maculosam non sancte dantis ignorat et unde » fidem, non reatum percipiat qui baptismum nesciens a perfido sumpserit ecce audiuimus baptistam debere diligentissime discuti ab eo qui uult fidem percipere, non reatum, ut inue- niat conscientiam gancte dantis quae abluat accipientis. nam qui non discusserit et nesciens a perfido acceperit, eo ipso. » quod non disonssit maculosamque dantis ignorauit conscientiam, non fuit unde fidem perciperet, sed reatum. quid ergo adiuuit quod pro magno addidit sciens, quod me subtraiisse calumni- atus e«tP cum enim noluit ita dici: 'qui fidem a perfido sum- pserit dou fidem percipit sed reatum', uidetur aliquam spem » reliquisse neacienti. nunc uero cum interrogatur, unde perci- 5, 9. 13 Petil. epist II 9 lib. I 2, 3 5 tuis Oml 6 baptistam scripsi baptiama Oml baptizaa eet. v 17 ali. et] non Om2, om. Oml 28 conacientiam om. O quae) qoi 0 nam qui] concinnius esset nam «i 20 eed] non Omlv 188 IIII. Contra litteras Petiliani piat tidem qui nesciens baptizatur a perfido, respondet euin discutere debuisse baptistain; procul dubio miserum nec igno- rare permittit non inueniendo unde fidem possit accipere, nisi spem suam in homine baptizante posuerit. XXVIII. 33. Hoc est quod exhorremus in uobis, hoc est s quod damnat diuina sententia ueracissime ac manifestissime clamans: maledictus omnis qui spem suam ponit in homine. hoc est quod apertissime prohibet sancta humilitas et caritas apostolica clamante Paulo: nemo glorietur in h o m i n e. hoc est quod in nos inanium calumniarum et acei-ri- 10 morum maledictorum crebrescit impetus, ut quasi euerso homine nulla spes remaneat eorum, quibus uerbum dei et sacramentum pro dispensatione nobis credita ministramus. respondemus eis: quo usque apponitis super hominem? respondet eis catholica ueneranda societas: nonne deo subi- is cietur anima mea? ab ipso enim salutare meum; etenim ipse est deus meus, susceptor meus, non emigrabo. nam quae alia causa fuit istis emigrandi de domo dei, nisi quia uasa facta in contumeliam, sine quibus illa usque ad diem iudicii non erit, finierunt se ferre non w posse, cum tamen hoc magis ipsi fuisse et aliis calumniose obiecisse gestis atque conscriptis tunc rebus appareant. de quibus in contumeliam factis, ne propter illa de domo magna, quae magno patri familias una eat, perturbatus emigret, dicit dei seruus et bonus fidelis uel fidem in baptismo percepturus a quodpauloantecommemoraui:nonne deo subicietur anima mea? deo utique, non homini; ab ipso enim salutare meum, non ab homine. iste autem, ne saltem tunc deo daret abluendnm mundandumque hominem, quando maculosa con- scientia non sancte dantis occulta est et fidem nesciens quis- » 7 Hier. 17, 5 9 1 Cor. 8, 21 14 Ps. 61, 4 15 Ps. 61, 2-8 19 cf. II Tim. 2, 20 26. 27 Ps. 61, 2 1 respondet scripsi respondit codd. v 15 nonne om. OQ 22 forl. de quibns 28 ne] non v lib. m 27, 82-29. 34 189 quis sumit a perfido, hoc, inquit, tilri breuiter dico: ct tv baptistam discutere et ab eo discuti debuisti. XXVIIII. 34. Obsecro uos, huc aduertite: ego quaero unde abluatur accipientis conscientia, cum maculosam non sancte !> dantis ignorat, si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientia, et unde accipiat fidem qui nesciens a per- fido baptizatur, si quisquis fidem sciens a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum; et ille mihi respondet discu- tiendum esse et baptizatorem et baptizandum. et ad hoc pro- 10 bandum, unde quaestio nulla est, adhibet exemplum Iohannis, quod enm discusserint, qui ab eo quaesierunt quem se esse diceret, quod ipse quoque discusserit eos quibus ait: gene- ratio uiperarum, quis uobis ostendit fugere ab ira uentura? quid hoc ad rem, quid hoc ad causam? deus » Iohanni perhibuerat testimonium excellentissimae sanctitatis prophetia praeclarissima praecedente, et quando conceptus et quando natus est. quaerebant autem illi iam credentes esse sanctum, quemnam se diceret esse sanctorum uel utrum ipse esset sanctus sanctorum, quod est Christus Iesus. tanta quippe » gratia illi habebatur, ut continuo crederetur qnidquid de se ipse dixisset. si autem hoc exemplo asseritur quilibet nunc discutiendus esse baptista, quidquid de se quisque dixerit credendus erit quis est autem fictus qnem fugit utique, sicut scriptnm est, sanctus spiritus, quin de se optime credi uelit » atque id agat quibus uerbis potuerit? iam ergo cum fuerit interrogatus, qoisnam sit, et responderit se esse dei fidelem dispensatorem nec cuiusquam criminis macula pollutam habere conscientiam, haec erit tota discussio, an etiam mores eius et uita diligentius intuenda est? ita sane. sed non hoc scriptum jo est fecisse illos, qui Iohannem in deserto Iordanis interroga- uerunt quis esset 1 pag. 187, 16 10 cf. Petil. epist. II cf. Ioh. 1, 22 12 Matth. 8, 7 28 cf. Sap. 1, 5 4 non bit Q 8 reatOr (lic) 0 13 a uentura ira PQ et Vulg. 20 gratia om. Oml 22 ee om. Oml 24 spiritus sanctus PQv quin] qui OQ 190 IIII. Contra litteras Petiliani XXX. 36. Unde hoc exemplum ad rem de qua agitur omnino non pertinet. magis apostolica illa sententia satis hanc incutit cu- ram, ubi ait: probentur primum, et sic ministrent nnllum crimen habentes. quod cum sollicite ac de more utrobique paene ab omnibns fiat, unde tam multi reprobi post tempus gestae dispensationis huius inuenti sunt, nisi quia et humana diligentia plerumque fallitur et nonnulli primum boni in deterius commutantur? quae cum tam crebro accidant, ut dissimulare aut obiiuisci neminem sinant, quid est quod oontumelioBe nos breuiter docet Petilianus a baptizando dis- cutiendum esse baptistam, quoniam quaerimus, unde sit aeci- pientis abluenda conscientia, cum maculosa non sanete dantis occulta est, ai conscientia sancte dantis attenditnr qnae abluat accipientis? quia intellego te, inqnit, ignorare ordinem sacra- menti, hoc Hbi breuiter dico: et tu baptistam discutere et ab eo discuti debuisti. o respondere! circumstat eum in tam multia locis tanta hominum multitudo quae baptizata est ab eis, qui cum priua iusti et casti niderentur, postea nndatis criminibus conuicti atque deiecti snnt, et se putat euadere huius interrogationis uiolentiam, qua quaerimua unde abluatur accipientis consoientia, quando maculosam non sancte dantis ignorat, si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, quia breuiter discutiendum esse baptistam. nihil infelicius quam non consentire neritati, qna ita quisque concluditur, ut exitum inueaire non possit. quae- rimus a quo accipiat fidem qni nesciens a perfido bapthatur. respondetur: 'discutere debuit baptizatorem saum'. ergo quia non discutit eum et fidem etiam nesoiens sumit a porfido, non fidem percipit sed reatum? eur itaque non denuo bapti- zantur quos a proditis atque conuictis, cum adhuc teterent, baptizatos esse constiterit? XXXI. 36. Et ubi est, inquit, quod addidi 'sciens', ut non dicc- 3 I Tim. 3, 10 14 pag. 187, 15 S2 Petil. epirt. H 9 ant] ao PQ 15 brebniter O 19 det«eti Pm2 28 breniter diaoutiendfl — baptiata 0, correxi breniter diaontiendnB eaaet baptitta PQv 24 qna] qnia Pml 28 et om. 0 lib. III 80, 35—31, 36 191 rem : 'qui fidem a perfido sumpserit', sed: 'qui fidein sriem a pn- fido sumpserit non fidem percipit sed reatum'? percepit ergo fidetn, non reatum, qui nesciens sumpait a perfido, et ideo quaero unde perceperit. ubi coartatus respondet: 'diseutere debuit.' esto. & debuit. non fecit aut non ualuit quid de illo censetis? ablutus est an non? si ablntus eat, quaero unde; non enim eum maculosa non sancte dantis conscientia quam nesciuit abluere potuit. si autem non ost ablutus, iubete ut abluatur. non iubetis: ergo ab- lutus egt. dicite unde. dicite saltem uos quod ille non dixit. eadem 10 quippe uerba propono quibus respondere non potuit: ecce stat perfidus baptizaturus, at i 1 1 e qui baptizandus est perfidiam eius ignorat. quid eum accepturum esse arbitramini, utrum fidem ao reatum? sufficiuut huc usque proposita. respondete aut quaerite diligenter quid u ille responderit: inuenietis eius conuicta conuicia. culpat enim me qussi deridens, quod ueri eimilia proponam, qui non uideam ueritatem; repetitis etiam uerbis meis et dimidiata sententia dicis, inquit: ecce stat perfidus baptixaturus, at ille. qni baptixandus est perfidiam eius ignorat. deinde subiun- » git: qtds est iste aut unde prosiluit? quasi unus sit aut duo et dod talibus utrobique plena sint omaia. quid ez me quaerit quisDHQ sit iste aut onde prosiliat, ac non potius circumspi- cit et uidet raras esse ecclesiaa uel in urbibus uel in ruribus. qnae aov babeant in erimimbus detectos et a clericatu deiec- a feM bomines? com iaterent benosque se uideri uellent, cum mali eevent, et castos putari, cnm essent adulteri, nempe ficti erant, nempe spiritns smctus eos, sicut scriptum est, fugiebat. ex istoran ergo adhuc latrUntium turba prosiluit ille perfidns qaem prop^gui. quid ex uoe quaerit unde prosiluerit, claudens » oculoa aduersus tantam turbam, nnde si soli considerentur qui conuinci deicique potuerunt, sonitus eorum sufficit caecis? 10 lib. I 2, 3 16 cf. pag. 187. 7 18 pag. 187, 9 20 pag. 187, 18 27 cf. Sap. 1, 5 4 percepit PQ 10 qoibns] quia Pml non om. 0 15 eiue] etiain t 18 dicit] dicit OmS 22 quidnnm Pml ac] aut 0 29 propowit Oml 192 mi. Contra litteras Petiliani XXXII. 37. Quid quod etiam ipse posuit in epistula sua Quoduultdeum de duobus adulteriis apud uos conuictum et abiectum a nostris esse susceptum? quid ergo? sine huius praeiudicio dixerim, qui causam suam bonam uel probauit uel persuasit: tales apud uos nondum detecti cum baptizant, quid s ab eis accipitur, fides an reatus? non utique fides, quia non habent conscientiam sancte dantis quae abluat accipientis, sed nec reatus propter illud additum uerbum: nam qui fidem 'sciens' a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum; ab istis autem cum baptizarentur homines, quales fuissent utique ne- 10 scierunt. proinde non ab eis accipiendo fidem, quia non habe- bant conscientiam sancte dantis, non accipiendo etiam reatum, quia non scientes sed nescientes eorum crimina baptizati sunt, sine fide et sine reatu remanserunt. non sunt ergo in numero talium flagitiosorum, sed nec in numero possunt esse fidelium, u quia sicut nec reatum ita nec fidem ab eis accipere potuerunt. at eos in numero fidelium a uobis cernimus deputari nec cen- sere quemquam uestrum ut baptizentur, sed ratum habere quod baptizati sunt. acceperunt itaque fidem nec tamen ab eis acceperunt, qui non habebant conscientiam sancte dantis quae » ablueret accipientis. unde ergo acceperunt? hinc satago, hoc urgenter interrogo, hoc ut respondeatur uebementissime fla- gito. XXXIII. 38. Inspicite nunc Fetilianum, ne hoc respondeat uel ne hoc respondere non potuisse deprehensus appareat, per * nostras contumelias inaniter euagari criminantem et nihil pro- bantem et, ubi forte conatur pro causa quasi pugnaciter resi- stere, ubique facillime superari, ad hoc tamen unum omnino nihil respondere quod quaerimus, si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde abluendus sit qui acci- » 1 cf. Petil. epist. II 2 adulterie Oml 3 qnid] qnod Q namqne Oml 16 pr. nec om. Oml nel reatnm PmlQ 24 petilianus Oml cipiat scripti accipiebat codd. v 8 adituni Oml nani qni] 18 ratumj reatnm OPmU 26 criminanantem Q 80 ac- lib. III 32, 37-33, 38 193 piat baptismum, cum dantis polluta conscientia est et hoc ille qui est accepturus ignorat.' his enim uerbis ex epistula mea commemoratis proposuit me interrogantem et se ostendit nihil respondentem. cum enim dixisset ea, quae iam recolui & et in quibus eum ostendi ad id quod interrogaui non respon- disse, cumque magnis angustiis coartatus coactus esset dicere discutiendum esse baptistam a baptizando, baptizandum a baptista, cumque id exemplo Iohannis, si forte inueniret negle- gentissimos uel imperitissimos auditores, adstruere tempta- io uisset, adhibuit alia testimonia de scripturis ad rem non per- tinentia, quod Philippo eunuchus dixerit: ecce aqua; quid prohibet me baptixari? — quia sciebat, inquit, perditos pro- hiberi — et quod ideo Philippus eum baptizari non uetuit, quia eum legentem probauerat quomodo crederet Christum, quasi u prohibuerit Simonem magum, et quod prophetae falso baptis- mate decipi timuerunt et ideo dixerit Esaias: aqua mendax non habens fidem, uelut ostendens apud perfidos homines aquam esse mendacem, cum hoc non Esaias, sed Hieremias de hominibus mendacibus dixerit, figurate aquam populum appel- » lans, quod in Apocalypsi manifestissime demonstratur, et quod Dauid dixerit: oleum peccatoris non ungat caput meum, cum ille hoc dixerit de adulatione assentatoris fallaci laude decipientis, unde laudati caput in superbiam crescat. quem intellectum aperiunt uerba in eodem psalmo praemissa supe- 25 rius; sic enim ait: emendabit me iustus in misericor- dia et arguet me; oleum autem peccatoris non im- pinguet caput meum. quid hac sententia clarius, quid euidentius? mauult enim se aspera emendatione iusti argui misericorditer ut sanetur, quam lenibus blanditiis adulantis 30 ungi ne infletur. 4—21] cf. Petil. epist. II 8 cf. Ioh. 1, 22 11 Act. 8. 36 12 Petil. epist. n 16 Hier. 15, 18 20 cf. Apoc. 17, 15 21. 25 Ps. 140, 5 3 me om. Q 5 id om. PQ 9 astruere PQv tentauieset Ov 11 qnid (tt) scripsi quis eodd. v 18 set P iheremias PQ 25 emen- dauit Oml 29 adulatoris Pv 30 ne] nt v UL August. o. Don II. 13 194 I III- Contra litteras Petiliani XXXIIII. 39. Commeraorat Petilianus et apostolum Paulum monuisse, ne omni spiritui credatur, sed probentur spiritus si ex deo sunt, quasi ad hoc adhibeatur ista diligentia, ut nonc ante tempus frumentnra a palea separetur, ac non potins ne frumentum a palea decipiatur, aut uero etiam spiritus mendax si aliquid ueri diierit, ideo negandum est, quia hoc detestandus spiritus dixit. quod quisquis arbitratur, tara demens est, ut forte contendat Petrum non debuisse dicere: tu es Christus filius dei uiui, quia tale aliquid iam daemonex dixerant. cum ergo baptismus Christi siue per iniquum siue per iustum ministratus niliil aliud sit quam baptismus Christi. ab homine cauto et bono fideli iniquitas hominis est uitanda, non dei sacramenta damnanda. 40. In his certe omnibus non respondet Petilianus, si con- scientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde sit abluendus qui accipit baptismum, cum dantis polluta con- scientia est et hoc ille qui est accepturus ignorat collega eius a Thubursicubure quidam Cyprianus cum turpissima fe- mina in lupanari deprehensus et Primiano Carthaginis oblatus atque damnatus est. iste quando baptizabat, antequam detectus et abiectus esset, non utique habebat conscientiam sancte dantis qnae ablueiet accipientis. unde igitur abluti sunt, qui hodie illo damnato non utique rursus abluuntur? non erat necesse ut hominem nominarem, nisi ne Petilianus iterum diceret: quis est iste aut unde prosifuit? cur istum baptistam uestri non discu88erunt, sicut Iohannes Petiliano ita sentiente discus- sns est? an et discusserunt, quantum homines hominem potue- runt, sed astuta fictione latitantem diu non inuenerunt? XXXV. Huiusne aqua non erat mendax aut oleum fomica- toris non est oleum peccatoris? an, quod catholica dicit et 1 cf. PetU. epist H 2 cf. I Ioh. 4, 1 8 Matth. 16, 16 9 cf. Matth. 8, 29. Marc. 1, 24. Lnc. 8, 28 25 pag. 187, 18 1 Paulnm] Ioannem v; aut Petilianu» aut Augustinu» aut .uterque errauit 12 fldeli bono Qml 20 qnando) namque P nanqnc Q 22 at- lnerit PQ lib. III 84, 39-36, 42 195 nerum est, et illa aqua et illud oleum non eius erat a quo ministrabatur, sed cuius ibi nomen inuocabatur? cur illi. qui ab isto ficto et occulto baptizabantur, non probabant spiritum quia ex deo non erat? sanctus enim spiritus disciplinae flctum s fugiebat. an et illom fugiebat et sua sacramenta quamuis per eam ministrata non deserebat? postremo quoniam illos non negatis ablutos, quos illo damnato non curatis abluen- dos, uidete si tot nebulis multipliciter offusis ullo loco Petili- anus respondet, unde isti abluti sint, si conscientia sancte 10 dantis attenditur quae abluat accipientis, quam latens immun- dus habere non potuit. 41. Nihil ergo ad hoc respondens, quod ab eo tam instanter inquiritur, deinceps etiam sibi loquendi latitudinem comparans: cum haec, inquit, et propheiae et apostolus caute timuerint, a qua fronte tu dicis, quod bene eredentibus sanctum est baptisnta peccatoris? quasi ego uel quisquam catholicus peccatoris bapti8ma esse dicat quod peccatore ministrante traditur uel accipitur, et non illius in cuius credens nomine baptizatur. inde iam excurrit in Iudam traditorem et dicit in eum quid- n quid potest, adhibens tostimonia prophetica quae de illo tanto ante praemissa sunt, tamquam ecclesiam Christi toto orbe diffusam, cuius causa in hac quaestione uersatur, Iudae tradi- toris impietate perfundat, non oonsiderans, quod uel hinc debuit admoneri, tam non esse dubitandum illam esse ecclesiam Chri- » 8ti quae in omnibus gentibus dilatatur, quoniam hoc tanto ante ueraciter prophetatum est, quam non est dubitandum ab uno ex discipnlis tradi oportuisse Christum, quoniam et hoc Bimiliter prophetatum est. XXXVI. 42. Sed plane post haec Petilianus, ubi ad nostrum k illud aenit obiectum, quod Maximianistarum baptismum quos damnauerant eusceperunt, quamuis in huius propositione quae- stionis suis uerbii quam meis uti malaerit — neque enim nos 4 cf. 8»p. 1, 5 14 Petil. epist. II 19 ef. Petil. epist. II 80 cf. Hb. I 11, 12 2 ibi] sfbl O 4 gpiritus enim aanctus v 13 latitn Omt 31 quae- stionia propositione v 13» 196 IIII. Contra litteras Petiliani dicimus prodesse nobis debere baptismum peccatorum, qnem non solum peccatorum, sed nullorum omnino hominum dicimus, quia eum Chri8ti esse cognoscimus; ita quippe proposnit: at enim pertinaciter asseueras, inquit, quia debet uobis prodesse baptis- mum peccatorum, propterea quia et nos, ut dixisti, reorum quos inste damnauimus baptismum conseruamus — , ubi ad hanc quae- stionem uenit, ut dixi, omnis eum etiam simulata pugna defecit. quo iret, qua exiret, quo aditu perscrutato aut molito uel clanculo euaderet uel ui erumperet, non inuenit. licet hoc, inquit, se- cnndo libro demonstrem, quantum inter nos et nostros inter- 10 git et ucstros quos dicitis innocentes, tamen interim uos prius a collegarum ncstroriim criminibus quae nostis eripite et sic de his quos abicimus exquirite ratiomm. sic respondeat quis? quisnam hominum sic respondeat, nisi qui ueritati aduersatur, contra quam non inuenit quid respondeat? si ergo et nos eadem u uerba dicamus: 'interim uos prius a collegarum ueatrorum cri- minibus quae nostis eripite et sic nobis de his quos putatis apud nos malos ullum crimen obicite', utrique uicimus an utrique uicti snmu8? immo uero ille uincit pro ecclesia sua et in ecclesia sua, qui nos docuit in scriptura sua, ut nemo glorietur in » homine et ut qui gloriatur in domino glorietur. ecce enim nos, qui cum ueritatis eloquio dicimus non iustificari cre- dentem ab homine a quo baptizatur, sed ab illo de quo scriptum est: credenti in eum qui iustificat impium deputatur fides ad iustitiam, quoniam non gloriamur ss in homine nitimurque donante ipso, cum gloriamur, in domino gloriari, quam securi sumus, quidquid de quibusdam nostrae coramunioni8 hominibus erroris aut criminis probare potuerit! apud nos enim quicumque mali uel penitus latent uel quibus- 8. 9 Petil. epist. II 20 cf. I Cor. 3, 21 21 cf. ibid. 1, 31 24 Rom. 4, 5 6 conseruauimus Pml 10 nos et om. PQo 11 dictia Oml dicis OmH 12 uestrarum Oml 13 iis v quisquis nam OQ, em. Morelius quis- quam Pv 14 ueritati (ati in ras. m2) 0 15 qnam) quem 0 re- spondeatur Qv 19 uicit v 24 uerba iustificat— p. 197, 5 placet iie- rantur in P post baptizant (p 197, 6), sed deleta sunt; signaui Pb lib. III 86, 42-37, 43 197 dam noti propter bonos, quibus ignoti sunt et apud quos conuinci non possunt, propter unitatis et pacis uinculum tole- rantur, ne cum zizaniis eradicetur et triticum, ita suae mali- tiae sarcinam portant, ut eam cum eis nemo communicet, j nisi quibns eorum iniquitas placet. neque enim metuimus, ne quos baptizant iustificari non possint, cum illi in eum credant qui iustificat impios, ut deputetur fides eorum ad iustitiam. XXXVII. 48. Proinde apud nos nec ille, quem dixit a nobis propter Sodomitarum crimen abiectum et in locum eius alte- 10 rum constitutum et rursus ipsi nostro collegio redditum nesciens quid loquatur, nec ille, quem apud uos paenitentem fuisse commemorat, quocumque modo eorum causae defendi siue possint siue non possint, aliquid praeiudicant ecclesiae dei, quae per omnes gentes diffunditur et crescit in mundo u usque ad messem. in qua si uere mali sunt quos accusatis, non iam in illa, sed in paleis eius sunt, si autem boni sunt, cum eos iniquis criminationibus infamatis, ipsi ueiut aurum probantur uobis paleae similitudine ardentibus, alienis tamen peccatis non maculatur ecclesia, quae secundum fidelissimas *j prophetias toto terrarum orbe dilatata finem saeculi tamquam litus eipectat, quo perducta careat piscibus malis, cum quibus intra eadem dominica retia, quamdiu separari ab eis impatien- ter non debuit, naturae incommoditas ferri potuit innocenter. nec propterea tamen ecclesiastica disciplina neglegitur a con- » stantibus et dfligentibus et prudentibus dispensatoribus Christi, ubi crimina ita manifestantur, ut nulla possint probabili rati- one defendi. extant innumerabilia documenta in eis, qui uel episcopi uel alterius huiuscemodi gradus clerici fuerunt et nunc degradati uel pudore in alias terras abierunt uel ad uos » ipsos aut ad alias haereses transierunt uel in suis regionibus 6 cf. Rom. 4, 5 8. 12 cf. Petil. epist. II 2 non tolerantur Pbml 10 ipso 0 ipsi (alt. i in ras.) P 14 dei om. PQ 17 infainatis] inflamamini Oml 18 in paleac similitudine 0m2 in p. «imilitudinem PQv 21 littus Pv 30 aut] ut Pml 198 "II. Contra litteraa Petiliani noti suot. quorum tanta est multitudo dispersa per tenas, ut, si eam Petilianus refrenata paululum maledicendi temeri- tate cogitaret, nequaquam caderet in tam aperte falsam ua- namque sententiam, qua dicendum nobis putaret: nemo uestrum est imwcens, ubi reus nemo damnatur. t XXXVIII. 44. Ut enim alios omittam diuersis terris habi- tantes — uix enim alicubi deest hoc genus hominum — , quo appareat iniquos praepositos ac ministros et in catholica eoclesia solere damnari, Mileuitanum Honorium de prozimo potuit intueri. de Splendonio uero, quem diaconum in catholica dam- io natum et a se rebaptizatum presbyterum fecit, cuius in Gallia damnationem ad nos a fratribus missam collega noster Fortu- natus ibidem apud Constantinam publice legendam proposuit et quem postea idem Petilianus horrendas eius insidias exper- tus abiecit, de hoc ergo Splendonio quando non potuit com- u moneri, quemadmodum mali et in catholica degradentur? miror in quo temeritatis praecipitio cor habebat, cum ista dictaret, ubi ausus est dicere: nemo uestrum est innocens, ubi reus uemo damnaiur. quamobrem permixti corporaliter, separati spiritaliter in catholica ecclesia mali, et quando humana con- *> dicione ignorantur et quando disciplinae consideratione dam- nantur, suas sarcinas portant, ac per hoc illi gecuri sunt, si eorum peccatis imitatione et consensione non communicant, quicumque per eos Christi baptismo baptizantur, quia et si per optimos baptizarentur, non nisi ab illo qui iustificat impium » iustificarentur. credentibus quippe in eum qui iustificat impium deputatur fides ad iustitiam. XXXVIIII. 45. Uos autem, cum obiciuntur uobis Maximia- nistae trecentorum et decem concilii sententia damnati, eodem concilio tot proconsularibus, tot gestis municipalibus allegato » 4. 18 Petil. epist. U 25. 26 cf. Eom. 4, 5 2 ea codd. (sed qnorum et ea referri potse ad docnmenta equidem nego) 6 in diuersis v 13 apnd constantinam ibidem Qml 20 ecclesiam Oml 21 damnantnr considerationc P 24 baptismo christi PQ 30 pro- consularibus edd. uelt. proconsulibns codd. v lib. III 37, 43—40, 46 199 oppugnati, de basilicis quas tenebant per iussa iudicum et ciuitatam auxilia proturbati, rursus a uobis cum eis, quos eitra communionem uestram baptizauerant, aine ulla baptismi quaestione auseepti et honorati, quid respondeatis non inueni- s tis. sententia quippe uincimini non uera sed uestra, qua con- tenditis in eadem communione sacramentorum alios aliorum perire criminibus et talem quemque esse, qualis est homo a quo fuerit baptizatns, si nocens, nocentem, si innocens, inno- eentem. qnae si uera sunr, ut alios innumerabiles omittara, iu MaiimiaDistarum certe, quorum scelus usque ad illorum simi- litudinem, quos uinos terra sorbuit, in tam numeroso concilio uestri ezaggerarunt, uos crimina perdiderunt. si autem Maiimi- anistarum crimina uos non perdiderunt, falsa sunt quae ita sentitis et multo minus nescio qua non probata crimina Afro- u rum orbem terrarum perdere potuerunt. ac per hoc, sicut scribit apostolns, nnusquisqne suara sarcinam portat et nnllins est baptismus Christi nisi Christi et frustra pro- mittit Petilianus ei hoc, quod de Maiimianistis intendimug, in geenndo libro se ease dicturum, nimis male seiitienB de cor- » dibns hnmanis, quasi non intellegant eum non habere quid dicat. XL. 46. Nam si baptismus, quem Praetextatus et Felicianus in Maximiani communione ministrauerunt, illorum fuit, cur a uobis in eis quos baptizauerunt tamquam Christi susceptus » est? si autem uere Christi eat, sicuti est, nec eis prodesse posset qui enm cum Bcelere schismatis habuissent, quid uos poteatis dicere praestitisse illis, quos cum eodem baptismo 11 cf. Num. 16 16 Gal 6, 5 18 cf. pag. 196, 9 2 a uobii om. PQ 9 quae ti ucra iunt usque ad pag. 200, 27 non fidem percipit eed reatom in O paulum mulata repetuntur pott inter me cap. 59 tub fin.; tignaui Ob obmittam Obml 10 maiimianigtrarum Pml 11 obaorbuit Ob 14 sentis OPQ qua Oml quae Om20bPQv non om. Ob 16 icribitj dicit Q 19 se Ob om. eet. v 20 quidj quod ObQ, fort. recte 22 pretexatus Pml 28 communionem Obml 27 poteatis Ob potuiwe cet. v dicere] dicitis OmiPQo praestare PQv 200 mi. Contra litteras Petiliani suscepistis, nisi ut per uinculum pacis deleto crimine scele- ratae diuisionis non cogerentur sancti lauacri sacramentum accipere quasi non haberent, sed sicut erat antea perniciosum, ita illis iam utile esse inciperet quod haberent? aut si hoc eis in uestra communione praestitum non est, quia nec prae- stari tale aliquid schismaticis apud schismaticos posset, hoc tamen uobis in catholica communione praestatur, non ut baptis- mum accipiatis quasi desit uobis, sed ut ipse quem accepistis prosit uobis. omnia quippe sacramenta Christi non ad salutem, sed ad iudicium habentur sine caritate unitatis Christi. sed quia non uera, sed uestra sententia est per nescio quorum baptismum traditorum perisse Christi baptismum de orbe ter- rarum, merito non inuenitis quid respondeatis de recepto ba- ptismo Maximianistarum. 47. Uidete itaque et uigilantissime mementote, quemadmo- dum Petilianus nec ad ea ipsa responderit quae sibi ita pro- ponit, unde aliquid loqui uideatur. illud autem olim dimisit omnino nec nobis dicere uoluit, quia utique non potuit, nec usque ad finem uoluminis sui aliquando dicturus est, quod ex primis partibus epistulae meae quasi refellendum commemora- uit. additis quippe etiam duobus uerbis, quae me subtraxisse quasi fortissima sua raunimenta iactauit, nihilominus immu- nitus iacet, non inueniens quid respondeat, cum quaeritur, si conscientia sancte dantis attenditur quae abluat accipientis, unde sit eius abluenda conscientia, qui pollutam conscientiam non sancte dantis ignorat, et si qui fidem sciens a perfido sumpserit non fidem percipit sed reatum, unde fidem accep- turus sit, non reatum, qui nesciens baptizatur a perfido. ad hoc 4 illis] illum Obml eseet incipere Ob 6 tale aliquid Ob, om. cet. v scismatis apud scismaticos Ob 7 nobis Ob 9 proosit Oml 11 nescio per P 16 proponitur Oml 23 iacet Ob iacens cet. v inueniens] uiuens 0 quid respondeat cum quaeritur om. Ob cum quae- ritur om. 0 25 eius om. Ob qui pollutam conscientiam om. Ob 26 quis Po si fidem quis OOb sciens om. Ob 27 reatum] finis fragmenti Ob; sequuntur uerba Tn uerbo ubi ministri u.sque ad cibaria inutilia faciat cap. 49, r>9 sub fin. inde Oml lib. III 40, 46—41, 49 201 eum iam diu ei quo loquitur nihil respondisse manifestum est. 48. Deinceps perrexit ore maledico in uituperationem mona- steriorum et monachorum, arguens etiam me, quod hoc genus s uitae a me fuerit institutum; quod genus uitae omnino quale sit nescit uel potius toto orbe notissimum nescire se fingit. inde asserens me dixisse Christum esse baptistam subiecit etiam quaedam uerba ex epistula mea, quasi hoc ex mea sen- tentia diierim, quod ei uestra et ipsiua dixi, et copiosissima io atrocitate inuectus est quaai in me qui hoc diierim, cum illa quam reprehendit non sit mea sed ipsius et uestra sententia, quod paulo post dilucide, quantum ualuero, demonstrabo. deinde conatus est nos docere multis et superfluis uerbis, quod non Christus baptizet, sed in eius nomine baptizetur simul et i6 patris et filii et spiritus sancti, deque ipsa trinitate dixit uel quod uoluit uel quod potuit, Christum esse medium trinitatis. inde de nomine Simonis et Bar Iesu magornm ingessit nobis quas eum libuit contumelias, inde Optati Thamugadensis cau- sam pedetemptim suspendens, ne illins perfunderetur inuidia, so non 8e nec suos de illo iudicare potuisse et in eo ipso nos insimulans, quod meis ille suggestionibus pressus sit. XLI. 49. Postremo conclusit epistulam suos exhortans et monens, ne decipiantur a nobis, et nostros dolens, quod eos peiores quam fuerant fecerimus. his igitur diligenter conside- e ratis atque discussis, quod ex ea ipsa epistula quam scripsit eatis dilucide apparet, Petilianus non respondit omnino ad hoc quod in epistula mea primitus posui, si, quemadmodum dicit, conscientia dantis uel potius, ut addam quod magnum firma- mentum putat, si conscientia sancte dantis attenditur quae 3 §§ 48, 49] cf. Petil. epist. II 4 cf. Possid. nita Aug. 5, 11 12 infra cap. 45, 54 8qq. 1 diu 8. I. Oml 8 pererexit Oml 5 institum Oml 6 orbe bis Oml 15 deqne| de qua Pv 17 Bar Iew v nariae suae codd. 20 non ■e nec in ra*. P et] de et Oml 26 respondet PQ 202 IIII. Contra litterai Petiliani abluat accipientis, unde ablucndus sit qui accipit baptismum, cum, si dantis polluta conscientia est, accepturus ignorat. unde non mirandum est hominem pro falsitate vesistentem presium contra uenientis ueritatis angustiis insana potius anhelasse con- uicia quam cum illa, quae uinci non potest, ambulare uoluisse. s 50. Nunc iam, obsecro, paucis animum intendite, ut uobig quid timuerit, ut ad hoc non reaponderet, euidenter ostendam et quod obscurare conatus est in lucem proferam. poterat utique nobis quaerentibus, unde abluendus sit qui accipit ba- ptismum, cum dantis polluta conscientia est et hoc ille qui w est accepturus ignorat, facillime respondere: 'a domino deo' et omnino (identissirae dicere: 'prorsus deuB abluit accipientis conscientiam, quando maculosam non gancte dantis ignorat'. sed homo, qui iam sectae uestrae intentione coactus fuerat mundationem aecipientia in conscientia dantis ponere, quippe u qui dixerat: conscientia namque dantis uel sancte dantis atten- ditur qaae abluat accipientis, timuit, ne melius homo bapti- zari uideretur ab occulto homine malo quam a manifesto ho- mine bono; tunc enim non a conscientia sancte dantis homi- nis, sed ab ipsa excellentissima dei sanctitate esset abluendua. » hoc ergo raetuens, ne tanta eum sequeretur absurditaa uel potius dementia, ut qua fugeret nesciret, noluit dicere, unde sit aecipientis abluenda conscientia, quando maculosam con- scientiam non sancte dantis ignorat, et litigioso strepitu cuncta perturbaus occultare maluit, quid ab eo quaereretur, quam hoc » reBpondere quaerenti, unde statira suffocaretur, numquam tamen putans ab hominibus bene cordatis legi posse litteras nostras aut ab eis legi suas, qui legissent et meas quibus respoudere se finxit. XLII. 51. Nam hoc, quod modo dixi, in illa ipsa epistula so mea, contra quam scribendo nihil dixit, euidentissime positum est, et quid ibi egerit, quaeso, parumper aduertite et, quamuia 16 cf. pag. 171, 8 2 si om. Oml contcientia pollata v 4 angustias PQ 7 respou- dere O 22 nesciret fugeret PQ nesciret om. Oml, add. mg. mS 27 putant 0 80 dixi modo Qml lib. III 41, 49-42, 51 203 illi faueafis nosque oderitis, si potestis, aequo animo tolerate. quia enim priore epistula sua, cnius primis partibus, quae solae in manus nostras tunc uenerant, primo responderam, ita spem baptizandi hominis in homine baptizante posuerat, ut s diceret: omnis res enim origine et radice consist/t, et si caput non habet aliquid, nihil est, quia ergo haec Petilianus diierat, non aliud uolens intellegi originem et radicem et caput bapti- zandi hominis nisi hominem a quo baptizaretur, subieci ego et dizi: quaerimus itaque nos, cum ilie baptizator joperfidua latet, si tunc ille quem baptizat fidem percipit, non reatum, si tunc ei non est baptizator eius origo et radii et caput: quis est a quo acci- pit fidem, ubiestorigodequaoritur, ubiradii unde germinat, ubi caput unde incipit? an forte, cum ba- i5 ptizantem perfidum ille qui baptizatur ignorat,tunc Chri8tus dat fidem, tuncChristus estorigo et radix et caput? hoc ergo et nunc dico et eiclamo, sicut etiam illic eiclamaui: o humana tenieritas et superbia! cur non sini3 potiua ut semper Christus det fidem, chri- aostianumdandofacturusPcurnonsinisutsempersit Christus origo christiani, in Christo radicem chri- stianu8infigat,Chri8tu8chri8tiani8itcaput?neque enim etiam cum per sanctum et fidelem dispensa- torem gratia spiritalis credentibUs impertitur, a&dispensatoripseiustificatacnonilleunus, dequo dictum est quod iustificat irapium, aut uero apo- stolus Paulus (caput) est etorigo eorum quos plan- tauerat ac non ille, qui eis incrementum dederat, cum M idem dicat: 'ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus 5 cf. lib. I 4. 5 sqq. 9 lib. I 5, 6 18 lib. I 5, 6-6, 7 26 cf. Rom. 4, 5 30 I Cor. 3, 6—7 2 prior codd., correxi in priori v 6 hoc v dixerit 0 17 ergo om. OQ illic etiara P 18 cur] ur Oml 25 ac] aut 0 27 caput est et seripri erat codd. erat caput et v 28 aut Apollo— rigauerat edd. (omitto est), otn. codd. 204 IIII. Contra litteras Petiliani incrementum dedit; itaque neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus'; nec radix eorum erat ipse, sed ille poti.us qui ait: 'ego sum uitis, uos estis sarmenta.' caput etiam eorum quomodo esse poterat, cum dicat nos 5 multos unum esse corpus in Christo ipsumque Christum caput esse uniuersi corporis pluribus locis apertissime praedicet? quapropter siue a fideli siue a perfido dispensatore sacramentum baptismi quisque percipiat, spes ei omnis in Chri- jo sto sit, ne sit 'maledictus omnis qui spem suam ponit in homine'. XLIII. 52. Haec ego in epistula priore, cum Petiliano responderem, puto quia et dilucide et ueraciter posui. haec etiam nunc commemoraui, illnd insinuans atque commendans, is ut omnino spes nostra non sit in homine deumque Christum mundatorem iustificatorem hominum esse credamus credentium in eum qui iustificat impium, ut deputetur fides eorum ad iustitiam, siue ille homo sit sanctus qui ministrat baptismum siue impins et fictus quem fugiat spiritus sanctus. tum deinde w subdidi, si aliter esset, quanta consequeretur absurditas, et dixi quod et nunc dico: alioquin si talis quisque in gratia spiritali renascitur, qualis est ille a quo baptiza- tur, et, cum manifestus est qui baptizat homo bo- nus, ipse dat fidem, ipse origo et radix caputque» nascentis est, cum autem latet perfidus baptizator, tunc quisque a Christo percipit fidem, tunc a Christo ducit originem, tunc in Christo radicatur, tuncChristo capite gloriatur, optandum estab om- nibusquibaptizantur, utbaptizatoresperfidosha-so 4 Iob. 15, 5 11 Hier. 17, 5 18 cf. Rora. 4, 5 20 cf. Sap. 1, 5 22 lib. I 6, 7-7, 8 8 potina ille I 5, 6 11 omnis om. v, deest I 6, 7 20 tunc Q 23 a quo illc Pml 29 optandum est ab] laborandnm est I 6, 7 lib. III 42, 51-44, 53 205 beantetignorenteos. quamlibetenimbonoshabue- rint,Christusestutique incomparabiliter melior, qui tunc erit baptizati caput, si perfidus lateat bapti- zator. quod si dementissimum est credere — sem- & per enim Christus iustificat impium faciendo ex impio christianum, semper a Christo percipitur fides, semper Christus est origo regeneratorum et caput ecclesiae — , quid habent ponderis illa uerba, quae uani lectores non attendunt quid intus johabeant, sed tantum quemadmodum sonent? haec tunc dixi, haec in illa mea epistula scripta sunt. XLIIII. 53. Deinde paulo post, quoniam ille dixerat: quae cum ita sint, fratres, quae potest esse peruersitas, ut qui suis eriminibus reus est alium faciat innocentem, dicente domino 15 Iesu Ckristo: arbor bona bonos fructus facit, arbor mala malos fructus facit. numquid coliigunt de spi- nis uuas? et iterum: omnis komo bonus de bono the- sauro cordis sui profert bona, et omnis homo malus de thesauro cordis sui profert mala, quibus uerbis »i Petilianus satis apertissime ostendit tamquam arborem accipi- endum eum hominem qui baptizat et tamqnam fructum eum qui baptizatur, ad hoc ego responderam: si arbor bona bonua baptizator est, ut fructus eius bonus sit ille quem baptizauerit, quisqnis ab homine malo, 36 etiam non manifesto, fuerit baptizatus, bonus esse non poterit; de mala quippe arbore exortus est; aliud est enim arbor bona, aliud arbor occulta sed tamen mala. quid aliud his uerbis intellegi uolui nisi quod paulo superius posueram, arborem et fructum eius non lo eum qui baptizat et eum qui baptizatur, sed hominem arborem, fructum uero eius opus et uitam eius accipi debere, quam 12 lib. II 6, 12 15 Matth. 7, 17. 16 17 Matth. 12, 35 22 lib. 1 8, 9 6 percipit nt Oml 15 fructus bonoa Qml et II 6, 12, sed cf.18,9 17 bonM om. Q bono deett I 8, 9 et II 6, 12 22 hacc v 26 exor- sus Oml 81 etj ac v 206 IHI. Contra litteras Petiliani semper habet bonam bonus et malam malus, ne illa sequatur absurditas, ut malus sit homo etiam ab occulto malo homine baptizatus, tamquam fructus arboris quamuis occultae, sed tamen malae? Contra quod ille nihil oranino respondit. XLV. 54. Sed ne diceret siue ille siue aliquis uestrum, s cum quisque occultus malus est qui baptizat, tunc non esse fructum eius illum quem baptizat, sed fructum Christi, continuo subieci, quam uesanus error etiam istam sententiam conse- quatur, et repetiui illud, licet aliis uerbis, quod paulo ante dixeram: si, cum occulta est arbor mala, quicumque 10 abillafueritbaptizatusnondeilla, seddeChristo nascitur,- sanctius iustificantur qui baptizantur ab occultis malis quam qui baptizantur a mani- festis bonis. Petilianus ergo his tam uehementibus coar- tatus angustiis tacuit snperiora, ex quibus ista pendebant, et n haec absurda, quae illius consequuntur errorem, ita comme- morauit in responsione sua, quasi haec ego ex mea sententia dixerim, quae ideo dicta sunt, ut attenderet, quantum mali sequeretur eius sententiam, et eam mutare cogeretur. hanc ergo fraudem audientibus uel legentibus faciens et omnino so desperans legi posse quae scripsimus coepit in me grauiter et petulanter inuehi, taraquam ego sensissem optandnm esse omnibus qui baptizantur, ut baptizatores perfidos habe- ant et ignorent eos, quoniam, quamlibet bonos habuerint, Christus est incomparabiliter melior, qui tunc erit baptizati » caput, si perfidua lateat baptizator; item tamquam ego sen- sissem sanctius iustificari eos, qui baptizantur ab occultis malis quam qui baptizantur a manifestis bonis, cum haec mirabilis insania ideo a me commemorata sit, quia illos necessario sequitur, qui cum Petiliano sentiunt sic esse hominem bapti • » zatum ad baptizatorem suum, quemadmodum est fractus ad arborem de qua nascitur, bonus de bona, raalus de mala. 10 Hb. I 8, 9 1 bonam om. Oml malue raalara P 8 snbiecit Oml 29 illo 0 lib. III 44, 53-46, 55 207 quibus cum dixehmus ut respondeant, cuius arbitrentur fruc- tum esse hominem baptizatum, quando ab occulto malo bapti- zatur, quoniam non eum audent rebaptizare, coguntur reapon- dere tunc eum non esae fructum occulti illius mali, sed esse 6 fructum Chrieti, ac per hoc sequitur eos quod nolunt et quod sentire dementis est, quia, si homo tunc est fructus hominis baptizatoris sui, quando a manifesto bono baptizatur, cum uero baptizatur ab occulto homine malo, tunc non ipsius fructus sed Christi est, sanctius iustificantnr qui baptizantur ab io occultis malis quam qui baptizantur a manifestis bonis. XLVI. 55. Quod cum mihi tribuens Petilianus, tamquam hoc ego senserim, satia in me grauiter ac uehementer inuehitur, ipse utique demonstrat ea ipsa grauissima innectione sua, quantum nefas sit ista sentire, ac per hoc quidquid propter hanc sen- is teutiam in me dixisse uideri uolnit, in se ipsum dixisse inuenitur, qui talia sentire conuincitur. ibi enim ostendit, qnanta ui ueritatis superatus sit, nbi alium exitum non inuenit, nisi ut me senBisse fingeret sibi quod ipae sentit. quemadmodum si illi quos apoatolus arguit, quia dicebant non esse resnrrecti- k onem mortuorum, enndem apostolum accusare uellent, quoniam dixit: neque Christus resurrexit, et inanem esse prae- dicationem apostolorum, inanem etiam fidem credentium fal- sosque inueniri testes aduersus deum, qui dixissent quod Buscitauerit Christum, hoc mihi Petilianus facere uoluit de- s sperans legi posae quae scripsi, quibua respondere non potuit. et putari se respondiase magnopere concupiuit. sed quemad- modum si quisquam illud fecisset apostolo, recitato uniuereo ipao loco ex eius epistula redditisque superioribus uerbis, ex quibus ista pendere quisquis legit intellegit, omnis illa calum- k niosa reprehensio in frontem reprehendentium relideretur, sic redditis ex epistula mea superioribus, dum me Petilianus 11 rf. Petil. «pist. II 21 I Cor. 15, 18 1 ease fractum Qml 8 non] non ad Oml audent eum r 11 peti- lfenuB tribaens P 17 neritatee Oml 18 sibi scripri siue codd., om. v 27 quispiam PQ 29 iste Pml quisqoe Q 31 dum om. Oml 208 IIII. Contra litteras Petiliani accusat, in eius faciem unde illa remouere conatus est maiore impetu retorquentur. 56. Apostolus enim redarguens eos, qui negabant resurrecti- onem mortuorum, ista absurditate corrigit quae inuitos sequi- tur talia sentientes, ut, dum ezhorrent quod nefas est dicere, 6 corrigant quod ausi sunt credere. proinde ita dicit: si resur- rectio mortuorura non est, neque Christus resur- rezit; si autem Christus non resurrezit, inanis est praedicatio nostra, uana est et fides uestra; inuenimur et falsi testes dei, qui testimonium 10 dixiraus aduersus deum quia suscitauit Chri- 8tum, quem non suscitauit, ut, dum timent dicere Christum non resurrezisse et cetera mala ac nefaria quae sequuntur, corrigant quod stulte infideliterque dizerunt, non esse resurrectionem mortuorum. si ergo tollaa quod in u capite ratiocinationis huius 28 ac] et v 27 a quo] qui Pml lib. III 46, 55—47, 57 209 et radix caputque nascentis est, cum autem latet perfidus baptizator, tunc quisqne a Christo per- cipit fidem, tunc a Christo ducit originem, tunc in Christo radicatur, tunc Christo capite gloriatur .=> — tolle ista, unde pendet quod sequitur, et ualde pessime dic- tum mihique tribuendum est: optandum est omnibus qui baptizantur, ut baptizatores perfidos habeant et ignorent eos. quamlibet enim bonos habuerint, Christus est utique incomparabiliter melior, qui io tunc erit baptizati caput, si perfidus lateat bapti- zator. reddantur autem illa quae uos dicitis: tunc iam hoc, quod inde pendet et religatum sequitur, non a me sentiri in- uenitur, et quidquid mali habet in uestram sententiam retor- quetur. item tolle quod positum est: si arbor bona bonus is baptizator est, ut fructus eius bonus sit ille quem baptizauerit, et 8i, cum occulta est arbor raala, quicumque ab illa fuerit baptizatus non de illa, sed de Christo nascitur — tolle ista. quae cogimini et ex uestra secta et ex Petiliani epistula confiteri, et meum » erit ac mihi imputandum illud insanum quod sequitur: sanc- tius iustificanturqui baptizantur ab occultis ma- lis quam qui baptizantur a manifestis bonis. redde autem illa ex quibus hoc pendet: continuo uidebis et me hoc ad uos corrigendos recte posuisse et totum, quod uobis in ss hac sententia raerito displicet, in nestram faciem recidisse. XLVII. 57. Proinde quemadraodum illi, qui resurrectionem mortuorum negabant, nullo modo se defenderent a tantis malis, quae ad eos redarguendos conexuit apostolus dicens: neque Christus resurrexit et nefanda similiter cetera, nisi 30 mutarent sententiam et faterentur esse resurrectionem mor- tuorum, sic etiam uos, si non uultis uobis imputari quod ad 14 lib. I 8, 9 28 I Cor. 15, 13 4 in] cnm Pml tnnc) add. cum Pml 6 optandnm est om. 0 7 habebant OmJ 13 habent codd. 16 et] aut I 8, 9 24 potuisne Oml LII. August c. Don. II. 14 210 IIII. Contra litteras Petiliani uos conuinceDdos et corrigendos dicimus, sanctius iustificari eos qui baptizantur ab occultis raalis quaui qui baptizantur a manifestis bonis, mutate sententiam et eorum spom qui bapti- zantur nolite in homine ponere. nam si ponitis, uidete quid dicam, ne hoc aliquis iterum supprimat et dicat me sensisse, t quod ad uos redarguendos corrigendosque commemoro. uidete quid dicam, unde pendeat quod dicturus sum: si eorum spem qui baptizandi sunt in homine a quo baptizantur ponitis, si baptizatorem hominem, sicut scripsit Petilianus, originem et radicem et caput eius qui baptizatur constituitis, si arborem 10 bonam bonum hominem baptizantem, fructum autem eius bonum eum qui fuerit ab ipso baptizatus accipitis, adraonetis ut quaeramus a uobis, qua origine oriatur, qua radice pullu- let, cui capiti subnectatur, de qua arbore nascatur quem malus baptizat occultus. ad hanc quippe inquisitionem pertinet u etiam illud, cui non respondisse Petilianum saepissime oom- mendaui, unde abluatur qui accipit baptismum, cum raacnlo- sam conscientiam non sancte dantis ignorat. hanc enira con- scientiam dantis uel sancte dantis uult esse originem radicem caput semeu arborem, unde existat, unde propagetur, unde inci- so piat, unde germinet, unde nascatur sanctificatio baptizati. XLVUI. 58. Cum ergo quaerimus, unde ablutus sit quem in ueatra communione non rebaptizatis, etiam cum eum con- stiterit ab aliquo baptizatum, qui propter occultam nequitiani iam sancte dantis conscientiam non habebat, quid responsuri » estis nisi a Christo aut a deo, quamuis et Christus deus super omnia sit benedictus in saecula, aut ab spiritu sancto, cuni et ipse sit deus, quia haec trinitas unitas deus? unde Petms cum dixisset homini: ausus es mentiri spiritui sancto, continuo secutus adiunxit, quid esset spiritus sanctus, et ait: 3u non es mentitus horainibus, sed deo. postremo etiamsi 26 cf. Kom. 9, 5 29 Act. 5, 3-4 4 ponire Pml 14 naecitur O 16 res n-spondisse Oml 18 igno- rant Pml enim] etiam OQ 25 d (del.) iam 0 28 unitas] unus ( lib. III 47, 57—49, 59 211 dicatis eum ab angelo ablui atque mundari, quando pollutam conscientiam non sancte dantis ignorat, uidete quia sancti homines cum in aeternam uitam resurrexerint, tunc de illis dictum est quod erunt aequales angelis dei. quisquis ergo 5 et ab angelo abluitur, melius abluitur quam si abluatur ab bominis qualicumque conscientia. cur ergo non uultis ut dicatur uobis: 'si tunc abluit homo, quando manifestus bonus est, cum autem occultus homo malus est, quoniam non habet con- scientiam sancte dantis, non iam ipse, sed deus aut angelus 10 abluit, sanctius iustificantur qui baptizantur ab occultis malis quam qui baptizantur a manifestis bonis'? quae sententia si uobis displicet, quoniara re uera displicere omnibus debet, illa tollite unde nascitur, illa corrigite unde religatur; illa enim non praecedant et ista non sequitur. 15 XLVIIII. 59. Nolite itaque dicere: conscientia sancte dantia attenditur quae abluat accipientis, ne dicatur uobis: 'quando latet dantis polluta conscientia, quis abluit accipientis consci- eutiam?', et cum responderitis: 'uel deus uel angelus', quoniam quid respondeatis aliud non habetis, sequatur uos unde con- » fnndamini: 'sanctius iustificantur qui baptizantur ab occultis malis, ut uel a deo uel ab angelo abluantur, quam qui bapti- zantur a manifestis bonis, qui deo uel angelis non comparan- tur\ sed dicite quod dicit ueritas et catholica ecclesia, quia non solum cum malus minister est baptismi, uerum etiam K cum sanctus et bonus est, non est in homine spes ponenda, sed in illo qui iustificat impium, in quem credentibus fides ad iustitiam deputatur. cum enim dicimus: 'Cbristus baptizat', non uisibili ministerio dicimus, sicut putat uel putari cupit nos dicere Peidlianus, sed occulta gratia, occulta potentia in ao spiritu sancto, sicut de illo dictum est a Iohanne Baptista: hic est qui baptizat in spiritn sancto. nec, sicut 4 cf. Matth. 22, 30 26 cf. Rom. 4, 5 31 Ioh. 1, 33 5 melius] eanctiue PQv, cf. p. 202, 17 et Ep. c. Don. 21, 59 extr. 6 cur] cum Pml 13 colligite Q 16 accipientis abluat 0 24 est minister v 14« 212 IIII. Contra litteras Petiliani Petilianus dicit, iam baptizare cessauit, 8ed adhuc id agit non rainisterio corporis, sed inuisibili opere maiestatis. quod enim dicimus: 'ipse baptizat', non dicimus: *ipse tenet et in aqua corpus credentium tinguit', sed: 'ipse inuisibiliter mundat', et hoc uniuersam prorsus ecclesiam. neque enim apostolo Paulo & non est credendum, qui de illo diiit: uiri, diligite uxores uestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam et se ipsum tradidit pro ea, ut eam sanctificaret mun- dans eam lauacro aquae in uerbo. ecce quia Christus sanctificat, ecce quia Christus etiam ipso lauacro aquae in uerbo, 10 ubi ministri corporaliter uidentur operari, ipse abluit, ipse mun- dat. nemo ergo sibi arioget quod dei est. sic est certa spes hominum, cum in illo figitur qui fallere non potest, quoniam maledictus oranis qui spem suam ponit in homine et beatus cuius est dominus deus spes ipsius. nam 15 dispensator fidelis mercedem accipiet nitam aeternam, dispen- sator autera infidelis, cum cibaria dominica distribuit conseruis, absit ut per suam infidelitatem cibaria inutilia faciat. quo- niam quae dicunt, inquit, facite, quae autem faciunt facere nolite. quod ideo contra malos dispensatores prae- 20 ceptura est, ut bona dei per ipsos accipiantur, mala autem ipsorum uita ex dissimilitudine caueatur. L. 60. Si autem ad ista prima uerba epistulae meae Peti- lianum non respondisse manifestum est et, ubi respondere cona- tus est, magis ostendit quod non potuerit respondere, quid de illis » partibus meorum scriptorum loquar, quibus nec respondere temptauit, quae omnino non attigit? quae tamen qualia sint 6 Eph. 5, 25-26 14 Hier. 17, 5 15 Pb. 39, 5 19 Matth. 23, 3 4 tingit v 6 qui] qoid Oml 9 et 10 lauachro PQ 10 in nerbo — lin. 18 inntilia faciat extant in fragmento Ob post uerba eiusdem frag- menti non fidera percipit sed reatnm p. 200, 27 11 operarii 06 ipse cuius opera sunt abluit Ob 12 ergo] enim Ob, om. Q sic est] eic Ov sit 06 18 in om. 0 qni] qna Obml potes Obml 17 fide- lil Pml cybaria 06 cum seruia 06 18 faciat] sequitur in O: qno ct illum et nos iudices posni; cf. ad cap. 59 sub fin. 22 canean- tur Oml lib. III 49, 59—50, 61 213 si recensere quisque uoluerit, qui et mea et ipsius habet scripta, puto quod intellegat quanta firmitate roborata sint. quod ut uobis breuiter ostendam, ipsa testimonia de scripturis sanctis prolata recolite uel legendo recensete, quae posuit e uelut aduersus nos et in mea responsione quae posui etiam ego aduersus uos, et uidete quemadmodum ego illa quae ipse posuit ostendi non nobis, sed potius uobia esse contraria. ipse autem illa quae posui maxime necessaria omnino non attigit et in illo uno apostoli, quod tamquam pro se pertrac- 10 tare conatus est, uidebitis quam nullum exitum inuenerit. 61. Pars quippe epistulae qnam scripsit ad suos a capite usque ad eum locum, ubi dicit: hoc nobis domimis vmperat: cum uos persecuti fuerint homines in ciuitate ista, fugite in aliam; quodsi et in ea uos persequuntur, fu- u gite in aliam, primum uenit in manus nostras; huic respondi- mus. quae nostra responsio cnm etiam in illius uenisset manus, acripsit hanc contra quam nunc refellimus et eum nostrae non respondisse monstramus. in illa ergo prima parte scriptorum eius, qnibus primum respondimus, haec sunt testimonia scriptu- » rarum,quae nobis putauit aduersa: arhor bona bonos fructus facit, et arbor mala malos fructus facit. numquid col- ligunt de spinis uuasY, et iterum: om?iis homo bonus de thesauro cordis sui profert bona, et omnis homo malus de thesauro cordis sui profert mala, et iterum: qui ba- * ptixatur a mortuo nonei prodest lauatioeius, his testimo- niis uolens ostendere talem fieri eum qui baptizatur, qualis fuerit a quo baptizatur. ego contra quemadmodum accipienda essent haec testimonia et quod eiua intentionem nihil adiuuarent ostendi. cetera uero quae posuit dicta in malos et sceleratoe homines non so esse aduersus frumenta dominica, sicnt praedicta et promissa 12 lib. II 19, 42 13 Mattb. 10, 23 20 sqq.] ef. lib. I 8, 9—9, 10. 11 6, 12. 7, 14 Matth. 7, 17. 16 22 Mattb. 12, 35 24 Eccli. 81, 30 12 haec PQ inbet nobis domintu Christus Petilianus l. c. 14 al- teram f. c. et deest l. c. persequentur l. c. 17 contra om. PQ 214 IIII. Contra litteras Petiliani sunt, toto orbe diffusa, et potius a nobis contra uos posse dici satis edocui. recensete et inuenietis. 62. At uero ego quae posui pro ecclesiae catholicae asser- tione ista sunt: quod ad baptismum attinet, ne id, quod gratia dei regeneramur mundamur iustificamur, danti homini tribuatur: bonum est confidere in domino quam con- fidere in homine, et: maledictus omnis qui spem suam ponit in homine, et quia domini est salus et uana salus hoininis et quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus et quia ille in quem creditur iustificat impium, ut deputetur fides eius ad iustitiam. propter ipsius uero ecclesiae unitatem, quae in omnibus gentibus dilatatur, cui uos non communicatis, haec testimonia posui de Christo esse praedicta, quia dominabitur a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae, et: dabo tibi gentes hereditatem tuam et posses- sionem tuam terminos terrae, et quod testamentum dei factum ad Abraham pro nostra, hoc est catholica commu- nione, recitetur, ubi scriptum est: in semine tuo benedi- centur omnes gentes, quod seraen interpretatur apostolus dicens: et semini tuo quod est Christus. unde apparet in Christo non solum Afros aut Africam, sed omnes gentes habituras benedictionem, per quas catholica dilatatur ecclesia, tanto ante promissum. et quod palea cum frumentis sit usque ad ultimam uentilationem, ne quisquam per calumnias crimi- num alienorum sacrilegium suae separationis excuset, qnod reliquerit et deseruerit omnium gentium communionem, et ne propter malos dispensatores, hoc est praepositos, societas chri- 6 Ps. 117, 8 7 Hier. 17, 5 8 Ps. 3, 9 9 Ps. 59, 13 I Cor. 3. 7 11 Bom. 4, 5 15 P8. 71, 8 17 Pa. 2, 8 20 Gen. 22, 18 22 Gal. 3, 16 13 gentibua om. 0 15 praedicata OmlQ 16 usque] tesque P 22 appparet 0 25 promisea Omi promissani PQv 26 nec Oml 27 quod] qa («c) Oml 28 pr. etj uel v lib. III 50, 61-51, 63 215 stiana diuidatur, etiam illud testimonium posui: quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt. haec ille testimonia de scripturis sanctis a me posita nec ostendit quemadmodum aliter accipi t deberent, ut non ea pro nobis neque contra uos esse osten- deret, nec omnino attingere uoluit, immo id egit tumultu conuiciorum suorum, ut, si fieri posset, haec a me dicta nulli omnino ueniret in mentem, qui post epistulam meam lectam etiam ipsius legere uoluisset. io LI. 63. Quod uero ex apostoli Pauli scriptis a me positum pro se tractare conatus est, quale sit parumper attendite. dixisii enim, inquit: apostohis Paulus eos, qtii dicebant se apostoli Pauli esse. obiurgat et dicit: 'uumquid Paulus pro uobis crucif ixns est aut in nomine Pauli 15 baptixati estis?'' quapropter si errabant illi et nisi corrigerentnr perirent, qni uotcbant csse Pauli, quae tandem spes eorum est, qui uoluerunt esse Donati? id enim agunt isti, nt origo et radix et caput bupti- nati nou nisi ille sit a quo bapti xatur. haec uerba et » hoc apostoli testimonium ex epistula mea commemorauit et sibi proposuit refellendum. proinde uidete, si ad propositum respondit. ait enim: inane hoc dictum est, inflatinn et pucrile et insipiens et quod longc sit penitus a fidei nosfrac ratione. htnc enim recte hoc diceres, si nos dicereinus 'in nominc ■jj, Donati baptixati sumus' aut 'Donalus crurifixus est pro nobis' aut 'in nostro nomine baptixati sumus'. at cum haec n nol/is nec dicta sint nec dicantur, quia formam diuinae sequimur trinitatix, te qui nofm talia obicis certitm est itisa- nirc ant si putas, quia in Donati uel in nostro nomiue bapti- 1 Matth. 23, 3 12 Petil. epist. II lib. I 3, 4-4, 5 13 I Cor. 1, 13 22 Petil. epist. II 5 esse om. Q 6 tumultum Oml 10 scriptis] dictis Q 13 apo- stoli deett l. c. esse pauli 0Qm2 17 uoluerunt] quaerunt l. c. uolnnt Cresc. IIII 23, 30 18 origo, radix l. c. 21 ad] ap Oml 24 diceres hoc Qml 25 pro nobis crucifixus est P 26 at] aut Pml 2-i te 0m2, sed eras., et v et OmlPQ cst) est te 0m2P 216 IIII. Contra litteras Petiliani xati sumujs, fallcris perdite simulque de uobis sacrilege con- fit-cris, quia uos in iwmine Caeciliani miseros inquinatis. haec Petilianus contra illa mea respondit, non intendeus uel potius ne ab aliquo intendatur obstrepens, omnino nihil so respondisse quod ad rem de qua agitur pertineret. quis enim non uideat 5 ideo magis recte a nobis positum hoc apostoli testimonium, quia non uos dicitis in Donati nomine baptizatos neque Dona- tum crucifiium esse pro uobis, et tamen propter partem Donati uos ab eeclesiae catholicae communione separatis, sicut etiam iili quos Paulus arguebat non utique dicebant in nomine Pauli 10 se fuisse baptizatos aut Paulum pro se esse' crucifiium, et tamen de Pauli nomine schisma faciebant. sicut ergo illis, pro quibus Christus, non Paulus crucifiius est et qui in nomine Christi, non in nomine Pauli fuerunt baptizati et tamen dice- bant: ego sum Pauli, propter hoc rectius dicitur: numquid 15 Paulusprouobis crucifiiusest autinnominePauli baptizati estis?, ut haereant ei, qui pro ipsis crucifixus est et in cuius nomine baptizati sunt, et non ad nomen Pauli diuidantur, sic et uobis multo magia, quia non dicitis 'in nomine Donati baptizati sumus' et tamen uultis esse de parte 20 Donati, congruenter dicitur: numquid Donatus pro uobis cru- cifiius est aut in nomine Donati baptizati estis? scitis enim Christum pro uobis esse crucifiium et in nomine ChriBti uos baptizatos, et tamen propter nomen et partem Donati unitati Christi, qui pro uobis crucifixus est et in cuius nomine bapti- » zati estis, tanta pertinacia repugnatis. LII. 64. Quia uero id egit Petilianus scriptis suis, ut origo et radii et caput baptizati non nisi ille sit a quo baptizatur, et hoc a me non inaniter nec pueriliter nec insipienter dictum est, piimordia epistulae ipsius quibus tunc respondi 30 recensete, et uidebitis. immo uero me commemorante dijigenter 6 a nobis recte t> 8 pro uobis esse Qml 15 relictius Oml 16 pro aobis paulas Pml 19 .liuiduntur Oml 23 nobis O 25 nobis O 28 capud Oml lib. III 51, C3-52, 64 217 aduertite: conscientiu, inquit, sanctc dantix aitenriitur qitae abluat accipientis. nam qui fidem sciens a perfido sumpserH non fidem percipit sed reatum. et tamquara diceretur ei 'unde hoc probas?', omnis res enim originc, inquit, et radicc con- 5 sistit et, si caput non habet aliquid, nihil est, nec quicquam bene regenerat, nisi bono semine regeneretur. quae cum ita smt, fratres, quae potest esse peruersitas, ut qui suis crimi- nibus reus est alium faciat innocentem, dicente domino Iesu Christo: arbor bona bonos fructns facit, (arbor mala wmalos fructus facit). numquid colligiint de spinis uuas?, et iterum: omnis homo bonus de tfiesauro cordis sui profert bona, et omnis homo malus de thcsauro cordis sui profert mala, et iterum: qui baptixatur a mortuo non ei prodest lauatio eius. haec orania quo per- u tineant uidetis, ut scilicet sancte dantis conscientia, ne quis- quam sumens a perfido non fidem percipiat sed reatum, ipsa sit origo et radix et caput et semen baptizati. nolens enim probaie conscientiam sancte dantis attendi quae abluat acci- pientis, et non fidem percipere sed reatum qui sciens fidem » sumit a perfido, continuo subiecit: omnis res enim origine ct radice consistit et, si caput non habet aliquid, nihil est, nec quicquam bene regenerat, nisi bono semim regenetetur. et ne qnisquam tam tardus esset, ut adhuc non intellegeret de illo eum dicere a quo quisqne baptizatur, explanat hoc subsequen- » ter et dicit: quae ciiin iia sint, fratrcs, qnae pofest cssc pcr- uersitas, ut qui suis criminibus reus est alium faciat inno- centem, dicente domino Iesu Christo: arbor bona honos frucius facit, (arbor mala malos fructus facit). num- 1 sqq.] Ub. II 8 sqq. 9 Matth. 7, 17. 16 11 Matth. 12, 35 18 Eccli. 81, 30 6 generetur OPm2Q 8 aliud Oml 9 fructus bonos Qml arbor— facit tuppleui 12 bona] mala P, sed del. 15 ne quisquam sumens a perfido bis Oml 16 sumens] fidem sumens OmSv sumens fidem PQ 19 fidem sciens v 22 generetur codd. 26 est om. Oml est reus Om2PQc 28 arbor— facit suppleui 218 IIII. Contra litteraa Petiliani tjuid colliyunt de spinis uuas? et ne adhuc incredibili obtunsitate cordis caecus auditor uel lector non uideat de homine baptizante dicere, adiungit aliud, ubi et hominem nominat : et iterutn. inquit: omnis homo bonus de thesauro cordis sui profert bona, et omnis homo malus de the- s saiiro cordis sui profert mala, et iterum: qui baptizatur a mortuo non ei prodest lauatio eius. certe iam raani- festum est, certe iam non indiget interprete nec disputatore ant demonstratore, id agere istos, ut origo et radix et caput baptizati non nisi ille sit a quo baptizatur; et tamen ui ueri- 10 tatis oppressus et quasi quae dixisset oblitus concedit mihi postea Petilianus, ut Christus sit origo et radix regeneratorum et caput ecclesiae, non quisquam homo dispensator ministerque baptismatis. cum enim dixisset, quia in nomine Christi bapti- zabant apostoli et Christum fundamentum ponebant, ut facerent is christianos, et hoc scripturarum sanctarum testimoniis et exemplis, tamquam nos hoc negaremus, probaret, ubi est nunc, inquit, illa uox, qua minutis et crebris quaestiuncutis erepi- tajis muUa inuoluta de Christo ct pro Christo et in Christo contra humanam temeritatcm et snperbiam intcidiose et elate *> dixisti? ecce Christns est oriyo christiani, Christus est captd, Christus est radir. his ego auditis quid nisi ipsi Christo gra- tias agam, qui coegit hominem confiteri? falsa ergo sunt illa quae in epistulae suae dixit exordio, cum uellet persuadere conscientiam sancte dantis attendi quae abluat accipientis et, » cum quis sciens fidem a perfido sumpserit, non fidem percipere sed reatum. hoc enim uolens uelut ostendere quantum sit in homine baptizante, tamquam magna documenta subiecerat dicens: omnis euim res oriyine et radire consistit et, si caput non habet aliquid, nihil cst. postea uero cum dicit quod et » nos dicimus: eccc Christus est oriyo christiani, Christus est cnpiit, Christnx esl radix, delet quod antea dixerat. quia con- 17. 31 Petil. epist. II 1 spinae Qml 2 obtusitate PQo 8 dispen«atore PQ 18 qnam PQ trepidans codd. 22 ego] ergo v 26 a perfido om. P peroiperet Om2 lib. III 52, 61-53, 65 219 scientia sancte dantis est origo et radix et caput accipientis. uicit ergo ueritas, ut homo qui baptismum Christi desiderat non in homine ministro spem ponat, sed ad ipsum Christum tamquam ad originem quae non mutatur, ad radicem quae non euellitur, 6 ad caput quod non deicitur securus accedat. LIII. 65. Iam illud quis non aduertat de quam inflata uena ueniat, quod, cum apostoli sententiam uelut eiponeret, ait: qiii dixit: ego plantani, Apollo rigauit, sed deus incre- mentum dedit, quid aliud dixit nisi: 'ego hominem in 10 Christo catechumenum feci, Apollo baptixauit, dcus quod fecimus confirmauiV? quare ergo non addidit Petilianus quod apostolus addidit et ego maxime commendaui, ut etiam hoc nobis exponeret: neque qui plantat est aliqvid ne- que qui rigat, sed qui incrementum dat deus? 15 quod si nelit exponere secundum ea quae supra posuit, sine dnbio sequitur ut (neque qui catechumenum facit) neque qui baptizat aliquid sit, sed deus qui incrementum dat. quid enim ad rem nunc pertinet quomodo dictum sit: ego plan- taui, Apollo rigauit, ntrum re uera ita sit accipiendum, » tamquam dixerit: 'ego catechumenum feci, Apollo baptizauit', an sit alius nerior et congruentior intellectus? ecce interim 8ecundum ipsius expositionem neque qui catechumenum facit neque qui baptizat est aliquid, sed qui incrementum dat deus. multum autem interest inter confirmare quod alius facit et 25 facere; qui enim dat incrementum, non arborem uel uitem confirmat, sed creat. illo quippe incremento fit, ut etiam li- gnum plantatum radicem producat et figat, illo incremento fit, at semen iactum germen emittat. sed quid hinc diutius disse- ramus? sufficit quod secundum ipsum neque qui catechumenum ao facit neque qui baptizat aliquid est, sed qui incrementum dat deus. quando autem hoc diceret Petilianus, ut eum dicere 8 Petil. epiat. II 8. 13 I Cor. 3, 6—7 6 anertat Oml que — facit addidi cipiendam lit Pv qua Ov 10 cathecuminum (passim) PQ 16 ne- 17 baptizatur OPmlQ dat] dat deus Qml 19 ac- 27 incrementum Oml 220 1IIL Contra litteraa Petiliani inteUegeremus: neque Donatus Carthaginis est aliquid neque Ianuarianus neque Petilianus'? quando hoc tumor ille pateretur, quo Be putat homo aliquid osbo, cum nihil sit, et ae ipsum seducit? LIIII. 66. Denique etiam paulo post, cum institueret et 6 intenderet tamquam ea uerba apostoU quae nos obieceramus iterum retractare, noluit haec ponere quae dizeram ego, eed alia, in quibus posset utcumque humana inflatio respirare. nam id eius, ioquit, apostoli dicta qvae nobis obieceras ite- rum replicemus, dixit: quid est enim Apollo quidue t» Paulus? ministri eius cui credidistis. quid aliud uerbi gratia dicit omnibus nostris nisi: 'quid est Donatus Cartha- ginis, quid Ianuarianus, quid Petilianus, nisi ministri eius cui credidistis'? hoc ego apostoli testimonium non posui, sed illud quod commemorare noluit posui: neque qui plantat est u aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus. iste autem ea uerba apostoli inserere uoluit, ubi inter- rogat quid sit Paulus uel quid sit Apollo et respondet: ministri eius cui credidistis. hoc aliquo modo ferre potuit toru8 ceruicis haereticae; illud autem, ubi non » interrogauit et respondit quid esset, sed dixit non esse aliqnid, ferre omnino non potuit. sed iam uolo quaerere, utrum non sit aliquid minister Christi. quis hoc dixerit? quomodo ergo uerum est: neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus, » nisi quia ad aliud aliquid est, ad aliud non est aliquid? ad ininistrandum et dispensandum uerbum ac sacramentum ali- quid est, ad mundandum autem et iustdficandum non est ali- quid, quia hoc non operatur in interiore homine nisi per quem oreatus est totus homo et qui deus manens factus est so homo, Ule scUicet de quo dictum est: fide mundans corda eorum, et: credenti in eum qui iustificat impium. 3 cf. Gal. 6, 8 9 Petil. epist. II 10 I Cor. 8, 5 15 I Cor. 8, 6—7 31 Act. 15, 9 32 Rom. 4, 5 2 Iannarius v, item lin. 13 20 thorns PQ lib. III 53, 65-55, 67 221 quod testimonium in uerbis meis Petilianus ponere uoluit, in suis autem nec tractauit nec attigit. LV. 67. Minister ergo, id est dispensator uerbi et sacra- menti euangelici, si bonus est, consocius fit euangelii, si autem i maluB est, non ideo dispensator non est euangelii. si enim bonus est, uolens hoc facit, si autem malus, hoc est sua quaerens, non quae Iesu Christi, inuitus hoc facit propter alia quae requirit. uidete tamen quid idem apostolus dixerit: si ergo uolens hoc facio, inquit, mercedem habeo, si autem inuitus, 10 dispensatio mihi credita est, tamquam diceret: 'si bonus bonum annuntio, etiam ipse peruenio, si auterq malus, bonum annuntio'. numquid enim dixit:' si inuitus facio, dispensator non ero'? annuntiauit Petrus et ceteri boni, inuitus Iudas, tamen cum ipsis missus annuntiauit illi mercedem babent, huic 15 dispensatio credita est. qui autem omnibus illis annuntiantibus euangelium perceperunt, non a plantatore uel rigatore, sed ab eo qai incrementum dat mundari et iustificari potuerunt. neque enim dicturi sumus Iudam non baptizasse, cum adhuc inter discipulos fuerit, quando fiebat quod scriptum est: ipse sonon baptizabat, sed discipuli eius. aut quia nondum Chri8tum tradiderat, qui loculos habebat et ea quae mitte- bantur auferebat et qui pecuniae custos innocens esse non potuit, dispensator tamen gratiae sine accipientium damno fuit, aut si non baptizauit, certe fatemini quia euangelizauit. quodsi a hoc minimuro et leue ducitis, uidete quid de ipso Paulo apo- stolo sentiatis qui dixit: non enim misit me Christus baptizare, sed euangelizare. huc accedit, quia incipit esse potior Apollo, qui baptizando rigauit, quam Paulus, qui euangelizando plantauit, cum sibi officium patris erga Corin- jo thios ob hoc uindicet nec eis, qui post illum ad eos uenerant, 6 cf. Phil. 2, 21 8 1 Cor. 9, 17 19 16% 4, 2 21 cf. Ioh. 12, 6 26 I Cor. 1, 17 5 alt. non om. 0 8 uidete scripsi uide codd. v 1 1 etiam] et P 12 cnim ». I. P non om. 0 17 potuerunt et iustificari Ov 20 baptiiat codd. ant] an Pv 22 et qni pecnniae custos om. PQ non om. PQ 30 nen- dicet P 222 IIII. Contra litteras Petiliani hoc nomen concedat. ait enim: si decem milia paedago- gos habeatis in Christo, sed non multos patres; in Christo enim lesu per euangelium ego uos genui. eis dicit: ego uos genui, quibus alio loco dicit: gratias deo, quod neminem uestrum baptizaui nisi Cri- s spum et Gaium et Stephanae domum. genuerat itaque illos non per se, sed per euangelium. qui etiamsi sua quae- reret, non quae Iesu Christi, et inuitus hoc faceret sine sua mercede, tamen pecuniam dominicam dispensaret, quam licet malus non malam nec inutilem bene accipientibus faceret. 10 LVI. 68. Et sj hoc de euangelio recte dicitur, quanto magis de baptismo dicendum est, quod ita pertinet ad euangelium, ut sine illo quidem ad regnum caelorum nemo perueniat, sed si accedat sacramento iustitia! qui enim dixit: nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit in is regnum caelorum, idem ipse dixit: nisi abundauerit iustitia uestra super scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnura caelorum. forma sacramenti datur per baptismum, forma iustitiae per euangelium: alterum sine altero non perducit ad regnum caelorum. uerumtamen per- » fecte baptizare etiam minue docti possunt, perfecte auteni euangelizaie multo difficilioris et rarioris est operis. ideo doctor gentium plurirais excellentior euangelizare missus est, non baptizare, quoniam hoc per multos lieri poterat, illud per paucos, inter quos eminebat et tamen legimus eum aliquot * iocis dixisse euangelium meuiu, 'baptismum' autem cmeum' numquam dixit, sed nec- cuiusquam per quem ministratus est. nam solus ille baptismus quem dedit Iohannes dictus est baptismus Iohannis. hoc praecipuum uir ille dispensationis suae munus accepit, ut lauacri praecursorium sacramentum w etiam illius diceretur per quem dispensabatur; baptismus 1 I Cor. 4, 15 4 1 Cor. 1, 14. 16 7 cf. Phil. 2, 21 14 Ioh. 8, 5 16 Matth. 5, 20 23 cf. I Tim. 2, 7 26 II Tim. 2, 8. cf. De bapt. V 14, 16 18 caelorum om. Q 16 habundanerit OQ 21 autem] etiam PQ 22 difficilliom Pml 25 aliquibus v I lib. III 55, 67-57, 69 223 autem quem ministrauerunt discipuli Christi nullins eorum dictus est, ut illius esse intellegeretur de quo dictum est: Christus dilexit ecclesiam et se ipsum tradidit pro ea, ut eam sanctificaret mundans eam lauacro saquae in uerbo. si ergo euangelium, quod ita Christi est, ut possit et minister propter munus dispensationis dicere suum, potest homo etiam per malum dispensatorem sine peri- culo accipere faciens quod dicit, quod autem facit non faciens. quanto magis baptismum Christi, quem nemo apostolorum ita io ministrauit, ut auderet dicere stium, potest quisque sine contagione mali ministri percipere, qui bona fide accedit ad Christum ! LVII. 69. Proinde si Petilianus, cum ego quae posuit de scripturis testimonia quod contra nos non essent non praeter- U miserim demonstrare, ipse quae posui partim oranino non atti- git, partim quae tractare uoluit niliil aliud se quam eiire inde non potuisse monstrauit, non diu hortandi estis uel admonendi, ut uideatis quid tenere, quid cauere debeatis. sed forte in sanctarum scripturarum testimoniis talis apparuit, in his uero » documentis quae inter homines de ipso schismate gesta sunt, aliquid ualuit. immo uero et in his. quamquam post diuina testimonia superfluo requirantur, quid commemorauit aut quid probauit? qui cum fuisset grauiter in traditores inuectus et multa in eos etiara de sanctis libris testimonia proclamasset, » nihil tamen dixit unde nos ostenderet traditores. ego autem coramemoraui Siluanum Cirtensem, cui quibusdara interpositis etiam ipse successit, cum adhuc esset subdiaconus, gestis municipalibus expressum esse traditorem. contra hoc ille mutire nil ausus est. et profecto uidetis, quanta eum necessi- 30 tudo compellebat ad respondendum, ut uidelicet prodecessorem suum et non solum consocium, sed ut ita dicam etiam con- 3 Eph. 5, 25—26 23 cf. Pctil. epist. II 26 pag. 18, 15 8 non] no Oml anle non faciens del. non facit P 9 baptismus Pml 14 quod] que O quam v 24 proclamasse Oml 25 uos] eos v 27 sub- dieconus Pml 29 eum quanta Pml 30 praedecessorem OmSPQv 224 IIII. Contra litteran Petiliani cathedraneum innoeentem a crimine traditionis ostenderet, prae- sertim cum totam causam uestram ibi constituatis, ut tradi- tores appelletis eos, quos traditoribus communionis tramite successisse uel fingitis uel putatis. qui ergo ipsius causae uestrae necessitate, etiam si Rusiecadiensem uel Calamensem t uel cuiuslibet alterius ciuitatis aliquem de parte uestra gestis municipalibus demonstratum dicerem traditorem, omni modo eum defendere cogeretur, de suo prodecessore conticuit. unde, r.isi quia hic non inuenit quam caliginem offunderet, unde saltem homines mente tardissimos et somnolentissimos falleret? 10 quid enim diceret, nisi falsa de Siluano ista iactari? sed reci- tamus gesta. et quando factum sit et quando etiam Zenophilo consulari allegatum sit. quibus quomodo ille resisteret saeptus undique optima causa catholicae, uestra autem pessima? unde ista uerba commemoro ex illa epistula mea, cui per hanc u quam nunc refello uideri uoluit respondisse, utique ut uidea- tis quam inuicte positum sit, contra quod ille nihil tutius inuenire potuit quam silentium. LVIII. 70. Cum enim ex euangelio uelut contra nos testi- monium posuisset, ubi dominus ait: uenient ad uos in so uestitu ouium. intrinsecus autem sunt lupi rapaces. ex fructibus eorum cognoscetis cos, ego respoudi et dixi: ergo fructus consider emus. tum continuo subieci et adiunxi: obicitis traditionem: hanc ipsam multo probabilius nos uobis obicimus. et ne per multa* curramus, in eadem Constantiniensi ciuitate Sil- uanum episcopum maiores uestri in ipso exordio sui schismatis ordinarunt, iste cum adhuc esset subdiaconus, manifestissimus traditor municipa- 12 cf. Cresc. III 27, 30-29, 33 20 lib. II 16, 86. Matth. 7, 15—16 28 lib. I 21, 23—22, 24 1 ostendere Oml 5 si om. v 8 praedecessore OmiPQv 9 ofifen- deret Oml 10 saltim PQ 12 zenofilo 0 13 alligatam Oml 14 obtiroa 0 16 nt om. 0 20 neninnt l. c. 21 intus l e. 26 con- atantinianensi O constantiniacensi PQ 28 ordinauerunt Pv, vt ett I 21, 23< lib. IU 57, 69-58, 70 225 libus gestis expressus est. si et uos aduersus maiores nostros aliqua documenta profertis, aequa condicio postulatur, ut (aut) utraque uera aut utraque falsa credamus. si utraque uera sunt, uos sestis sine dubio schismatis rei, qui crimina uos fugere in totius orbis communione finxistis, quae in ipsa particula uestrae concisionis habebatis. si autem utraque falsa sunt, uos estis sine dubio schismatis rei, qui propter falsa crimina tradito- lorum immani separationis crimine maculamini. quodsi a nobis aliqua et a uobis nullauel a nobis uera et a uobis falsa proferuntur, non est discuti- endum quam penitus uestra ora claudantur. quid, si uos sancta et uera Christi ecclesia conuinceret isatque superaret, etiamsi nos nulla uel falsa, uos autem aliqua et uera traditionis documenta tene- retis, quid iam uobis restet, nisi ut, si uultis, pa- cem diligatis, si autem non uultis, saltem obmu- tescatis? etenim quaecumque modo proferretis, 20 facillime et uerissime dicerem tunc ecclesiae ple- nariae et catholicae unitati iam per tot gentes diffusae atque firmatae uos ea probare debuisse, ut uos intus essetis, illi autem quos conuinceretis pellerentur foras. quod si conati estis facere, » procul dubio probare non potuistis et uicti uel irati uos ab innocentibus, qui damnare incerta non possent, immani sacrilegio separastis. si au- tem nec conati estis id agere, nimis execrabili et impia caecitate uos a frumentis Christi, quae per » totum (agrum, id est totum) mundum, usque ad finem crescunt, paucis in Africa zizaniis offensi praecidistis. ad haec, quae ex illa mea priore epistula 3 aat auppleui ex I 21, 23 4 esse credamus I 21, 23 si om. Oml 8 «in t> 13 ora om. PQ 17 nt om. PQ 30 agrum id est suppl. v totum ego addidi ex I 22, 24 32 mea priore mea Q priore mea v UI. Aogu»t. o. Don. II. 15 226 1 1 1 1 . Contra litteraa Petiliani commemoraui, Petilianus uihil respondit omnino. et utique uidetis his paucis uerbis totam causam quae inter nos agitur contineri. quid enim dicere conaretur, ubi quidquid eligeret uinceretur? 71. Cum enim de traditoribus et a nobis contra uestros et 6 a uobis contra nostros documenta proferuntur — si tamen et a uobis aliqua proferuntur, quae usque ad hunc diem omnino neseimus; neque enim ea Petilianus suis litteris inserere prae- termitteret, qui tam diligenter contra me partes gestorum, quae ad causam pertinent, commemorandas inserendasque cu- tt rauit — , uerumtamen, ut iam dicere coeperam, si et a nobis et a uobis talia proferuntur, profecto aut utraque uera sunt aut utraque falsa aut nostra uera et uestra falsa aut nostra falsa et uestra uera. plus quid dicatur, non inuenitur. LVIIII. 72. At in omnibus his quattuor sententiis ueritas pro u communione catholicae est, quia, si utraque uera sunt, propter bomines quales et uos habebatis communionem orbis terrarum deserere minime debebatis; si utraque falsa sunt, propter nulla crimina traditionis cauendum erat orimen atrocissimum diuisionis; si nostra uera et uestra falea sunt, olim quid » dicere non habetis; si uestra uera et nostra falsa 8unt, falli potuimus cum orbe terrarum de hominum iniquitate, non fidei ueritate. non enim debuit attendere semen Abrahae in omni gente diffusum, quid uos nosse diceretis, sed quid iudicibus probaretis. unde scimus, quid egerint quos ueatri maiores * accusauerunt, etiamsi uera eis obiciebantur, ut uel cognitori- bus causae uel certe ecclesiae ubique diffusae, quae non nisi cognitorum sententias debebat attendere, non illa uera sed falsa putarentur? non ideo deus absoluit, quidquid hominum 8celeri8 ut homines nosse non possint; neminem tamen recte « 9 cf. Petil. epist. II 8 insere Oml 11 tamen om. PQ iara ut PQ iam fort. dekndum, cf. p. 196, 7. 236, 12 12 post proferuntur add. v: qnae usque ad hunc diera omnino nesoimus; c/. Im. 7 15 quatuor his Pml 16 quia ai) quaai Pml 21 diceretig 0m2PQv 26 ut] cum v 80 ut] ad Oml lib. III 58, 70-53, 72 227 iudicari puto nocentem, qui hominem non conuictum crediderit innocentem. unde ergo nocens orbis terrarum, si nosse non potuit etiam uerum fortasse crimen Afrorum et hoc aut ideo nosse non potuit, quia nemo ad eum detulit, aut ideo, quia s in eo quod delatum est cognitoribus potius iudicantibus quam uictis murmurantibus credidit? hinc ergo laudandus est Peti- lianus, quod hoc, cum omnino inuictissimum cerneret, silentio praetermisit; non plane laudandus, quod cetera similiter in- uicta, quae tamen putauit posse obscurari, uerborum nebulis io operire conatus est et quod me fecit causam, cum defecisset in causa, de me quoque ipso nihil dicens, nisi quod aut om- nino falsum esset aut culpandum non esset aut ad me iam non pertineret sed interea uos. quos inter me et illum iudices posui, sapitisne aliquid inter uerum falsumque discernere, is inter inflatum et solidum, inter turbidum et tranquillum, inter tumidum et sanum, inter diuina praedicta et humana praesumpta, inter probationes et criminationes, inter docu- menta et figmenta, inter causae actionem et causae auersio- nem? si sapitis, bene et recte; si autem non sapitis, nos uestri » curam gessisse non paenitebit, quia, etsi cor uestrum ad pacem non conuertitur, pai nostra tamen ad nos reuertitur. 7 qnod om. Oml 11 ipae PQ 18 inter me sqq.] cf. quae de O ad p. 199, 9. 200, 27. 212, 10 et 18 adnotaui 14 faUnmne PQv 18 alt. causa Oml 21 reuertetnr v; add. Expi. liber contra epfam petiliani item anr. augustini 0 Eiplicit liber IU. eiusdem contra epistulam peti- liani P Erplicit liber tercius aurelii augustini epi contra epfam petiliani Q ATGTSTIHI RETRiCTlTIOMYM LIB. II CIP. LI (XXV) (PAO. 161, 1 ED. KNOELL). CONTKA LITTERAS PETILIANl LIBRI TRES. 1. Antequam finirem libros de trinitate et libros de Genesi ad litteram, inruit causa respondendi litteris Petiliani Dona- 6 tistae, quas aduersus catholicam scripsit, quam differre non potui, et scripsi in hanc rem tria uolumina, quorum primo primae parti epistulae ipsius, quam scripsit ad suos, quia non tota in nostras manus uenerat, sed prior parua pars eius, quanta potui celeritate et ueritate respondi. etiam ipsa epistnla io est ad nostros, sed ideo inter libros habetur, quia ceteri duo in eadem causa libri sunt. postea quippe inuenimus totam eique tanta diligentia respondi, quanta Fausto Manicheo, uerba scilicet eius sub eius nomine prius poneus particulatim et sub meo per singula responsionem meam. sed prius, quod n 8cripseram, antequam totam repperiremus, peruenit ad Petili- anum et iratus respondere conatus est in me potius dicens, quidquid eum libuit, in causa. uero omnino deficiens. quod cum possit conlatis utriusque nostrum scriptis facillime aduerti, tamen propter tardiores hoc ipse respondendo demonstrare w curaui. sic est additus eidem operi nostro liber tertius. 2. Hoc opus in primo libro sic incipit: Nostis nos saepe iioluisse; in secundo autem sic: Primis partibus epistulae Petiliani; in tertio autem sic: Legi. Petiliane, litteras tnas. V. EPISTVLA AD CATHOLICOS DE SECTA DONATISTARVM. 0 = cod. Aurelianensis 168 saec. XI n = cod. PariBiensis bybl. nat. 9546 saec. XI v = editio Maarina Augustinus episcopus dilectissimis fratribus ad nostrae dispensationis curam pertinentibus: salus quae in Christo est et pax unitatis et caritatis eius sit uobiscum et integer spiri- tus uester et anima et corpns in diem domini nostri Tesn s Christi seruetur. I. 1. Memini8tis, fratres, Petiliani Donatistarum Constanti- niensis episcopi perparnam epistulae partem in manus nostras aliquando nenisse eique particulae quod responderim scripsisse me ad dilectionem ueatram. sed cum postea tota et plena 10 nobis a fratribus qui ibi sunt mitteretur, placuit ei ab exor- dio respondere, tamquam praeaentes ageremus, quemadmodum semper scitis nos cum eis agere uoluisse, ut sine studio con- tentionis, quid uel ab ipsis uel a nobis dicatur, collata dis- putatione omnibus appareret. in multorum enim manibus illam 15 epistulam esse didicimus, qui etiam multa ex illa memoriter tenent, aliquid uerum aduersus noa eum dixisse arbitrantes. sed nunc si legere uoluerint quae respondimus, profecto intellegent quid aibi abiciendum et quid tenendum sit. neque enim illa nostra sunt, aicut ipsi possunt considerare, si uelint ao sine studio partium iudicare; nam de scripturis sanctis ita sunt omnia prolata et probata, ut ea negare non possit nisi qui illarum scripturarum se inimicum esse profitetur. sed de illo opere nostro uideo quid possint dicere iliius tam malae causae pertinacissimi defensores, me uidelicet absentis epistulae re- S5 spondisse, ubi uerba mea ille non audiret quibus continuo 1 cf. Petil. lib. I init. 2 salus et cet.] cf. Petil. I 29, 31 eitr. 6 cf. Petil. I 1, 1 10 cf. Petil. II 1, 1 Aur. Aug. epta ad catholicos de secta donatistarum 0, inscriplio ml deleta in U anguBtinug contra donatistas JlmZ 6 conetantinensis 77 8 re8ponderimii8 77p 17 legire 77m7 21 possint Om7 232 . V. Epistula responderet. defendat ergo uerba epistulae suae et, si potest, ostendat responsionibus meis non ea fuisse refutata atque conuicta aut, si hoc non uult, faciat et ipse huic epistulae meae quod ego illi ipsius, cui iam respondi; illam quippe scripsit ad suos, sicut ego hanc ad uos. cui si uelit etiam ipse 6 respondeat. . II. 2. Quaestio certe inter nos uersatur ubi sit ecclesia, utrum apud nos an apud illos. quae utique una est quam maiores nostri catholicam nominarunt, ut ex ipso nomine ostenderent quia per totum est; 'secundum totum* enim xa»' 10 oXov Graece dicitur. haec autem ecclesia corpus Christi est, eicut dicit apostolus: pro corpore eius, quae est eccle- sia, unde utique manifestum est eum, qui non est in membris Christi, christianam salutem habere non posse. membra uero Christi per unitatis caritatem sibi copulantur et per eandem n capiti suo cohaerent, quod est Christus Iesus. totum igitur, quod annuntiatur de Christo, caput et corpus est. caput est ipse unigenitus Iesus Christus filius dei uiui, ipsesaluatorcorporis, qui mortuu8 est propter delicta nostra et resurreiit. propter iustificationem nostram, corpus eius ecclesia de qua H .dicitur: ut exhiberet sibi gloriosam ecclesiam, non habentemmaculamautrugamautaliquideiusmodi. inter nos autem et Donatistas quaestio est ubi sit hoc corpus. id est ubi sit ecclesia. quid ergo facturi sumus? in uerbis nostris eam quaesituri an in uerbis capitis sui domini nostri » Iesu Christi? puto quod in illius potius uerbis eam quaerere debemus, qui ueritas est et optime nouit corpus suum; nouit enim dominus qui sunt eius. 3. Quae sint autem uerba nostra, in quibus eam quaeri non oportet, aduertite et uidete etiam ibi quid intersit inter nostra » 5 cf. Petil. I 1, 1 7 cf. Petil. II 55, 126. 78, 164. «I 35, 41 9 cf. Petil. II 38, 91. Gaud. II 2, 2 12 Col. 1, 24 18 Eph. 5. 28 19 Rom. 4, 25 21 Eph. 5. 27 27 cf. I Iob. 6, 6 II Tim. 2, 19 10 catholon 077 12 apostolus dicit 77«; 22 huiusraodi ttv 23 ubi — id est om. II 29 sint] ei Oml eam] eum 0 . ad catholicos 1, 1-2, 3 233 uerba et illorum; et tamen in uerbis nostris ecclesiam quaeri nolumus. quidquid nobis obicimus inuicem de traditione codi- cum diuinorum, de turificatione, de persecutionibus, uerba nostra sunt. et in talibus quidem nos hunc tenemus modum, 6 ut uel utraque uera esse deputentur, siue quae a nobis siue quae ab ipsis dicuntur, uel utraque falsa, uel nostra uera et sua falsa, uel nostra falsa et sua uera, et in his omnibus nullum crimen esse orbis christiani, cui nos communicamus, ostendimus. si enim uera sunt crimina et quae a nobis in 10 illos et quae ab ipsis in nos dicuntnr, faciamus quod ait apo- stolus:donantes nobismetipsis sicutetdeusinChri- sto donauit nobis, ut maligni homines nec illi, qui forte fuerunt uel suut apud nos, nec illi, qui uel fuerunt uel sunt apud illos, impediant concordiam nostram et uinculum pacis, 16 uno eorum scelere correcto, quod se frustra separauerunt ab unitate orbis terrarum, cum tales haberent. si autem utraque falsa sunt, siue quae nos illis siue quae illi nobis- obiciunt uel de traditione uel de persecutione innocentium, nullam uideo litis causam, nisi quia est causa ut illi se corrigant, 20 qui 8e sine causa separauerunt. quodsi nos uera dicimus, quo- niam gesta quae proferimus et litteris imperatoris, ad quem tunc et primo scripserunt et postmodum appellauerunt, et to- tius orbis communione firmamus, quae autem illi dicunt ideo falsa esse conuincuntur, quia ipsis temporibus, ciim eadem »6 quaestio uersaretur, optinere causam auam minime potuerunt, maior in eis apparet sacrilegae animositatis furor et animarum innocentium persecutio, quam si solo schismatis crimine tene- rentur. et illa quidem tribuant non omnibus sed quibus uolu- erint suorum; schisma tamen crimen est omnium. porro si 5 cf. Petil. I 21, 23. III 58, 70 sqq. Cresc. III 72, 84. IIII'57, 68 11 Eph. 4, 32 21 cf. Cresc. III 71, 82 29 crimen est omnium) cf. Petil. II 8, 20. 82, 73 extr. 2 quicqaid II innicem obicimns J7t> 5 depntent Omlll an depu- temuB? cf. credunus Pelil. I M, 23 6 dicitur Oml 7 hiis II (passim) 18 apud nos— nel sunt om. 0 illi om. v 25 obtinere IIv 234 V. Epistula crimina traditionis et persecutionis uera uolunt esse quae obi- ciunt et falsa qnae obiciuntur a nobis, nec sic purgantur a crimine schismatis; ad quosdam quippe illa pertinere possunt, non ad uniuersum orbem christianum. quem si contagione perisse arbitrantur — omitto dicere quam multa sancti bono 5 pacis etiam cognita mala in hominum congregatione toleraue- rint — , illud dico: isti ostendant quomodo eorum contagione non perierint, quos Bacrilegos incestatores consecratae pudi- citiae feminarum inter se latere siue latuisse uel modo nesciunt uel aliquando nescierunt. profecto dicturi sunt hoc ipso se 10 non contaminatos, quod nescierunt. quomodo ergu contaminatus est orbis, qui adhuc nescit, an uera sint ista quae dicunt? putemus nobis modo probata, modo demonstrata: quid agimns de tot gentibus? deseruntur nescientes; ergo deseruntur inno- centes et, cum illud sit nullum crimen illorum, hoc ease i» incipit sceleratissimum nostrum. an currere debemus et eos docere qiiod scimus? ut quid hoc? si, ut innocentes sint, inno- centes sunt etiam dum nesciunt; non enim mala facta ho- minum cognoscendo sed cognitis non consentiendo, de inco- gnitis autem non temere iudicando innocentiam custodimus. » ac per hoc, ut dixi, innocens est orbis terrarum, qui crimina quae ab istis in quosdam dicuntur, etiamsi uera dicuntur, ignorat; ab his autem innocentibus qni se ipsos separauerunt, eodem ipso crimine separationis et schismatis innocenti&m perdiderunt. et modo nos docent uera se dicere in quosdam, » ut ab eis nos separent, in quos non habent uera quae dicant. 4. Hoc enim eis dicit orbis terrarnm, quod quidem sermone breuissimum est, sed robustissimum neritate: Afri nempe inter se episcopi confligebant. si finire inter se obortam dissensionem » 5 bono padt] cf. index 8. u. bonus 5 obmitto Oml multi 77 sancti om. H 9 siue] uel v 12 nescit adhuc Jlmlv dicuntur v 15 nullum «. I. JlmS 17 li ut] siout OIl 18 raalefacta v 20 custodiamus 0 25 dicere ex docere Jlrnl 27 di- cunt 77 ad catholicos 2, 3—4 235 non poterant, ut siue per concordiani compositis siue degra- datis qui male contenderent hi, qui bonam causam habebant, in communione orbis terrarum per unitatis uinculum perma- nerent, restabat utique ut episcopi transmarini, qua pars ma- 5 xima diffundebatur ecclesiae catholicae, de Afrorum collegarum dissensionibus iudicarent, illis uidelicet instantibus, qui malae ordinationis crimen aliis obiciebant hoc si factum non est, culpa eorum est a quibus fieri debuit, non orbis terrarum qui non ad se perlata nesciuit. si autem factum est, quid pecca- io uerunt ecclesiastici iudices, qui crimina, etiamsi uera et ad se delata, sibi tamen non probata damnare nullo modo debebant? numquid eos mali polluere poterant, qui eis manifestari non poterant? si autem manifestati sunt eis et aliqua uel segnitia uel coniuentia tales a communione remouere noluerunt et per- i6 uerso iudicio pro eis etiam dixerunt sententias, quid peccauit orbis terrarum, qui causara illam malos iudices habuisse nesciuit et eos bene iudicasse credidit, de quibus iudicare non potuit? sicut enim reorum scelus, si iudices latuit, non eos utique contaminauit, sic et iudicum scelus, si aliquod fuit, '•» quia orbem terrarum latuit, eum profecto contaminare non potuit. his igitur innocentibus innocenter communicamus hodie- que nescientes, quae tunc acta sint. quapropter etiamsi uera esse quae in quosdam dicunt hodie didicerimus, nulla causa est, cur ab innocentibus qui haec nesciunt recedamus et trans- »5 eamns ad eos, qui propterea crimine schismatis omnes impli- cati sunt, quia id fecerunt quod nos facere suadent, ut nou exemplo apostolorum toleremus malos. sed exemplo haereticorum deseramu8 bonos. sed faciaraus orbem terrarum, quod fieri non potest, hodie nobiscum ad liquidum posse cognoscere uera 30 ease quorundam scelera, quos isti criminantur: numquid ex hoc innocentior fieri poterit quam erat antequam nosset? sicut 3 communlonem O 6 stantibus O orinien malae oriiinationis JIv 10 eccle«iasti Oml 14 cohibentia 0 conhibentia 77 17 benej raale 77u non credidit 77t> 20 quia] quid Oml quod 0m2 29 nobis eum 77m/ 30 riminantur Oml V. Epistula enim eos maculare non poterant incogniti mali, etiamsi adhuc in hac uita essent, ita qui iam ex hac uita emigrarunt etiam cogniti maculare non possunt. si ergo talis est causa nostra in uerbis nostris de quorundam criminibus, quae alternis nobis obicimus, ut tamen inuicta sit, etiamsi falsa esse quae in quos- dam illorum dicimus et uera esse quae in quosdam nostrum dicunt hodie cognoscamus, quid habent quod respondeant, siue illa potius uera sint quae nos dicimus et falsa quae dicunt, siue utraque falsa sint, siue utraque uera sint, quandoquidem «t ibi uincuntur quod solum uotis omnibus sibi ut credatur exoptant? III. 5. Sed, ut dicere coeperam, non audiamus: 'haec dicis, haec dico\ sed audiamus: 'haec dicit dominus'. sunt certe libri dominici, quorum auctoritati utrique consentimus, utrique cedimus, utrique seruimus: ibi quaeramus ecclesiam, ibi discu- tiamus causam nostram. hic forte dicturi sunt: 'quid quaeris in libris quos ignibus tradidisti?' ad hoc respondeo: 'quid times ne legantur hi libri, si eos ab ignibus custodiati?' eos certe ille tradidisse credatur, qui eis lectis non consentire conuincitur. aut si forte isti libri ita designant traditorem suum, sicut designauit dominus Iudam, legant in eis nominatim et expresse uel Caecilianum uel ordinatores eius eorundem libro- rum futuros fuisse traditores, et si non eos anathemauero, ipse cum eis iudicer tradidisse. sed neque nos in eis libris inuenimus Maiorini ordinatores designatos esse traditores, quam- uis haec aliunde recitemus. auferantur ergo illa de medio, quae aduersus nos inuicem non ex diuinis canonicis libris, sed ali- unde recitamus. quodsi nolunt ut auferantur, uideant quia, et si utraque uera sunt, nulla fuit causa separationis illorum, ut eos fugerent quos habebant, et si utraque falsa sunt, nulla fuit causa separationis illorum, ut eos fugerent quos in nullo cri- 12 ut dicere coeperam) cf Petil. III 58, 71 25 cf. Optat. I 15 2 qui] quia 077 5 tamen scripsi tam 077« 10 et ipai uincuutur ibi v 12 haec haec dicis 0 15 credimus 77 18 hi om. 77 isti i> 23 anathematizauero Ov 28 nolint t ad catholicos 2, 4—3. 6 237 mine repperiebant, et si nostra uera, illa autem falsa sunt, nulla fuit causa separationis illorum, quia potius se corrigere atque in unitate permanere debebant, et si nostra falsa sunt et illa uera sunt, nulla fuit causa separationis illorum, quia s innocentem orbem terrarum, cui haec demonstrare uel nolue- runt uel non potuerunt, deserere non debebant. 6. Quaerat fortasse aliquis et dicat mihi: 'cur ergo ista uis auferri de medio, quando communio tua, etiamsi proferantur, inuicta est?' quia nolo humanis documentis, sed diuinis ora- io culis sanctam ecclesiam demonstrari. si enim sanctae scrip- turae in Africa sola designauerunt ecclesiam et in paucis Romae Cutzupitanis uel Montensibus et in domo uel patrimo- nio unius Hispanae mulieris, quidquid de chartis aliis aliud proferatur, non tenent ecclesiam nisi Donatistae. si in paucis 15 Mauris prouinciae Caesariensis eam sancta scriptura determi- nat, ad Rogatistas transeundum est. si in paucis Tripolitanis et Byzacenis et prouincialibus, Maximianistae ad eam peruene- runt. si in solis orientalibus, inter Arrianos et Eunomianos et Macedonianos et si qui illic alii sunt requirenda est. quis gu autem possit singulas quasque haereses enumerare gentium singularum? si autem Christi ecclesia canonicarum scriptura- rum diuinis et certissimis testimoniis in omnibus gentibus designata est, quidquid attulerint et undecumque recitauerint qui dicunt: ecce hic est Christus, ecce illic, audiamus potius, si oues eius sumus, uocem pastoris nostri dicentis: nolite credere. illae quippe singulae in multis gentibus ubi ista est non inueniuntur, haec autem quae ubique est etiam ubi illae Birat inuenitur. ergo in scripturis sanctis canonicis eam requiramus. 12 cf. ep. 53, 2. Petil. II 108, 247 15 cf. Cresc. IIII 60, 73 16 cf. 19, 51. Cresc. IIII 58, 69 24. 26 Matth. 24.. 23 1 reperiebant OmZv illa] illorum Hv 4 illa] illorum v 12 cutsu- pitanis II 18 quicquid H (passim) aliud] aliquid II 15 Caesarc ensis v 18 et macedonianos et eunomianos 77m/ 24 est om. II 232 V. Epistula responderet. defendat ergo uerba epistulae suae et, si potest, ostendat responsionibus meis non ea fuisae refutata atque conuicta aut, si hoc non uult, faciat et ipse huic epistulae meae quod ego illi ipsius, cui iam respondi; illam quippe scripsit ad suos, sicut ego hanc ad uos. cui si uelit etiam ipse » respondeat II. 2. Quaestio certe inter nos uersatur ubi sit ecclesia, utrum apud nos an apud illos. quae utique una est quam maiores nostri catholicam nominarunt, ut ex ipso nomine ostenderent quia per totum est; 'secundum totum* enim xaS' 10 oXov Graece dicitur. haec autem ecclesia corpus Christi est, sicut dicit apostolus: pro corpore eius, quae est eccle- sia. unde utique manifestum est eum, qui non est in membris Christi, christianam salutem habere non poBse. membra uero Christi per unitatis caritatem sibi copulantur et per eandem o capiti 8uo cohaerent, quod est Christus Iesus. totum igitur, quod annuntiatur de Christo, caput et corpus est. caput est ipse unigenitus Iesus Christus iilius dei uiui, ipsesaluatorcorporis, qui mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter iustificationem nostram, corpus eius ecoleeia de qua » .dicitur: ut exhiberet sibi gloriosam ecclesiam, non habentem maculamautrugamautaliquideiusmodi. inter nos autem et Donatistas quaestio est ubi sit hoc corpus, id est ubi sit ecclesia. quid ergo facturi sumus? in uerbis nostris eam quaesituri an in uerbis capitis sui domini nostri » Iesu Christi? puto quod in illius potius uerbis eam quaerere debemus, qui ueritas est et optime nouit corpus suum; nouit enim dominus qui sunt eius. 3. Quae sint autem uerba nostra, in quibus eam quaeri non oportet, aduertite et uidete etiam ibi quid intersit inter nostra » 6 cf. Petil. 11,1 7 cf. Petil. II 55, 126. 73, 164. III 35, 41 9 cf. Petil. II 38, 91. Gaod. II 2, 2 12 Col. 1, 24 18 Eph. 5. 23 19 Rora. 4, 25 21 Eph. 5. 27 27 cf. I Ioh. 6, 6 II Tim. 2, 19 10 catholon OII 12 apostolus dicit IIv 22 huiusraodi Ih 23 ubi — id est om. Jl 29 sint] si Oml eam] eam 0 . ad catholicos 1, 1—2, 3 233 uerba et illorum; et tamen in uerbis nostris ecelesiam quaeri nolumus. quidquid nobis obicimus inuicem de traditione codi- cum diuinorum, de turificatione, de persecutionibus, uerba nostra suot. et in talibus quidem nos hunc tenemus modum, 6 ut uel utraque uera esse deputentur, siue quae a nobis siue quae ab ipsis dicuntur, uel utraque falsa, uel nostra uera et sua falsa, uel nostra falsa et sua uera, et in his omnibus nullum crimen esse orbis christiani, cui nos communicamus, ostendimus. si enim uera sunt crimina et quae a nobis in 10 illos et quae ab ipsis in nos dicuntur, faciamus quod ait apo- stolus:donantes nobismetipsissicutetdeusinChri- sto donauit nobis, ut maligni homines nec illi, qui forte fuerunt uel suut apud nos, nec illi, qui uel fuerunt uel sunt apud illos, impediant concordiam nostram et uinculum pacis, 15 uno eorum scelere correcto, quod se frustra separauerunt ab unitate orbis terrarum, cum tales haberent. si autem utraque falsa sunt, siue quae nos illis siue quae illi nobis* obiciunt uel de traditione uel de persecutione innocentium, nullam uideo litis eausum, nisi quia est causa ut illi se corrigant, 20 qui se sine cauaa separauerunt. quodsi nos uera dicimus, quo- niam gesta quae proferimus et litteris imperatoris, ad quem tunc et primo scripserunt et postmodum appellauerunt, et to- tius orbis communione firmamus, quae autem illi dicunt ideo falsa esse conuincuntur, quia ipsis temporibus, cum eadem n, quaestio uersaretur, optinere causam suam minime potuerunt, maior in eis apparet sacrilegae animositatis furor et animarum innocentium persecutio, quam si solo schismatis crimine tene- rentur. et illa quidem tribuant non omnibus sed quibus uolu- erint suorum; schisma tamen crimen est omnium. porro si 5 cf. Petil. I 21, 23. III 58, 70 sqq. Cresc. III 72, 84. 1111*57, 68 11 Eph. 4, 32 21 cf. Cresc. III 71, 82 29 crimen esl omnium] cf. Petil. II 8, 20. 32, 73 eitr. 2 qnicqaid II innicem obicimns Hv 5 depntent Omlll an depu- temui? cf. credamus Petil I 21, 23 6 dicitur Oml 7 hiis /7 (passim) 18 apnd nos— nel sunt om. 0 illi Oto. v 25 obtinere 77c 234 V. Epistula crimina traditionis et persecutionis uera uolunt esse quae obi- ciunt et falsa qnae obiciuntur a nobis, nec sic purgantur a crimine schismatis; ad quosdam quippe illa pertinere possunt, non ad uniuersum orbem christianum. quem si contagione perisse arbitrantur — omitto dicere quam raulta sancti bono & pacis etiam cognita mala in hominum congregatione toleraue- rint — , illud dico: isti ostendant quomodo eorum contagione non perierint, quos sacrilegos incestatores consecratae pudi- citiae feminarum inter se latere siue latuisse uel modo nesciunt uel aliquando nescierunt. profecto dicturi sunt hoc ipso se 10 non contaminatos, quod nescierunt. quomodo ergo contaminatus est orbis, qui adhuc nescit, an uera sint ista quae dicunt? putemus nobis modo probata, modo demonstrata: quid agimns de tot gentibus? deseruntur nescientes; ergo deseruntur inno- centes et, cum illud sit nullum crimen illorum, hoc esse i» incipit sceleratissimum nostrnm. an currere debemus et eos docere qiiod scimus? ut quid hoc? si, ut innocentes sint, inno- centes sunt etiam dum nesciunt; non enim mala facta ho- minum cognoscendo sed cognitis non consentiendo, de inco- gnitis autem non temere iudicando innocentiam custodimus. » ac per hoc, ut dixi, innocens est orbis terrarum, qui crimina quae ab istis in quosdam dicuntur, etiamsi uera dicuntur, ignorat; ab his autem innocentibus qui se ipsos separauerunt, eodem ipso crimine separationis et schismatis innocentiam perdiderunt. et modo nos docent uera se dicere in quosdam, » ut ab eis nos separent, in quos non habent uera quae dicant. 4. Hoc enim eis dicit orbis terraram, quod quidem sermone brenissimum est, sed robustissimum ueritate: Afri nempe inter se episcopi confligebant. si finire inter se obortam dissensionem ao 5 bono pacis] cf. index 8. a. bonus 5 obmitto Oml multi 77 sancti om. Jl 9 siue] uel v 12 nescit adhnc Jlmlv dicnntnr v 15 nullum 8. I. Jlm2 17 li nt] 8icot 077 18 raalefacta v 20 custodiaraus 0 25 dicere ex docere 77ml 27 di- eunt 77 ad catholicos 2, 3—1 235 non poterant, ut siue per concordiam conipositis siue degra- datis qui male contenderent hi, qui bonam causaro habebant, in communione orbis terrarum per unitatis uinculum perma- nerent, restabat utique ut episcopi transmarini, qua pars ma- i iima diffundebatur ecclesiae catholicae, de Afrorum collegarum dissensionibus iudicarent, illis uidelicet instantibus, qui malae ordinationis crimen aliis obiciebant. hoc si factum non est, culpa eorum est a quibus fieri debuit, non orbis terrarum qui non ad se perlata nesciuit. si autem factum est, quid pecca- 10 uerunt ecclesiastici iudices, qui crimina, etiamsi uera et ad se delata, sibi tamen non probata damnare nullo modo debebant? numquid eos mali polluere poterant, qui eis manifestari non poterant? si autem manifestati sunt eis et aliqua uel segnitia uel coniuentia tales a communione remouere noluerunt et per- 15 uerso iudicio pro eis etiam dixerunt sententias, quid peccauit orbis terrarum, qui causam illam malos iudices habuisse nesciuit et eos bene iudicasse credidit, de quibus iudicare non potuit? sicut enim reorum scelus, si iudices latuit, non eos utique contaminauit, sic et iudicum scelus, si aliquod fuit, 30 quia orbem terrarum latuit, eum profecto contaminare non potuit his igitur innocentibus innocenter communicamus hodie- que nescientes, quae tunc acta sint. quapropter etiamsi uera esse quae in quosdam dicunt hodie didicerimus, nulla causa eat, cur ab innocentibus qui liaec nesciunt recedamus et trans- i5 eamus ad eos, qui propterea crimine schismatis omnes impli- cati sunt, quia id fecerunt quod nos facere suadent, ut non exemplo apostolorum toleremus malos. sed exemplo haereticorum deseramus bonos. sed faciamus orbem terrarum, quod fieri non potest, hodie nobiscum ad liquidum posse cognoscere uera 3u esse quorundam scelera, quos isti criminantur: numquid ex hoc innocentior fieri poterit quam erat antequam nosset? sicut 3 communionem 0 6 stantibus 0 erimeii inalae ordinationis IIv 10 ecclesiasti Oml 14 cohibentia 0 conhibentia H 17 bene) malo ffi) non credidit 77t> 20 quia] qnid Oml quod Qml 29 nobis eum Ihnl 30 riminantur Oml V. Epistula enim eos maculare non poterant incogniti mali, etiamsi adhuc in hac uita essent, ita qui iam ex hac uita emigrarunt etiam cogniti maculare non possunt. si ergo talis est causa nostra in uerbis nostris de quorundam criminibus, quae alternis nobis obicimus, ut tamen inuicta sit, etiamsi falsa esse quae in quos- i dam illorum dicimus et uera esse quae in quosdam nostrum dicunt hodie cognoscamus, quid habent quod respondeant, siue illa potius uera sint quae nos dicimus et falsa quae dicunt, siue utraque falsa sint, siue utraque uera sint, quandoquidem «t ibi uincuntur quod solum uotis omnibus sibi ut credatur 10 exoptant? III. 5. Sed, ut dicere coeperam, non audiamus: 'haec dicis, haec dico', sed audiamus: 'haec dicit dominus'. sunt certe libri dominici, quorum auctoritati utrique consentimus, utrique cedimus, utrique seruimus: ibi quaeramus ecclesiam, ibi discu- a tiamus causam nostram. hic forte dicturi sunt: 'quid quaeris in libris quos ignibus tradidisti?* ad hoc respondeo: 'quid times ne legantur hi libri, si eos ab ignibus custodisti?" eos certe ille tradidisse credatur, qui eis lectis non consentire conuincitur. aut si forte isti libri ita designant traditorem suum, » sicut designauit dominus Iudam, legant in eis nominatim et expresse uel Caecilianum uel ordinatores eius eorundem libro- rum futuros fuisse traditores, et si non eos anathemauero, ipse cum eis iudicer tradidisse. sed neque nos in eis libris inuenimus Maiorini ordinatores designatos esse traditores, quam- » uis liaec aliunde recitemus. auferantur ergo illa de medio, quae aduersus nos inuicem non ex diuinis canonicis libris, sed ali- unde recitamus. quodsi nolunt ut auferantur, uideant quia, et si utraque uera sunt, nulla fuit causa separationis illorum, ut eos fugerent quos habebant, et si utraque falsa sunt, nulla fuit w causa separationis illorum, ut eos fugerent quos in nullo cri- 12 ut dicere coeperam] cf Petil. III 58, 71 25 cf. Optat. I 15 2 qui] quia 077 5 tamen scripsi tam Ollv 10 et ipsi uincuutur ibi ti 12 haec haec dicis 0 15 credimus 77 18 hi om. 77 isti r 23 anathematuauero Ov 28 nolint c ad catholicos 2, 4—3. 6 237 niine repperiebant, et si nostra uera, illa autem falsa sunt, nulla fuit causa separationis illorum, quia potiua se corrigere atque in unitate permanere debebant, et si nostra falsa sunt et illa uera sunt, nulla fuit causa separationis illorum, quia s innocentem orbem terrarum, cui haec demonstrare uel nolue- runt uel non potuerunt, deserere non debebant. 6. Quaerat fortasse aliquis et dicat mihi: 'cur ergo ista uis auferri de medio, quando communio tua, etiamsi proferantur, inuicta est?' quia nolo humanis documentis, sed diuinis ora- io culis sanctam ecclesiam demonstrari. si enim sanctae scrip- turae in Africa sola designauerunt ecclesiam et in paucis Romae Cutzupitanis uel Montensibus et in domo uel patrimo- nio unius Hispanae mulieris, quidquid de chartis aliis aliud proferatur, non tenent ecclesiam nisi Donatistae. si in paucis J5 Mauris prouinciae Caesariensis eam sancta scriptura determi- nat. ad Rogatistas transeundum est. si in paucis Tripolitanis et Byzacenis et prouincialibus, Maximianistae ad eam peruene- runt. si in solis orientalibus, inter Arrianos et Eunomianos et Macedonianos et si qui illic alii sunt requirenda est. quis 2u atitem possit singulas quasque haereses enumerare gentium singularum? si autem Christi ecclesia canonicarum scriptura- rum diuinis et certissimis testimoniis in omnibus gentibus designata est, quidquid attulerint et undecumque recitauerint qui dicunt: ecce hic est Christus, ecce illic, audiamus 2:. potius, si oues eius sumus, uocem pastoris nostri dicentis: nolite credere. illae quippe singulae in multis gentibus ubi ista est non inueniuntur, haec autem quae ubique est etiam ubi illae sunt inuenitur. ergo in scripturis sanctis canonicis eam requiramus. 12 cf. ep. 53, 2. Petil. II 108. 247 15 cf. Cresc. IIII 60, 73 16 cf. 19, 51. Cresc. IIII 58, 69 24. 26 Matth. 24. 23 1 reperiebant OmZv illa] illorutn JIv 4 illal illoruin v 12 cutsu- pitani8 77 13 quicquid 77 (paasim) aliu.i] aliquid 77 15 Cacsarc ensis v 18 et raacedonianos et eunomianos 7/m7 24 est om. 77 238 V. Eputula IIII. 7. Totus Christus caput et corpus est: caput unigeni- tus dei filius et corpus eius ecclesia, sponsus et sponsa, duo in carne una. quicumque de ipso capite & scripturis sanctis dissentiunt, etiamsi in omnibus locis inueniantur in quibus ecclesia designata est, non sunt in ecclesia. et rursus quicum- s que de ipso capite scripturis sanctis consentiunt et unitati ecclesiae non communicant, non sunt in ecclesia, quia de Christi corpore, quod est ecclesia, ab ipsius Christi testificatione dissentiunt. uerbi gratia qui non credunt Christum in carne uenis- se de uirgine Maria ex semine Dauid, quod apertissime scriptura 10 dei loquitur, aut non in corpore ipso resurrexisse, in quo crucifixus et sepultus est, etiamsi per omnes terras inuenian- tur per qnas est ecclesia, non utique sunt in ecclesia, quia ipsum caput ecclesiae non tenent, quod est Christus Iesus, nec in aliqua diuinarum scripturarum obscuritate falluntur, u sed notissimis et apertissimis earum testimoniis contradicunt. item quicumque credunt quidem quod Iesus Christus, ita ut dictum est, in carne uenerit et in eadem carne, in qua natus et passus est, resurrexerit et ipse sit filius dei, deus apud deum et cum patre unum et incommutabile uerbnm patris, per quod « facta sunt omnia, sed tamen ab eius corpore, quod est eccle- sia, ita dissentiunt, ut eorum communio non sit cum toto quacumque diffunditur, sed in aliqua parte separata inueniatur, manifestum est eos non esse in catholica ecclesia. quapropter quo- niam cum Donatistis quaestio nobis est non de capite, sed de cor- # pore, id est non de ipso saluatore lesu Christo, sed de eius ecclesia, ipsum caput de quo consentimus ostendat nobis cor- pus auum de quo dissentimus, ut per eius uerba iam dissen- tire de8inamus. ille est autem unigenitus filius et uerbum dei, et ideo nec prophetae sancti uera loqui potuissent, nisi ab w ipsa ueritate, quod est uerbum dei, manifestaretur eis quod 2 cf. Eph. 5, 23. 30. 31 20 cf. Ioh. 1, 3 1 alt. capnd O 2 deus 0 3 a] ab /7t> 8 eclesia 77 17 Christua Icbus 77t 19 reaurreiit 0 20 uerbum] nnum uerbum 0 24 quo- niam] quia 77e 27 ostendant Ilml 30 et ideo s. I. IIm2 ad catholicos 4, 7—5, 8 239 dicerent et iuberetur ut dicerent. proinde prioribus temporibus per propbetas sonuit uerbum dei, deinde per se ipsum, cum uerbum caro factum est et habitauit in nobis, deinde per apostolos quos misit ad se praedicandum, ut esset salus 6 usque ad fines terrae. in his igitur omnibus quaerenda est ecclesia. V. 8. Sed quoniam multa in alios uel ob aliud dicta in quos uolunt et ad quod uolunt maledici plerumque conuertunt, multa etiam propter exercendas rationales mentes figurate io atque obscure posita per aenigmatis imaginem uel ambiguitatis ancipitem sensum fallaci aliquando interpretationi consonare et conuenire creduntur, hoc etiam pfaedico atque propono, ut quae- que aperta et manifesta deligamus; quae si in sanctis scripturis non inuenirentur, nullo modo esset unde aperirentur clausa et 14 illustrarentur obscura. uerbi enim gratia uidete, quam facile sit uel nobis in eos dicere uel illis in nos, quod ait dominus Pharisaeis: similes estis monumentis dealbatis, quae a foris apparent hominibus speciosa, intus uero plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia. u sic etuos aforis quidem apparetis hominibus iuati, intus autem pleni estis hypocrisi et iniquitate. haec siue in illos a nobis siue ab eis in nos dicantur, nisi prius probetur manifestissimis documentis, qui sint, qui cum sint iniu8ti iustos se esse confingant, conuiciante magis leui* *s tate quam conuincente ueritate dici quis mediocriter sanus ignoret? aliter quippe illa dominus in Pharisaeos dicebat tam- quam dominus, id est cognitor cordis et humanorum omninm 8ecretorum et testis et iudex; nos autem prius debemus inue- nire et ostendere quid arguamus, ne ipsi potius grauissimo so crimine insanae temeritatis arguamur. sane si ante docuerint 8 Ioh. 1, 14 4 cf. Matth. 28, 19-20 17 Matth. 23, 27—23. cf. Petil. II 72, 161 27 cf. Dan. 13, 42 4 se om. 0 8 quod) quoa JIv 10 imagines t; ambiguiUtem O 18 diligamoa O 14 clauae Oml 17 fariseis U 21 ypoeriai 0 iniqaiU Oml 24 esse] ipsos 77 26 fariseos Jl 30 argaamua 0 240 V. Epistula no8 tales esse, nequaquam recusare debenius talibus sanctarum 9cripturarum uerbis nos reprehendi atque contundi; item si nos eos tales esse docnerimus, erit similiter in potestate nostra, quibus dominicis increpationibus iam demonstratos conuictos- que feriamu8. 5 9. Sic et illa interim seponenda sunt, quae obscure posita et figurarum uelaminibus inuoluta et secundum nos et secun- dum illos possunt interpretari. est quidem acutorum hominum diiudicare atque discernere, quis ea probabilius interpretetur, sed nolumus 'in has ingeniorum contentiones in ea causa, quae io populos tenet, nostram disputationem committere. nulli nostrum dubium est per arcam Noe "salua rerum gestarum fide, ut deletis peccatoribus domus iusti a diluuio liberaretur, etiam ecclesiam fuisse figuratam; quae forte humani ingenii coniec- tura uideretur, nisi Petrus apostolus hoc in epistula sua is diceret. sed quod ille ibi non dixit, si quis nostrum dicat, propterea cuncta animalium genera ibi fuisse, quia in omnibus gentibus futura praenuntiabatur ecclesia, fortasse Donatistis aliud uideatur et aliter hoc interpretari uelint. sirailiter et ipsi aliquid obscure uel ambigue positum si pro sua sententia w interpretentur, si nobis pateat aliud inde dicere quod pro nobis sonat. quis erit finis? nam quidam eorum episcopus cum hic apud Hipponem, sicut audiuimus, sermonem in populo faceret, dixit eandem arcam Noe ideo bituminatam intrinsecus, ne aquam emitteret suam, ideo etiam extrinsecus, ne admitteret alienam. » ad hoc utique ualere uoluit hanc interpretationem, ne ba- ptismus uel extra ecclesiam posse exire credatur uel qui extra datus fuerit acceptetur. uisus est aliquid dicere et 15 cf. I Petr. 3, 20-21 2 item OmZ ita Omlllv 3 nostra om. 77 8 cautorum 0 10 qnae populos] quam populus 77 15 hoc Petrus apostolus 77» epistola 0 (passim) 19 hoc s. I. JIm2 20 uel] et v 21 'aliat placeat' vmg non male, sed si nobis pateat intellege iav -ijp.iv i^g uel si nobis liceat c/. infra: quis me prohiberet, si possem, aliqnid alind dicere 23 ippo- nem 077 24 intrin ne (sic, secus om.) 77 25 ideo antem etiam 0t> ad catholicos 5, 8 — 10 adclamatum est ab eis, qui libenter audiebant nec diligen- ter de his quae audierant cogitabant, ut, quod erat facile, aduerterent fieri non posse, ut extrinsecus admittat aquam compago lignorum, si non emittit intrinsecus, si autem ab ea s parte quae intus est emittit, consequens esse, ut ab ea etiam quae est foris admittat. sed etsi boc de compacto ligno uerum esset quod ille diiit, quis me prohiberet de arca ei utraque parte bituminata, si possera, aliquid aliud dicere, ut incertum esset, quid horum uel quid fortasse aliud tertium res illa signi- 10 ficaret? neque enim absurde dicitur aut non etiam multo pro- babilius per bituraen, quia uiolentum gluten et res feruentissima est, significatam esse caritatem. unde enim dicitur in psalmo: agglutinata est anima mea post te, nisi flagrantissima caritate? quae quoniam praeceptum est ut sit in nobis in u inuicem et in omnes, ideo et intus et foris arcam bituminatam. aut certe quia scriptum est: caritas omnia tolerat, uis ipsa tolerantiae tenai unitatis per bitumen significata est, quo ideo intus et foria arca illita est, quia et intus et foris mali tolerandi sunt, ne pacis compago soluatur. in hac ergo dispu- » tatione nostra parcamus talibus interpretationibus et apertum aliquid, quo manifestetur ecclesia, requiramus. 10. Nempe scriptum est in libro Iudicum :etdiiitGedeon ad dominum: quoniam tu saluum facies Israhel in manu mea quemadmodum locutus es, ecce ego pono ss u e 1 1 u s lanae in area, et si factus fuerit ros in uel- lere, in omnem uero terramsiccitas, sciamquoniam saluum facis in manu raea Israhel sicut locutus es. et factum est sic. et diluculo uigilauit Gedeon in crastinum et expressit uellus, et decucurrit 13 Ps. 62. 9 14 cf. I Thess. 3, 12. Petil. I 29, 31 extr. 16 I Cor. 18, 7 22 lud. 6. 36—40 4 emittit (e tn ras. 2 litt.) II 9 signi significaret Oml 10 absorde 77 mnlto om. 0 13 poste te II 14 pr. in om. v 15 arca bituminata.o 18 alt. et om. Ov 21 ecclesiam 0 23 israel 0 (saepe) 24 quem- admodum *. ras. 2 litt. IIm2 (fuit fort. sicut ut lin. 27; 8v tporov Gr.) Ul. Angoat. o. Don. II. 16 242 V. Epistula ros de uellere, plena peluia aquae. et dixit Gedeon ad dominum: non irascatur furor tuus in me, do- mine, et loquar adhuc semel et temptabo adhuc semel in uellere: fiat siccitas in uellere tantum, in omnem autem terram fiat ros. et fecit deus sic & in noote illa, et facta est siccitas in uellere tan- tum, super omnem autem terram ros. non uideo quid hic aliud figuratum et praenuntiatum sit, nisi ut aream intel- legamus orbem terrarum,locum autem uelleris popnlum Israhel. nouimus euim illam quondam gentem diuini sacramenti gratia 10 tamquam caelesti rore perfusam, cuius mnneris per omnes in circuitu gentes, quia eo carebant, tamquam siccitas fuit. erat autem apnd illum populum hoc munus in uellere, hoc est in uelamine et quasi nube secreti, quia nondum fuerat reuelatnm. nunc autem uidemus orbem terrarum iam reuelato rore sagi- » nari per euangelium domini nostri Iesu Christi, quod tunc in illo tegmine figurabatur, illam uero gentem amisso sacerdotio quod habebat, quia in scripturis non intellegit Christum, tam- qnam in sicco uellere remansisse. nec in talibus tamen rerum figuris, quamuiB non uideam quid hic aliud possit intellegi, uolo » quaeramus ecclesiam. prorsus quae alicuius uel talis interpre- tationis indigent interim seponamus, non quia falsa sunt, quae hoc modo de talibus tamquam inuolucris interpretando soluun- tur, sed quia uel interpretem quaerunt, nolo in eis noatra ingenia comparentur, sed aperta ueritas clamet luceat, in ob- » turatas aures irrumpat, dissimulantium oculos feriat — nemo in eiue latebris quaerat falsae snae sententiae locum — , omnem conatum contradicendi confundat, omnem frontem impudentiae elidat. 26 cf. Parm. III 2, 8: («o mala) faciem dissimulantium feriunt 8 aream] acrem Jlml intelligamus OJI (passim) 10 quandam O 12 tanquam II mg. ml fuit] erat IIv 13 alt. hoc] id IIv id— uela- mine *. I. HmZ 14 nube scripsi nubes 0 in nube IIv 15 reuelato 8. (. JlmS 18 euuangeliuin II {passim) 19 tamen in talibus Jlml 21 alicuius nel talis in ras. TIm2 23 interpretanda O 25 damet et Jl 27 eis Ov 28 impudentiae scripsi, cf. Cresc. II 28, 36 impudentia codd. v ad catholicos 5, 10—6, 11 243 VI. 11. 0 Donatistae, Genesin legite: per me ipsum iuraui, dicit dominus, propter quod fecisti uerbum hoc etnonpeperci8tifiliotuoamanti8simo propter me, nisi benedicens benedicam te et implendo im- 5 plebo seraeii tuum tamquam stellas caeli et tam- quamharenam quae secus orammarisest, etheredi- tate possidebit semen tuum ciuitatee aduersariorum, etbenedicentur in semine tuo omneagentesterrae, quia obaudisti uocem meam. quid ad haec dicitis? an io Indaeorum nobiscum perueraitate contenditis, ut dicatis in solo popnlo nato ex carne Abrahae intellegendum semen Abrahae? sed Iudaei Paulum apostolum non legunt in synagogis suis, quem uos legitis rn conuenticulis uestris. quid ergo dicat apostolus audiamus — quaerimus enim iam quemadmodum intellegendum sit semen Abrahae — : fratres, inquit, secun- dum hominem dico. tamen hominis confirmatum te8tamentum nemo irritum facit aut superordin at. Abrahae dictae sunt promiseiones et semini eius. non dicit 'et seminibus' tamquara in raultis, sed tamquam in uno 'et semini tuo', quod est Christus. ecce in quo semine benedicuntur omnes gentes, ecce testa- mentum dei. aperite aures: hominis, inquit, confirmatum testamentum nerao irritum facit aut superordinat. qnareuos irritum facitis testamentum dei dicendo nec in omnibus gentibus esse completum et perisse iam de gentibus in quibus erat semen Abrahae? quare superordinatis dicendo in nullis terri8 heredem permanere Christura. nisi ubi potuerit cohere- dem habere Donatura? non inuidemus alicui. legite nobis hoc VI. U.J cf. Pann. 1 2, 2. Creac. III 63, 70 1 Gen. 22, 16—18 15 Gal. 3, 15—16 1 genesim Ov memet 77« 5 alt. tanquam itt ras. Ilm2 6 are- nara Ov ora 0 7 aduersariorura in ras. JIm2 (ex aduersorum?) 9 adhuc O 11 abraae utroque loeo 77 12 legunti Omt 13 dicit 0 19 tamquam] qnasi 77 20 est Christus om. Oml 23 irritura (ir tw ras.) Jl 26 abraae 77 (passim sine h) 27 eredem Oml pcr- manere s. I. HmZ potnit Ov 28 aliqui Oml 16» 244 V. Epistula de lege de prophetis de psalmis de ipso euangelio de aposto- licis litteris. legite et credimus, sicut nos uobis legimus et de Genesi et de apostolo, quia in semine Abrahae, quod est Cbristus, benedicuntur omnes gentes. 12. Audite hoc idem testamentum ad Isaac etiam filiura 5 Abrahae: facta est autem fames supra terram prae- ter famemquae antefactaestintemporeAbraham. abiit autem Isaac ad Abimelech regem Philisti- norum in Gerara. et apparuit illi dominus et dixit: nolidescendereinAegyptum, habitaauteminterraio quam tibi dixero, et habita in terra hac, et ero tecum et benedicam te. tibi enim et semini tuo dabo omnem terram hanc et statuam ius iurandum meum quod iuraui Abraham patri tuo et ampliabo semen tuum tamquam stellas caeli et dabo tibiw et semini tuo omnem terram hanc, et benedicentur in seraine tuo omnes gentes terrae, pro his quae obaudiuit Abraham pater tuus uocem meam et seruauit praecepta mea et iustitias meas et legi- tima mea. respondete ad ista. seraen quippe Abraham hoc » idem semen est et Isaac, quod est Christus. quomodo eniro uenerit Christus ex tribu Iuda in carne per uirginem, quis quoquo modo christianus ignorat? 13. Audite hoc idem testamentum ad Iacob: et exiit Iacob a puteo iurationis et profectus est in Charram. et» deuenit in locum et dorraiuit in loco illo, quoniam so lis occasus erat. et sumpsitlapidemex lapidibus loci et posuit ad caput suum et dormiuit in loco illo. et uisum uidit; et ecce scala stabilita super terram, cuius caput pertingebat ad caelum, et an- » 6 Gen. 26, 1—5 24 Gen. 28, 10—15 6 super IIv et Uulg. 7 Abrahae v 8 filist inorum R 9 illi ] ei tt et Uulg. 14 meurn] raecum 0 tecum e (t6v opxov (ioo) 15 tibi et s. I. IIm2 (deest oo\ xoA etiam in LXX; sed cf. Cretc. II II 61, 74) 18 meam uocem 0 19 legima Oml 24 et om. II ad catholicos 6, 11—14 245 geli dei ascendebant et descendebant per illam. et dominus incumbebat super illam et dixit: ego sum dominusdeusAbrahampatristuietdeusIsaac, noli timere; terram in qua tu dormis super eam, tibi 5 dabo eam et semini tuo. et erit semen tuum sicut harena terrae et multiplicabitur supra mare et in africum et in aquilonem et ad orientem; et bene- dicentur in te omnes tribus terrae et in semine tuo- et ecce ego sum tecum, custodiens te in omni uia loquacumque ibis, et reducam te in terram hanc, quia non te derelinquam donec faciam omniaquae tecum locutus sum. ecce cui promissioni resistitis, ecce quam firmum testamentum irritum facitis! dicit dominus: non te derelinquam donec faciam omnia quae tecum lo- 15 cutus 3 u m, et uos contradicitis, dicentes ut uobis potius credamus quidquid criminis obicitis ignoto et ignaro orbi terrarum, deo autem dicenti: non relinquam donec faciam nou credamus. 14. Legite nobis de scripturis canonicis eos tradidisse diuinos » codices, quos nominatim accusatis. legite tam aperta quam sunt ista, quae uobis de Genesi legimus. non a uobis quaeri- mus quid lapis ille significet, quem Iacob sibi ad caput posuit cum dormiret, quid scala stabilita super terram, cuius caput pertingebat ad caelum, quid angeli dei aecendentes et descen- a dentes per illam. requirant ista prudentiores atque doctiores et in populo pacato eloquantur, ubi non obstrepat improba contradictio, de obscuritate sacramenti et aenigmate lectionis armans impudentiam suam. non desunt corda fidelium, quae commemoret dominus ex euangelio, ubi ait, cura uidisset Isra- 29 cf. Ioh. 1, 47 4 tu om. JI super eam s. I. II 5 eam om. JI 7 afrricum // 13 deus JIv 14 derelinquara in ras. JIm2 17 nonj nono Oml 24 dq- «cendentes et aacendentes Jl 27 contraditio Oml 29 commemo- rat OmZ cum s. X. JlmZ uidisset in ras. IIm2 Israheliten tcripsi israhelite O israhelitam // 246 V. Epistula heliten in quo dolus non erat, quia Iacob, qui has uidit scalas, ipse dictus est Israhel; non desunt ergo quos inde ipse com- memoret dominus. ibi quippe ait: uidebitis caelumaper- tum et angelos dei ascendentes et descendentes super filium hominis, id est super semen Abrahae in 5 quo benedicuntur omnes gentes. sed haec non inculco recu- santibus. ecce quod audite: erit semen tuum sicut harena terrae et multiplicabitur supra mare et in africum et in aquilonem et in orientem; et benedicentur in te omnes tribus terrae et in semine tuo. date raihi 10 hanc ecclesiam, si apud uos est. ostendite uos communicare omnibus gentibus, quas iam uidemus in hoc semine benedici. date hanc aut furore deposito accipite non a me, aed ab illo ipso in quo benedicuntur omnes gentes. haec de primo legis libro commeraoras8e suffecerit; plura innotescent sine irapia 15 contentione et cum pia dilectione legentibus. VII. 15. Quid in prophetis? quam multa et quam manifesta sunt testimonia ecclesiae per omnes gentes toto terrarum orbe diffusae! unde pauca commemorabo, plura relinquens otio dili- gentiae cum dei timore legentibus. accipiamus per os Esaiae w sancti diuina responsa et eius ora tamquam dei oracula sci- scitemur. sileant humanarum contentionum animosa et perni- ciosa certamina. inclinemus aurem uerbo dei, dicat Esaias ubi ecclesiam sanctam deo reuelante praeuiderit, ut in uerbis futura dicentis iam nunc praesentia uideamus: repleta est, » inquit, uniuersa terra, ut cognoscant dominum, ut aqua multa operiat mare. et erit in illa die radix Iesseetquiexurgetprincipium habere in nationes, in eum gentes sperabunt. radicem Iesse Christum esse ex semine Dauid secundum carnem natum nullus quoquo modo 30 8 Ioh. 1, 51 7 Gen. 28, 14 25 Eaai. 11, 9—10 1 non erat tn ras. Um2 scalas (as tn rtu.) JIm2 2 ipse s. I. Rm!i dictus tn rag. JIm2 alt. ipse om. II commemorat OmSt 4 descentes 0 5 abraam II 7 arena Omlv 8 affricam Ilml, affricum Um2 14 libro legis II 20 isaiae Ov (passim per i) 26 cognoscat t> 28 eisurget 77c ad catholicos .6, 14—7, 15 247 christianu8 ignorat, et si contentiosus est, cum apostolo con- tendat, qui hoc testimonio in litteris suis utitur. item dicit: germinabit et fiorescet Israhel et replebitur orbis terrarum fructa eius. Israhel nempe filius fuit Isaac, s nepos Abraham, cui promissum est quod in semine eius bene- dicerentur omnes gentes, quod semen Christum interpretatur apostolus. uenit autem Christus ex semine Abraham per Isaac et per Israhel et deinceps, sicut generationes ad ortum Christi pertinentes euangelista conteiit qui ergo uult contra disputare, io contradicat euangelio, neget ex semine Israhel uenisse Chri- stum, ut possit negare quod Esaias dicit: germinabit et florescet Israhel et replebitur orbis terrarum fructu eius. item dicit: ego deus primus et in his quae aduenient ego sum. uiderunt geutes et timu- 15 erunt fines terrae. hoc est quod alibi scriptura dicit: primus et nouissimus, ut sit A et Q, quae sunt litterae in signo Christi omnibus notae. pro eo enim, quod ibi est nouissimus, hic positum est: et in his quae aduenient ego sum. huic ergo manifestationi contradicunt qui nolunt ao credere. immo qui nolunt iam uidere compleri quod sequitur: uiderunt gentes et timuerunt fines terrae. item paulo post: Iacob puer meus, suscipiam illum. Isra- hel electus, suscepit eum anima mea. dedi spiri- tum meum in illum: iudicium gentibus proferet. » non clamabit neque cessabit neque audieturforis uox eius. harundinem quassatam non confringet et linum fnmigans non extinguet, sed cum ueritate proferet iudicium. refulgebit et non confringetur, donec ponat in terra iudicium, et in nomine eius 2 cf. Rom. 15, 12 3. 11 Esai. 27. 6 9 cf. Matth. 1 13 Esai. 41, 4—5 16 Apoc. 22, 13 22 Esai. 42, 1-4 3 orbis terrarum in ras. IlmS 8 pertinentes christi Tlml 9 euuan- gelista 77 (poMim) 15 fines terrae in mg. 77 dicit scriptura II 16 alfa 77 o> OII 17 eo ». /. 77 20 compleri uidere Ilml 27 post sed ras. (iudicia?) in 77 28 iudicium in mg. 77 confundetur 77 248 V. Epistula gentes sperabunt. hoc testimonium de Christo intellegen- dum et in euangelio positum est. qui audet contradicat, qui autem non audet speret in eum cum gentibus et ab unitate gentium in eum sperantium non recedat aut si recesserat redeat, ne pereat. & 16. Item dicit Esaias: et n unc s i c dicit dominus, qui finxit me in utero seruum sibi, ut congregem Iacob et Israhel ad eum. appropinquabo illum et hono- rabor coram domino et deus meus erit mihi uirtus. et dixit mihi: maximum tibi erit hoc, uocari te 10 puerum meum, ut constituas tribus Iacob et pro- lem Israhel conuertas. et posui te in testamentum generis, in lucem gentium, ut sis salus usque ad fines terrae. et paulo post: sic dicit, inquit, do- minus Israhel: tempore aptissimo exaudiui te u, et in die salutis adiuui te. certe ista uerba cum commemorasset apostolus Paulus, non nisi in christianis ostendit impleri. conexuit enim dicens: ecce nunc tem- pus acceptabile, ecce nunc dies salutis. audiamus ergo quid Esaias adiungat: dedi te, inquit, in testa- » mentum gentium, ut incolas terram et possideas hereditatem deserti. et interpositis deinde conectit et dicit: ecce isti a longinquo uenient, hi autem ab aquilone et mari, alii autem ex terra Persarum. exulta, caelum, et in laetitia esto terra. emittant» montes iocunditatem, quoniam misertus est deus populi sui et humiles populi sui allocutus est. dixit autem Sion: dereliquit me dominus et deus oblitus est mei. numquid capiet obliuio mulierem filii sui uel potest fieri ut non misereatur foetus so 2 cf. Matth. 12, 18-21 6 EBai. 49, 5-6 14 Esai. 49, 8 18 II Cor. 6, 2 20 Enai. 49, 8 28 Esai. 49, 12—17 1 inte.legendum 0 8 honorabo 0 11 constituat Oml iacob in rat. Jl 18 conneiuit 0Ilm2v 20 et dedi 77, c/. p. 251, 3 22 con- nectit v 26 iucunditatero v 30 uel] ut Oml ad catholicos 7, 15-16 249 uteri sui? nunc ecce etsi illam obliuio habebit, me tamen tui nullo modo obliuio capiet, dicit dominus. ecce super manus meas descripsi muros tuos, in conspectu etiam meo es in perpetuum et 5breui aedificaberis ab his a quibus euersa es. cum igitur per apostolicam uocem non sinamur hoc de populo lu- daeorum, sed de christianorum intellegere, quid intellecturi 9umus in eo, quod ait hoc loco Esaias: et breui aedifica- beris ab his a quibus euersa es, nisi reges terrae, qui io primo perseqnebantur ecclesiam, post adiuturos eam tanto ante praedictum? sed quia multi eorum in suis iniquitatibus morituri erant, adiungit et dicit: et qui desolauerunt te discedent a te. deinde quia omnes gentes adiungerentur ecclesiae, sequitur et dicit: circumspice ubique oculis utuis et uide uniuersos. uiuo ego, dicit dominus. omnes hos indues te et dispones eos ut ornamen- tum nouae nuptae, quoniam quae de9erta fuerunt in te et corrupta et^ilapsa, nuncinmaxima artura erunt per eos qui commorantur istic; longe a M te efficiantur qui te transuorabant. dicent enim in aures tuas filii tui quos amiseras: angustia nobis est in isto loco; facito itaque nobis etiam nunc locum in quo commoremur. tu uero dices in corde tuo: quis generauit mihi istos, cum sciam js esse me sine filiis et uiduam? quis ergo istos edu- cauit mihi? ego enim derelicta fui sola, hi autem mihi ubi erant? sic dicit dominus: ecce tollam innationesmanuameasetininsulasBignummeum et adducam filios tuos in sinu; filias etiam tuas jo superumeros portabunt, et erunt reges educatores 12 Etai. 49, 17 14 Eaai. 49, 18-28 2 dicit bis Oml 8 tuos ranros 0IIm2v 10 eam] ecclesiam per comp. 0 18 discedunt 0 18 corrupte Oml dilapsa scripsi delapsa 077» 19 isti e 17 istic et Engelbrecht 20 efficientur Engelbrecht 30 hurae- roa OmMIv 250 V. Epistula uestri, quae autem principales sunt nutrices ue- strae; super terram declinantes faciem depre- cabuntur te et uestigia pedum tuorum elingent, et scies quoniam ego dominus, nec erubesces. et paulo post adiungit et dicit: audite me, audite po- pulus meus, reges quoque intendite mihi, quo- niam lei a me prodiet et iudicium meum in lucem gentibus. appropinquat mature iustitia mea et salutare meum proficiscetur et in brachio meo gentes saluantur. de hoc brachio scripturas aposto- licas consulamus. cum enim apostolus Paulus de Iudaeorum infidelitate eiusdem prophetae testimonium posuisset, quod eis Christus non fuerit reuelatus, hoc posuit: quis credidit auditui nostro? et brachium domini cui reuelatum est? deinde in consequentibus adiungit Esaias et dicit: erum- pant laetitia simul deserta Hierusalem, quoniam misertus est eius et eruit Hierusalem, et patefa- ciet dominus brachium suumsanctum in conspectu uniuersarum gentium, et uidebunt omnes nationes usque ad ultima terrae salutem quae a deo est. quis tam 8urdu8, quis tam demens, quis tam mente caecus his tam euidentibus testimoniis obloquatur, nisi qui nescit quid lo- quatur? 17. Sed ad manifestiora ueniamus. certe sacratissimas uuptias in scripturi8 nouimus sponsum et sponsam Christum et eccle- siam. utramque scribit Esaias, ne forte in eorum aliquo erre- mus, quod cui acciderit utrumque amittit, quia de hoc con- iugio in sacramento dictum est, sicut testatur apostolus: erunt duo in carne una. sic ergo prior ipse describitur. 5 Esai. 51, 4-5 18 Rom. 10, 16 13. 14 Ioh. 12, 38. Esai. 53, 1 15 Esai. 52, 9-10 29 Eph. 5, 31 3 eligent 0 8 matura 0 10 hoc autem 77 brahio 0 14 au- ditui.. 77 brahium 0 16 ierusalem 077 (passim) 19 natioone* 77 20 ultima r intima 077 21 sordus 77 ut his v 22 nisi— loquatur om. Ov 24 manifestatiora 72 26 descripsit 77 describit v 27 am- mittit Oml 29 ipse prior ipse discribitur 77 ad catholicos 7, 16—18 251 post multa quae de illo ita dicit Esaias, ut et ipsi ommute- scant Iudaei, ne longum sit omnia commemorare, hoc paululum aduertite: peccata, inquit, eorum ipse portabit; ideo (ipse> hereditate possidebit multos et fortium par- stietur spolia. propter quod tradita est in mortem anima eius et inter iniquos deputatus est et ipse peccatamultorumsustinuitetpropteriniquitates no8tras traditus est. haec de domino nostro Iesu Christo tanto ante praedicta et prophetata fatemini. hic ergo sponsus io ut quid traditus est ad mortem, ut quid inter iniquos depu- tatus est? tanta humilitate celsitudinis suae quid egit, quid adquisiuit? quis ita surdus est ut haec non audiat, quis ita obtun8us ut non intellegat, quis ita caecus ut non uideat? ideo, inquit, ipse hereditate possidebit multos et 15 fortium partietur spolia. propter quod tradita est in mortem anima eius et inter iniquos deputatus es t quid est, haeretici, quod de paucitate gloriamini, si pro- pterea dominus noster Iesus Christus traditus est ad mortem, ut hereditate multos possideret? et qui sunt hi multi uel 20 quam late occupant terram? quae sequuntur audiamus. 18. Praenuntiato sponso et expresso procedat et sponsa in uerbis Esaiae. legamus eam in ueritate paginarum sanctarum et agnoscamus in orbe terrarum. hoc testimoniura de sancta ecclesia praedictum etiam Paulus apostolus posuit; non est 25 quo fugiat contentiosa tergiuersatio haereticorum: laetare, steri 1 is, inquit, quae non paris, erumpe et ex- clama quae non parturis, quoniam multi filii de- sertae magis quam eius quae habet uirura. ubi est, 3 Esai. 53, 11—12 25 Esai. 54, 1. Gal. 4, 27 1 obmutescant Ov 2 memorare Jlv 3 et peccata IIo 4 ipse add. Engelbrecht, ef. lin. 14 et p. 252, 2 posidebit Ornl 11 interroga- tionis signum non post est, sed post suae ponit v, ef. p. 254, 22 12 sor- dns 77 13 obtusua 0m2v 14 moltos 77»i/ 16 morte O 18 noster om. v 20 occnpent 77 23 orbem 77 26 inquit sterilis 77 27 quae non partnris om. II 28 magis qnam eins om. Oml 252 V. Epistula inquam, quod de paucitate gloriamini? nonne isti sunt raulti, de quibus paulo ante dictum est: ideo ipse hereditate possidebit multos? nam quae est hereditas eius nisi ecclesia eius? multi, inquit, filii desertae magis quam eius quae habet uirum, synagogam scilicet Iudaeorum 5 uolens intellegi uirnm habentem, quoniam acceperat legem. hinc iam potest diiudicari quod dicimus. comparent isti mul- titudinem suam in Afris uel iri Africa constitutam cum multi- tudine Iudaeorum per omnes terras quacumque dispersi sunt, et uideant quam sint in illorum comparatione paucissimi. 10 quomodo ergo de se dictum assignabunt: multi filii de- sertae magis quam eius quae habet uirum? rursus comparent multitudinem christianorum per omnes gentes qui- bas non communicant, et uideant quam pauci sint in compa- ratione omnes Iudaei, et tandem aliquando intellegant in i» ecclesia catholica toto orbe diffusa istam prophetiam esse completam: multi filii desertae magis quam eius quae habet uirum. sed cui habenti uirum haec deserta praelata fuerit in multitudine filiorum, sit obscurum, sit in aenigmate; hanc tamen esse ecclesiam Christi, de qua dictum x> est: multi filii desertae magis quam eius quae ha- bet uirum, quisquis contradicit, nonmihi,sed apostolo contra- dicit. 19. Unde autem multos filios esset habitura, consequenter ad- iungit et ait: dixit enim dominus: dilata locum taber- » naculituietaularumtuarum, fige — noliparcere — , longos fac funiculos tuos et paloa tuos confirma. adhuc in dextram etin sinistram extende. et semen tuum gentes possidebit et ciuitates desertas inha- bitabis. ne timeas, quoniam praeualebis, nequew 25 E*ai. 54, 1-4. cf. Cresc. III 64, 72 3 multo Oml 8 constitntam (am tn ras. mi) II 11 quomo Oml 21 magis— uimm om. R 25 deus 0 26 aularura tnarom Lou. cum Uulg. 27 palos] clauos II 28 dexteram II alt. in oro. II ad catholicos 7, 18—19 253 uerearis quod detestabilis fueris. confusionem aetemam obliuisceris, ignorainiae uiduitatis tuae non eris memor. quoniam ego dominus qui facio te, dominus nomen illi, et qui liberauit te deus (Israbel uniuersae terrae uocabitur. ecce quo usque iussa est extendere funiculos, donec deus eius Israhel uniuer- sae terrae uocetur. de illa quippe et ei dicitur alio loco per eundem prophetam: propter Sion non tacebo et pro- pter Hierusalem non quiescam, donec prodeat sicut lolux iustitia mea. saluatio autem mea sicut facula ardebit et uidebunt omnes gentes iustitiam tuam et reges honorem tuum. et uocabit te nomine tuo nouo quod dominus uocabit illud, et eris corona pulchritudinis in conspectu domini et diadema lsregni in manu dei tui, et iam non uocaberis dere- licta et terra tua non uocabitur deserta. tu enim uocaberis uoluntasmeaetterratua orbis terrarum. quid dici manifestius adhuc eiigendnm est? ecce ex uno pro- pheta quam multa, quam clara! et tamen resistitur et contra- 20 dicitur non cuiquam homini, sed spiritui dei et euidentissimae ueritati, et tamen ab eis, qui nomine christiano gloriari uolunt, gloriae Christi ipsius inuidetur, ne ista, quae tanto ante de illo praenuntiata sunt, credantur inpleri, cum iam non prae- nuntiantur, sed ostenduntur uidentur tenentur. iam uero si de 25 omnibus prophetis ecclesiae praesignatae, quam sicut legimus cernimus, testimonia colligere in hanc unam epistulam uelim, uereor, ne ipse uidear iudicare pauca esse quae tam multa sunt, ut ex isto solo Esaia si omnia congregare uellem, modum debiti sermonis excederem. 8 Esai. 62, 1-4 21 cf. Petil. II 87, 193 extr. 2 tuae i. I. IIm2 8 non l non 77 4 deus] dfis 77 5 ifrt II 12 pr. et om. 0 nomini II 13 quod om. 0 uocabit Engelbrecht uocauit OJh 22 de illo ». /. Tlm2 23 post sunt eras. de illo tn II 25 signatae 77 26 unam om. II epiatolam 077 28 isaie O 254 V. Epistnla VIII. 20. Iam pauca de psalmis audiamus tanto aute can- tata et nunc iam compleri cum magno gaudio uideamus. et prius illud ipsum, quod Petilianus in epistula sua quo ore posuerit nescio, audiant et iudicent: dominus dixit ad me: filius meus es tu, ego hodie genui te. postula a me et dabo libi gentes hereditatem tuam et possessionem tuam fines terrae. quis enim christianus umqnam dubitauit hoc de Christo esse praedictum aut hanc hereditatem aliud quam ecclesiam esse intelleiit? et quia bonos et malos intra eadem retia sacramentorum erat habitura, reges eos, inquit, in uirga ferrea, tamquam uas figuli conteres eos. eadem qaippe firma et infleiibili iustitia boni reguntur, mali conteruntur. 21. Quis tam deuius et absurdns est a diuinis eloqniis, qui non ipsum euangelium recognoscat, dum cantatur ille psalmus ubi 8criptum est: foderunt manus meas et pedes, dinu- merauerunt omnia ossa mea. ipsi uero considera- uerunt et conspeierunt me, diuiserunt sibi uesti- menta mea et super uestimentum meum miserunt sortera, quando etiam cum hoc factum euangelista narraret, huius testimonii memor fuit? quid autem huius crucis pretio, quid tantae celsitudinis tanta humilitate, quid illo innocentis- simo et diuino sanguine comparatum est nisi quod illic in consequentibus dicitur: commemorabuntur et conuer- tentur ad dominum uniuersi fines terrae et adora- bunt in conspectu eius uniuersae patriae gentium, quoniam domini est regnum et ipse dominabitur gentium? nonne apostolus de praedicatoribus noui testa- 8 cf. PetU. U 92, 202 4 Ps. 2, 7-8 10 Pe. 2, 9 16 Pe. 21, 17-19. Ioh. 19, 24 24 Pe. 21, 28-29 1 iam] add. ergo J7t> 5 ea tn] eet 0 postola 77 pete PetU. 7 fines] terminos Petil. 8 pdictum, nota s. ct O (fort. uohut praedieatom) 14 absordns II .eloqniis (s erai.) H 15 cnm Iho 16 pedes meoe t>, c/. Petil. II 8, 19. Cresc. III 64, 72 22 ante tanta era». qnid m II 24 commorabnntnr 77 26 gent». Oml ad catholicos 8, 2-— 22 255 menti dictum exposuit quod scriptura est: in omnem ter- ram exiit sonus eorum et in fines orbis terrae uerba eorum? de quo alio nisi de Christo intellegitur: deue deorum dominus locutus est et uocauit ter- 5 ram a solis ortu usque ad occasum. ex Sion species decoris eius? cuius nisi Christi uox est: dormiui con- turbatus? et unde coniurbatus, sequitur et dicit: filii hominum, dentes eorum arma et sagittae et lingua eorum machaera acuta. quorum nisi eorum qui clama- 10 uerunt: crucifige crucifige? ut quid hoc totum? cui bono, cui lucro? audi quid sequatur: exaltare super caelos, deus, et super omnem terram gloria tua. ecce habes Christum in passione dormisse et resurrectione super caelos ascendisse. et unde gloria eius super oranem terram, nisi quia 11 ecclesia eius per omnem terram? in his duabus sententiis breuissimis uos, haererici, totum quod inter nos agitur inter- rogo. exaltare, inquit, super caelos, deus. et super omnem terram gloria tua: cur dominum Christum exal- tatum super caelos praedicatis et eius gloriae super omnem w terram non communicatis? 22. Psalmus septuagesimus et primus 'in Salomonem' titu- latur. sed quia ita dicta sunt, quae in illum regem temporalem et postea grauiter peccantem conuenire non possunt, etiam contra ipsos Iudaeos de Christo esse praedicta inuictissime a defenduntur. nullus autem hoc christianus negat; talia enim dicta sunt, de quibus dubitari non possit quod ad Christum pertineant. ibi etiam dicuntur haec, ubi agnoscatur ecclesia toto orbe diftusa omnibus etiam regibus Christo subiugatis: at dominabitur, inquit, a mari usque ad mare et a soflumine usque ad terminos orbis terrae, a flumine 1 Ps. 18, 5. Bom. 10, 18 4 Ps. 49, 1—2 6 Pb. 56. 5 10 Luc. 23, 21 11. 17 Ps. 56, 6 28 cf. De ciu. dci 17, 8 29 Ps. 71, 8 2 exiuit v, cf. Petil. II 14, 33. 43, 102 5 ex syon 0 exion 77 8 sagitta 77 19 terram omnem 77 21 et om. 77c salemoncm 77 25 de («. I) hoc 77m,2 256 V. Epistula utique, ubi eum spiritus sanctu9 in columbae specie et uoi de caelo manifestauit. deinde sequitur: coram illo deci- dent Aethiopes et inimici eius terram lingent reges Tharsis et insulae munera offerent, reges Arabum etSaba dona adducent. et adorabunt eum t omnes reges terrae, omnes gentes seruient ei. et paulo post: et benedicentur in eo omnes tribus ter- rae, omnes gentes magnificabunt eum. benedictus dominus deus Israhel, qui fecit mirabilia solus. et benedictum nomen gloriae eius in aeternum et 10 in saeculum saeculi, et replebitur gloria eius omnis terra. fiat, fiat. ite nunc, Donatistae, et clamate: non fiat, non fiat uicit uos dei uerbum dicens: fiat, fiat. ecce manifestata est in psalmis ecclesia toto orbe diffusa, super quam requiescit gloria regis eius. unde et ipsa regina 1* est sponsa eius, de qua ei dicitur in quadragesimo quarto psalmo: adstitit regina a deztris tuis in uesti- tu deaurato, circumamicta uarietate, et ad eam ipsam exhortandam continuo diuinus sermo dirigitur: audi, filia, et uide et inclina aurem tuam et obliuiscere » populum tuum et domum patris tui, quoniam con- cupiuit rex speciem tuam, quia ipse est deus tuus. adtendite, unde coeperit alloqui sponsam Christi diuina pro- phetia: audi, inquit, filia, et uide. uos autem nec audire uultis haec praedicta nec uidere completa, et tamen et auditis u et uidetis inuiti. audite ergo quid paulo post ei dicitur, audite hoc ex pagina diuina quomodo praenuntietur et uidete in oroni terra quomodo compleatur: pro patribus tuis, inquit, nati sunt tibi filii: constitues eos principes super om- nem terram. quam multa praeteream de hac re testimonia so 1 cf. Petil. II 58, 182 2 Ps. 71, 9-11 7 Ps. 71, 17-19 17 Ps. 44. 10 19 Ps. 44, 11—12 28 Ps. 44. 17 8 lingtent uel lingunt 0 6 terrae om. Oo, cf. Cresc. III 64, 72 10 et in saeculum naeculi om. Ilml et Vulgata 14 manifesta 0Hm2 24 fili Oml 25 audistis et uidistis II 26 inuitis Oml ad catholicos 8, 22-9, 28 257 scripturarum, nomnt qui legunt, et ego noui; sed onerare epistulam nolo cui responderi flagito. VIIII. 23. Quid ad haec dicturi sunt, quae commemorauimus ei lege et prophetis et psalmis de Christi ecclesia quae toto 5 orbe diffunditur, cui malunt repugnare peruersi quam commu- nicare correcti? quid, inquam, dicturi eunt? utrum haec falsa esse an obscura? sed falsa esse non audent dicere; premuntur enim mole tantae auctoritatis. haec ergo cum uera esse fateantur, impleri non posse contendunt; quasi aliud sit prophetiam crimine io falsitatis arguere quam dicere quae praenuntiauit non posse com- pleri; hoc est enim dicere non esse prophetiam, sed potius pseu- doprophetiam. et cum quaeris ab eis, cur haec impleri non pos- sint, respondent: quia homines nohint. cum arbitrio quippe libero, inquiunt, homo creatus est, et si uuU credit in Christum, si it non uuU non credit; si uutt perseuerat in eo quod credit, si non uult non perseuerat. et ideo cum coepisset per orbem ter- rantm crescere ecclesia, noluerunt homines perseuerare et defecit ex omnibus gentibus christiana reliqio excepta parte Donati. quasi uero nescierit spiritus dei futuras hominum uoluntates: *> quis hoc insanissimus dixerit? cur ergo non hoc potins prae- nuntiauit, quod de uoluntatibus hominum sciebat futurum? hoc enim modo, quo isti putant haec esse praedicta, quisquis uoluerit potest esse propheta, ut, cum ea quae praedixerit im- pleta non fuerint, respondeat: 'homines noluerunt; libero enim » arbitrio christiani sunt.' hoc modo poterat aliquis prophetare Christum non in cruce passurum, sed gladio moriturum, ut, cum aliter factum esset, responderet: 'quid ego feci? homines in libero arbitrio constituti noluerunt ei facere quod ego prae- dixeram, et hoc fecerunt quod ipsi uoluerunf. iam cui non K occurrat, quam multa isto modo poterant prophetari uel etiam possunt a quibuslibet hominibus? quis enim dubitauerit quod 13 cf. Petil. II 84, 185 1 hooerare OHml 2 epistolam OII 3 eommemoraui Ih>, cf. p. 2.58, 14 12 qoaeeieris Ih 13 qnippe «. I IIm2 inquinnt libero JI LTI. Anrnot c. Don. IT. 17 258 V. Epistula Iudas Christum, si noluisset, non utique tradidisset, et Petrus, si noluisset, ter dominum non negasset? sed ideo fuit de istis certa praedictio, quia deus etiam futuras praeuidet uolun- tates. X. 24. Uerumtamen quamquam haec et tardis cordibus b pateant, audiamus hinc et ipsius uerbi uocem ore propriae carnis expressam. certe cum post resurrectionem praeberet se etiam contrectandum atque palpandum raanibus dubitantium discipulorum et cum accepisset coram illis et manducasset quod ei porrexerant, dixit eis: isti sunt sermones quosiv locutus sum ad uos cum adhuc essem uobiscum, quia oportebat adimpleri omnia scripta in lege Moysi et prophetis et psalmis de me. de quo autem nisi de illo scripta sunt, quae nos quoque commemorauimus ex lege et prophetis et psalmis, sicut per singula demonstraui? v> cum ergo ipse dicat qui ueritas est: oportebat adimpleri omnia, quomodo isti negant, nisi quia ueritati inimici sunt? si autem obscura esse adhuc dicunt, et hinc ipsum caput audiamus uerissimum demonstratorem corporis sui. cum enim dixisset: quia oportebat adimpleri omnia scriptaso in lege Moysi et prophetis et psalmis de me, tam- quam quaereremus, utrum in eo quod dixit *de me' illic intellegenda esset ecclesia propter id quod scriptum est: erunt duo in carne una, ut non solum de capite, uerum etiam de corpore certa diuina oracula teneremus, sequitur euan- » gelista et dicit: tunc aperuit illis sensum, ut intellege- rentscripturas, etdixitillis:quoniam sic scriptum . est et sic oportebat Christum pati et resurgere a mortuis tertia die. hic ipsum caput ostenditur, quod etiam 10. 20 Luc. 24, 44 16 cf. Ioh. 14, 6 24 Eph. 5, 31 26 Luc. 24, 45-46 1 si otn. Oml noluissetj uoluiseet t> 2 noluisset] uoluisBet JIv 3 quia] add. et 77» 10 isti — quos tn ras. Ilm2 17 quia *. I. Um2 iuimi Oml sunt inimici 77m7 18 hunc 77m7 20 quae scripta sunt 77m/, c/. p. 260, 9 21 Moysi om. 77, c/. Petil. II 14, 33 28 pati christum 77m/, c/. Gaud. I 20. 22 et Gr. ita&Eiv tiv Xptotdv ad «.atholicos 9, 23—10, 25 259 8e manibus discipulorum praebuit contrectandum. uide quemad- modum de corpore adiungat, quod est ecclesia, ut nos nec in sponso nec in sponsa errarepermittat: et praedicari.inquit, in nomine eius paenitentiam et remissionem pecca- s torum per omnes gentes, incipientibus ab Hieru- salem. quid hac uoce ueracius, quid diuinius, quid manife- stius? rae piget eam commendare uerbis meis, et haereticos non pudet eam oppugnare uerbis suis? 25. Dicant ea testimonia, quae posui de lege et prophetis io et psalrnis. obscura esse et figurate dicta etiam aliter posse intellegi — quamquam et in eis egerim, quantum potui, ut nec hoc audeant dicere — , sed ecce dicant: numquid et hoc obscure dictum aut aenigmatis uelamento inumbratum est, quod ipse Christus dixit: quia sic scriptum est et sic oportebat u Christum pati et resurgere tertia die, et praedi- cari in noraine eius paenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem? si obscurum est: dormiui conturbatus, numquid obscurum est: quia oportebat Christum pati? » si obscurum est: exaltare super caelos, deus, numquid obscurum est: et resurgere tertia die? item si obscurum esi: super omnem terram gloria tua, numquid obscu- rum est: et praedicari in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes? si » obscurum est: deus deorum dominus locutus est et uocauit terram a solis ortu usque ad occasum, numquid obscurum est: praedicari in nomine eius pae- nitentiam et reraissionera peccatorum per omnes gentes? sic enim terra uocata est a solis ortu usque ad 30 occasum, quemadmodum ipse ait: non ueni uocare iustos, 3 Luc. 24, 47 14 Luc. 24, 46-47 18 Ps. 56, 5 20 Ps. 56, 6 22 ibid. 25 Ps. 49, 1 30 Matth. 9, 13 4 poenitentiam OJIv (passim) 7 eam] etiam O meis Ilmg. ml 12 pr. hoc om. JI 17 in] per Jlv 21 item scripsi ita 0, om. Ilv 27 est] add. et t> 17* 260 V. Epistula sed peccatores in paenitentiam. si obscurum est: ex Sion species decoris eius, numquid obscurum est: in- cipientibus ab Hierusalem? ipsa est enim Sion quae Hierusalem. sed quid ad me? dicant ea, quae posui de lege et prophetis et psalmis, non pertinere ad haec uerba domini i quae in euangelio leguntur: non curo, non resisto. certe tamen nisi in lege et prophetis et psalmis hoc praedictum esset, siue in eis testimoniis quae ipse adhibui siue in aliis, nequaquam diiisset dominus: oportet adimpleri omnia quae scri- pta sunt in lege Moysi et prophetis et psalmis de 10 me, ac deinde aperto eorum sensu, ut intellegerent scripturas, doceret ea ipsa, quae de illo scripta sunt in lege et prophetis et psalmis, eo modo ut diceret: quoniam sic scriptum est et sic oportebat Christum pati et resurgere tertia die, et praedicari in nomine eius paeniten- u tiam et remissionem peccatorum per omnes gen- tes, incipientibus ab Hierusalem. non ego potuerim in lege et prophetis et psalmis haec scripta cognoscere: ibi tamen hoc esse scriptum ille dicit qui ueritas est. sed etsi haec ibi scripta esse non diceret, procul dubio sufficeret chri- » stianis quod Christus ipse dixisset, oportere praedicari in no- mine suo paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem. sed dubitantes discipulos 8uos, quamuis conspecto et contrectato eius corpore, maiore documento scripturarum uoluit confirmare, quam quod se ipse » uisibilem atque palpabilem mortalium sensibus admouebat. teneamus ergo ecclesiam ex ore domini designatam, unde coeptura et quo usque peruentura esset, coeptura scilicet ab Hierusalem et peruentura in omnes gentes. 26. Hic iam quisquis dixerit Hierusalem non illam uisibi- so lem ciuitatem intellegendam, sed figurate positam, ut spirita- 1 Pa. 49, 2 9 Luc. 24, 44 13 Luc. 24, 46 19 cf. Ioh. 1*, 6 6 nec resisto t> 8 aljaliis O 9 impleri t> 24 suos s. I. IIm2 31 spiritualiter Ih> ad catholicos 10, 25—11, 27 261 liter accipiatur tota ecclesia aeterna in caelis. et ex parte in terris peregrina, potest dicere etiam illud figurate dictum: quia oportebat Christum pati et resurgere tertia die, quod quisquis dixerit nec quoquo modo christianus lia- 5 bendus est. sicut ergo illud proprie positum est, ita et quod adiunctum est de omnium gentium ecclesia incipiente ab Hierusalem. exposuit enira dominus haec de se dicta esse in lege et prophetis et psalmis, et utique ipsa expositio non potuit esse figurata; alioquin non esset expositio. deinde cum Hieru- 10 salem figurate posita et spiritaliter intellecta uniuersam eccle- siam significet, quomodo uniuersa ecclesia incipit ab uniuersa ecclesia, tamquam Hierusalem incipiat ab Hierusalem? mani- festum est ergo proprie positum de illa ciuitate, unde etiam coepisse probatur ecclesia, etiam atque etiam ipso manifestante )5 et nullam insidiarum latebram calliditati haereticae relinquente. sic enim sequitur et dicit: et uos testes horum, et ego mitto promi8sionem meam super uos; uos autem sedete in ciuitate, quoad usque induamini uirtute ex alto. in qua utique ciuitate sedere eos iussit, quoad usque » induerentur uirtute ex alto, id est sancto spiritu, quem se missurum esse promiserat, ab ea ciuitate coepturam praedixit ecclesiam. si autem non eam putant esse Hierusalem, audiant quod sequitur: produxitautem illosusque Bethaniam, et leuauit manus suas et benedixit illos. et factum & est, cum benedixisset illos, discessit ab eis. et ipsireuersi suntcum gaudio magno inHierusalem, et fuerunt semper in templo laudantes deum. ecce ubi ostenditur ilia ciuitas in qua eos sedere iussit, donec induerentur uirtute ex alto. 30 XI. 27. Et hic quidem quot diebus cum eis fueiit, postea- 3 Luc. 24, 46 16 Luc. 24, 48—49 23 Luc. 24, 50—53 5 ita et — est om. U 10 spiritualiter Zfe 12 incipiat] incipit O, om. Ilml forl. recte 15 nullum 77 16 horuni testes OJlmZv (Gr. (idptupti; Toutiuv) 20 spiritu sancto 77u 21 ciuitate om. 77 30 post- quain 77 262 V. Epistula quam se uiuura post passionem oculis eorum et manibus demonstrauit, praetermissum est. non autem tacetur in Acti- bus apostolorum, ubi rursus eadem manifestatione uerborum dominicorum futura per orbem terrarum praenuntiatur ecclesia. ubi nullus omnino dubitare permittatur, nisi qui de sanctarum 5 8cripturarum fide dubitat, illam esse Hierusalem uisibilem ciuitatem, unde coepit ecclesia post domini Iesu Christi resur- rectionem et ascensionem, nec aliud eum uoluisse ostendere nisi huius terrae loca unde illi daret initium, et quomodo eam per cuncta inde diffunderet. sic enim scriptum est in 10 Actibus apostolorum: primum quidem Bermonem feci de omnibus, 0 Tbeophile, quae coepit Iesus facere et docere, usque in diem quo apostoloa elegit per spiritum sanctum, mandans eis praedicare euan- gelium; quibus et manifestauit se ipsum post 15 passionem suam in multis signis, per dies quadra- gintaapparenseis el disputansderegnodeijetcum conuersaretur cum eis, praecepit eis ab Hierosoly- mis ne discederent, sed expectarent promissionem eius, quam audistis, inquit, ex oremeo: quia Iohan- a> nes quidem baptizauit aqua, uos autem spiritu sancto baptizabimini quem et accepturi estis non post multos hos dies. at illi quidem conuenientes interrogauerunt eum dicentes: domine, si in tem- pore hoc restitues regnum Israhel? quibus re- » spondens dixit: non est uestrum scire tempora quae pater posuit in sua potestate, sed acci- pietis uirtutem spiritus sancti superuenientem in uos, et eritis mihi testes in Hierusalem et 11 Act. 1, 1-8 1 paesionem] add. suam v 9 illi] ei Ilml 13 apoBtolos (os in ras. 5 litt.) II 14 mandans (ans ,n ras. m2) II eis s. I. IlmZ 18 iero- solimis 0 ne discederent ab ierosolimis H(v) 21 baptizabimini spiritu sancto II 28 qnidem om. II 24 interrogabant Hv 26 est om. 0 tempora] add. nel momenta IIv, cf. Petil. II .18, 91 ad catholicos 11, 27—28 263 in tota Iudaea et Samaiia et usque in totam ter- ram. ecce et hic manifestatum est, unde coeptura et quo nsque peruentura esset ecclesia. 28. Quid ad baec dicunt, qui christianos se superbissime t dicunt et Christo apertissime contradicunt? nos hanc ecclesiam tenemus, contra istas diuinas uoces nullas humanas criminati- ones admittimus. mouet enim nos pluriraum, quod dominus noster, cui non credere sacrilegum et impiura est, nouissimis uerbis suis, quae habuit in terra, haec primitiuae ecclesiae io documenta salubria et nouissima dereliquit. his enim dictis, mox ascendit in caelum, praemunire uoluit aures nostras aduersus eos, quos procedentibus temporibus eisurrecturos esse praedixerat et dicturos: ecce hic est Christus, ecce illic, quibus ne crederemus ammonuit. nec ulla nobis excu- is satio est, si crediderimua contra uocem pastoris nostri tam claram, tam apertam, tam manifestam, ut nemo nel obtunsus et tardus corde possit dicere: 'non intellexi'. quis enim non intelle- gat: sic oportebat Christum pati et resurgere tertia die, et praedicari in nomine eius paenitentiam et loremissionempeccatoruminomnesgentes, incipien- tibus ab Hierusalem? quis non intellegat: eritis mihi testesinUierusalem etin totaludaeaetSamariaet usqueintotara terram. hisdictiseleuatusest, etnu- bes8uscepiteumetuiderunteumeunteraincaelum? S6 quid hoc est, rogo? cnm uerba nouissima hominis raorientis audiuntur ituri ad inferos, nemo eura dicit esse mentitum. et impius iudicatur heres qui forte illa contempserit. quomodo ergo effugiemus iram dei, si uel non credentes uel contemnen- 4 cf. Petil. II 87, 193 extr. 13 Matth. 24, 23 18 Lnc. 24. 46-47 21 Act. 1, 8-10 2 manif>8tnm Jlml 3 eseet pernentura 77 8 noster] noster ait II. qui om. uerba 9 baec primitinae— 10 dereliqnit 10 dereliqnid 0 11 ante mox (= mox nt) interpunxi; ef. 12, 32: cum iam in caelnm ascenderet 13 est om. Jl 14 admonnit 77t> ulla nobis excusatio est si et 15 a nocem . pastoris nri tn ras. HIm2 nostri om. Ov, cf. p. 264, 4 pastoris mei et p. 237, 25. 272, 28 16 obtusus Om2v 20 in (ti?) II per Ov 27 eres 77 264 V. Epistula tes reppulerimus uerba nouissima et unici filii dei et nostri domiui ac saluatoris et ituri in caelum et inde prospecturi quis ea neglegat, quis obseruet, et inde uenturi ut de omnibus iudicet? habeo manifestissimam uocem pastoris mei commen dantis mihi et sine ullis ambagibus exprimentis ecclesiam. & mihi imputabo, si ab eius grege, quod est ipsa ecclesia, per uerba hominum seduci atque aberrare uoluero, cum me prae- sertim admonuerit dicens: quae sunt oues meae uocem meam audiunt et secuntur me. ecce uox eius clara et aperta. hac audita qui eum non sequitur, quomodo eius ouem 10 se dicere audebit? nemo mihi dicat: 'o quid dixit Donatus, o quid dixit Parmenianus aut Pontius aut quilibet illorum?'. quia nec catholicis episcopis consentiendum est, sicubi forte falluntur, ut contra canonicas dei scripturas aliquid sentiant. sed si custodito unitatis et caritatis uinculo in hoc incidunt, i* fiet in eis quod apostolus ait: et si quid aliter sapitis, hoc quoque uobis deus reuelabit iam uero istae diui- nae uoces de uniuersa ecclesia ita manifestae sunt, ut contra eas nisi haeretici animosa peruersitate et caeco furore latrare non possint. «o 29. Sed praedictam demonstrauimus ecclesiam in uerbo dei sponso eius, siue per legera et prophetas et psalmos siue per os proprium, ab Hierusalem coepturam et peruenturam usque ad terminos orbis terrae. quomodo autem coeperit ab Hierusalera et in omnes gentes inde diffusa fructificet, in » eodem uerbo dei etiam per apostolos demonstratur, sicut scriptum est in Actibus apostolorum, quod iam commemoraui, dixisse dorainum: eritis mihi testes in Hierusalem et in totaludaea etSamaria et usque in totam terram. deinde sequitur: haec cum dixisset, uidentibus illis *> 8 Ioh. 10, 27 16 Phil. 3, 15 27 cf. pag. 262, 29 28 Act 1, 8 30 Act. 1, 9-15 1 repulerimus v pr. et t. I. U domini nostri JI 2 pr. et «. I. II 9 sequuntur IIv 10 se ouem eius J7t> 17 deus uobis Ih> reuela- uit OH 19 non possint latrare Bml 25 et ont. 0 diffusa om. 0, cf. Crcnc. IIII 54, 64: in ceteras gentes se fructificando diffudit eccleeia ad catholicos 11, 28-29 265 eleuatus est, et uubes suscepit eum ab oculis eo- rum. et cum intuerentur in caelum eunte illo, ecce duo uiri adstiterunt iilis in ueste candida, qui et dixerunt: uiri Galilaei, quid statis respicientes 5 in caelum?iste Iesus, qui assumptus est in caelum a uobis, 8ic ueniet quemadmodum eum uidistis euntem in caelum. tunc reuersi sunt in Hierusalem a monte qui uocatur Elaeon, qui est iuxta Hiero- solymam sabbati habens iter. et cum introissent, io ascenderunt in superiora ubi erant inhabitantes, Petrus etIohanne8, Iacobus etAndreas, Philippus et Thomas, Bartholomaeus et Matthaeus, Iacobus Alphaei et Simon zelotes et Iudas Iacobi. hi omnes erant adseruientes unanimes orationi cum muli- 15 eribus et Maria quae fuit mater Iesu et fratribus eius. in his autem diebus surgens Petrus in raedio discipulorum dixit; erat autem turba hominum circiter centura uiginti. deinde narratur Petro faciente sermonem, quemadmodum Mathias in locum Iudae traditoris a> domini subrogatus sit, et post eius ordinationem sequitur scriptura dicens: et cum complerentur dies penteco- stes, erant omnes simul in unum; et factus est repente de caelo sonus uelut decurrentis spiritus uehementis et repleuit totam domum ubi erant » sedentes, et uisae sunt illis distributae linguae uelut ignis; consedit autem super unumquemque eorum, et repleti sunt oranes spiritu sancto, et coeperuntloquiuariislinguis proutspiritus dabat pronuntiare eis. erant autem inhabitantes in Hie- 21 Act. 2, 1-14 1 leuatns Jlm2 2 euntem illum 77» (■xopeoop.iw} a:,-.oo) 4 aapi- cientes 77 5 a uobis in caelum 77» 6 enm om. 77m7 uidistis eum v nidetis O 8 eleon 077 ierosolimam 077 12 et thomas et 77 matheus 77 18 alfei 77 symon 077 22 omnes] autem O in nnum] in eodem loco 77 28 spiritus sanctus 77 29 illis 77» in om. Jl 266 V. Epistula ru8alem ludaei uiri et religiosi ex omni gente quae est snb caelo; cumque facta esset haec uoi, conuenit multitudo ac mente confusa eat, quia au- diebat unusquisque eorum sua lingua loquentes eos. stupebant autem et mirabantur ad- inuicem s dicentes: nonne omnes hi qui loquuntur Galilaei 8unt? et quomodo nos audiuimus unusquisque pro- priam linguam in qua nati sumus? Parthi et Medi et Elamitae, et qui inhabitabant Mesopotami&m Iudaei et Cappadociam, Pontum et Asiam, Phry- 10 giamque et Pamphyliam, Aegyptum et partes Li- byae quae sunt ad Cyrenen, et qui aduenerant Ro- mani Iudaeique et aduenae, Cretenses et Arabes, audiebant loquentes illos suis linguis magnalia dei. stupebaut autem et haesitabant, ad inuicem u dicentes: quidnam uult hoc esse? alii uero irride- bant eos dicentes: quia musto repleti sunt isti. stans uero Petrus cura undecim discipulis eleua- uit uocem suam et locutus est dicens: uiri Iudaei et uniuersi qui babitatis Hierusalem, hoc uobisw notum sit et cetera quibus eos exhortatur ad fidem. quae cum terminasset, sequitur scTiptura ita narrans: his igitur auditis conpuncti sunt corde, dicentes ad Petrum et ad apostolos: quid faciemus, uiri fra- tres? ostendite nobis. Petrus autem dixit ad eos: » paenitentiam agite, et baptizetur unusquisque uestrum in nomine domini Iesu Christi in remis- sionem peccatorum. et accipietis gratiam sancti 22 Act. 2, 87-41 1 iudei 77 mg. m2 et om. IIv 3 ac] et («. «cr. uel ac ml) O 6 hii 77 isti v 9 inhabitant Jlmlv 10 iudei s. I. HmH frygiam- que 0 frigiamque (que «. i. mS) II 11 pamphiliam 72 libiae 011 16 quidnam— 17 dicentes H mg. m2 17 pleni 7Z 21 cetera /Z eiortatur 0 einortabatur 77e 23 dicens Om/ 27 uestruin om. O domini om. 77t>, c/. Crese. IIII 23. 29 28 spiritus sancti 77» ad catholicos 11. 29-30 267 spiritus. nobis est enim promissio et filiis nostris et omnibus qui longe sunt, quoscumque aduocaue- rit dominus deus noster. et aliis quidem uerbis plurimis testificabatur eis dicens: saluamini a 5 generatione praua hac. illi uero recepto uerbo hoc crediderunt et baptizati sunt. et adiectae sunt in illa die animae circiter tria milia. ecce quemadmodum coeptum est ab Hierusalem, inde itura ecclesia per omnes linguas, quod etiam praesignatum in eis qui ibidem constituti io accepto spiritu sancto linguis omnibus sunt locuti. 80. Iam per alias gentes quemadmodum ierit, quod etiam ipse Petrus praedixerat ubi ait: nobis est proraissio et filiis nostris et omnibus qui longe sunt, quoscum- que aduocauerit dominus deus noster, deinceps uide- 15 amus. narrantur enim consequenter ea quae tunc gesta sunt Hierosolymis usque ad passionem Stephani diaconi, ubi etiara Saulus commemoratur consentiens occisioni eius. qua completa ita deinde narratur: facta est autem in illa die perse- cutio magna in ecclesia quae erat in Hierosolymis: % oranesque dispersi sunt in regionibus Iudaeae et Samariae exceptis apostolis qui remanserunt Hie- rosolymis. uidete quemadmodum deinceps impleatur quod per ordinem dominus dixerat: eritis mihi testes in Hie- rusalem et in tota Iudaea et Samaria et usque in «ttotam terram. iam in Hierusaleni factum erat; sequebatur in Iudaea et Samaria, propter quod illi dispersi sunt in regi- onibus Iudaeae et Samariae. hoc enim de illis mox dicitur: atilli qui dispersi erant transeuntes per ciuitates et castella euangelizabant uerbum dei. quia uero 12 Act. 2, 39 18 Act. 8, 1 23 Act. 1, 8 28 Act. 8. 4 1 uobis Jlv uestris 77» 4 plurimis (nXswotv) om. 0 5 praua rny. 77 7 dic 8. I. 0m2 8 coeptum] coepta e, cf. 13, 32 extr.: quo- modo coeptnm sit ab Hierusalem itura] itur in Oml, itnr Om2 9 prae- signatum] add. est v 12 uobis 77t> 13 uestiis 77» 16 estiam Oml 19 alt. in om. 77 20 iudae O 29 domini 77 qui Om2 270 V. Epistula oportebat primum loqui uerbum dei; sed quo- niam reppulistis illud et indignos uos iudicastis uitae aeternae, ecce conuertimur ad gentes. sic enim praecepit nobis dominus: posui te lumen gentibus, ut sis in salutem usque in extremum 5 terrae. et sequitur dicens: audientes autem gentes perceperunt uerbum dei, et crediderunt quotquot erant destinati in uitam aeternam. ecce et hic com- memoratum est testimonium ex propheta Esaia quod et nos .posuimus, ut sit salus usque in extremum terrae. 10 XII. 31. Ut ergo non commemorem gentes, quae post apo- stolorum tempora crediderunt et accesserunt ecclesiae, illae ipsae solae, quas in sanctis litteris, in Actibus et in epistulis apostolorum et in Apocalypsi Iohannis inuenimus, quas utri- que amplectimur et quibus utrique subdimur, dicant istae u nobis quemadmodum Africana seditione perierint. has enim accepimus non ex conciliis contendentium episcoporum, non ex disputationibus nouiciis, non ex forensibus uel municipali- bus gestis, sed ex litteris sanctis canonicis. Antiochena eccle- sia, ubi primo appellati sunt discipuli chriBtiani, quomodo so potuit Afrorum perire criminibus? quis tam uehemens africus tam longe potuit ablatam spargere pestilentiam, ubi nec no- mina eorum, per quos ortum est uel de quibns ortum est hoc malum, nota esse potuerunt, Athenis lconio Lystris? quis deleuit ecclesias apostolico labore fundatas? in extremis » epistulae ad Romanos dicit idem apostolus doctor gentium: audacius autem scripsi uobis ex parte, tamquam 4Eaai.49,6 6 Act. 13, 48 9 cf. pag. 248, 12 11 c. 12] cf. Cresc. II 37, 46. Po3t gesta 4, 4 19 cf. Act. 11, 26 27 Rom. 15, 15—19 1 sermonero 0 2 iudicastis (pr. s s. I. ml) 0 8 uita aeterna JIv conuertimus nos O corr. ml 5 eitremis Oml 6 autem] enim O 8 in] ad 77 13 et in] et Jl in v epistolis 0 15 istae scripri istis Oml isti Om2JIv 16 affricana 77 18 nouitiis 077t> 19 antiochene Oml 20 urimum 77« apellati 077 21 afTricus 77 24 Listris v 25 quis] quid 0 deluit Om7 ad catholicos 11. 30-12. 31 271 commemorans uos propter gratiam quae data est mihi a deo, ut minister sim Christi Iesu in genti- bus, consecrans euangelium dei, ut fiat oblatio gentium acceptabilis, sanctificata in spiritu sanc- 5 to. habeo ergo gloriam in Christo Iesu ad deum; non enim audeo quicquam eorum loqui quorum non perfecerit Christns per me in obaudientiam gen- tium, uerbo et opere, in potestate signorum et prodigiorum, in uirtute spiritus sancti; ita ut ego iu ab Hierusalem et in circuitu usque in Illyricum repleuerim euangelium Christi. quaerite, Donatistae, si nescitis, quaerite ab Hierusalem per terrena itinera in cir- cuitu usque in Illyricum quot mansioues aint: si tot ecclesias computemus, dicite quemadmodum per Africanas contentiones 15 perire potuerunt. ad Corinthios, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Thessalonicenses, ad Colossenses uos solas apostoli epistu- las in lectione, nos autem et epistulas in lectione ac fide et ipsas ecclesias in communione retinemus. iam uero Galatia non una ecclesia est. sed in ea regione innumerabiles. Corin- xothios autem uidete quemadmodum salutauerit: Paulus apo- stolus Iesu Christi per uoluntatem dei et Timo- theus frater ecclesiae dei quae est Corinthi cum sanctis omnibus qui sunt in uniuersa Achaia. quot putatis esse ecclesias in nniuersa Achaia? fortasse ubi sit 85 Achaia nescitis et de tam incognita prouincia tanta caecitate iudicatis, ut eam criminibus Afrorum perisse dicatis. nonne plena sunt florentissimis ecclesiis omnia loca quae Petrus nominat, Pontus Cappadocia Asia et Bithynia? quid? Iohannes 20 II Cor. 1, 1 28 cf. I Petr. 1,1 cf. Apoc. 1, 11 5 dominum Oml 6 quidquam Ov 7 oboedientiam 77 10 illiricuin O, item lin. 13 13 quod 0 si s. I. JlmZ 15 potuerint 77 16 tesaalonicenses 77 colosense9 77m7 17 pr. et om. II 23 quot — nniuerBa Achaia om. 0 24 Achaia sit v 28 nominauit v post Pontus v add. Galatia, de gua tamen Aug. et Crese. II 37, 46 et Post gesta 4, 4 tacet et om. v bithinia O bythinia 77 272 V. Epistula quibus scripsit, Zmyrnae Pergaiui Sardis Thyatirae Philadel- phiae Laodiciae quae sunt ecclesiae — iam enim Ephesum commemorauimu8 — , dicat mihi aliquis uestrum ubi sint. quantum ab inuicem distent. fortasse modo id quaeritis uel legendo uel audiendo cognoscere. cognoscite ergo etiam quam s longe ab Africa remotae sunt, et dicite nobis, cur eas omnino uobis incognitas et in apostolicis litteris manifestatas tam sacriiega temeritate accusetis et tanta dementia criminibus Afrorum perisse dicatis. postremo quid de illis in sanctis canonicis libris scriptum est scio, quid de illis uos dicatis 10 nescio. certe, sicut nos eas legimus ecclesias Christi ex codi- cibus quos et uos ueneramini, sic et uos ex codicibus quos et nos ueneramur quemadmodum perierint legite nobis. an placet uobis, ut contra ecclesias, quae membra sunt unius eeclesiae toto orbe diffusae, quas nobis per scriptuVas suas 15 sanctus 8piritus commendauit et tradidit, undelibet prolata quaelibet hominum maledicta credamus? hoc quidem uobis placet, sed nobis non placet quibus autem iustius placeat et uos uidetis, sed uicti animositate non uultis uinci ueritate. ecce sunt scripturae dei, ecce sunt in eis ecclesiae et uniuer- ao sali totius orbis nomine et nominatim designatae et expressae. quid maiores uestri collegis suis obiecerint nescierunt, quales ea causa iudices habuerit nescierunt: quomodo ergo perierunt? ecce sunt scripturae quibus credo, ecce sunt ecclesiae quibus communico: ubi tibi lego nomina earum, ibi mihi lege crimina » earum. 82. Si autem aliunde claruas uel recitas, nos post uocem pastoris nostri per ora prophetarum, per os proprium, per ora euangelistaium nobis apertissime declaratam uocem uestram 1 zinirnae 0/7 Smyrnae t> Pergamo OmHv thiatirae 0/7 Tia- thyrae v filadelfiae 077 6 affrica /7 7 manifestas 77 tam om. O 10 est] sit 77« II eas] ea Oml 15 spiritus sanctus per scripturss eaas /7 16 spiritns sanctus v 20 eis] ecclesia 77 27 alind declamas (de «. I. ml) II 28 proprium] prioram (pri m raa. m2) /7 29 uoces uestras 77t> ad eatholicos 12, 31—13 273 non admittimus, non credimus, non accipimus. quae sunt oues meae, inquit pastor caelestis, uocem meam audiunt et sequuntur me. uox eius de ecclesia non est obscura. quisquis ab eius grege errare non uult, hanc audiat, hanc 5 sequatur. fidelissimus dispensator eius, doctor gentium in fide et ueritate, quia ipse in eo loquebatur, haec dicit: miror quod sic tam cito transferimini ab eo qui uos uo- cauit in gratia Christi in aliud euangelium, quod non est aliud; nisi aliqui sunt conturbantes uos et louolentes conuertere euangelium Christi. sed licet si nos aut angelus de caelo uobis euangelizauerit praeterquam quod euangelizauimus uobis, ana- thema sit sicut praediximus. etnunc iterum dico. si quis uobis euangelizauerit praeterquam quod uaccepistis, anathema sit. euangelizata est nobis ecclesia per totum orbem terrarum futura. hoc in lege et prophetis et psalmis esse praenuntiatum ipse dominus testificatus est, qui eam coepturam ab Hierusalem et per omnes gentes per- manaturam esse praedixit. testes sibi futuros in Hierusalem «o et in tota Iudaea et Samaria et usque in totam terram, cum iam in caelum ascenderet, praenuntiauit. haec uerba facta secuta sunt: quomodo coeptum sit ab Hierusalem et deinde processum in Iudaeam et Samariam et inde in totam terram, ubi adhuc crescit ecclesia, donec usque in finem etiam reli- » quas gentes ubi adhuc non est obtineat, scripturis sanctis testibus consequenter ostenditur. quisquis aliud euangelizauerit, anathema sit. XIII. Aliud autem euangelizat, qui perisse de cetero mundo ecclesiam et in parte Donati in sola Africa remansisse dicit. 1 loh. 10, 27 5 cf. Luc. 12, 42 I Tim. 2, 7 6 Gal. 1, 6—9 2 audient (at seqnuntur) 077 4 hanc— hanc scripsi hunc— hunc 077« 6 quia] qna O 8 gratiam v (Gr. iv x^P"') 12 uobis s. I. IlmS 18 permansuram /7 19 fort. testes 23 et inde in ras. O et (om. inde) 77 donec v 24 adhuc ubi 77m/ donec] et inde ti 28 de] dicat de 77m/ dicit de JIm2v cetero 77 (passim) 29 affrica H UX. August. c. Don. II. 18 274 V. Epistula ergo anathenia sit: aut legat mihi hoc in scripturis sanctis et non sit anathema. 83. Lego, inquit. nam Enoch unus inter omnes homines plaeuit deo et translatus est et postea toto mundo aquarum inundatume deleto solus Noe cum coniuge et fiUis et nuribus 5 suis in arca meruit Uberari. adiungunt etiam de Loth, quod solu8 cum filiabus de Sodomis liberatus sit, de ipso quoque Abraham et Isaac et Iacob, quod pauci fuerint deo placentes in terra idolis et daemonibus dedita. postremo iam multipli- cato populo Israhel, iam temporibus regum in terra promis- ic sionis, quae fuerat omnibus duodecim tribubus distributa, commemorant decem tribus diuieas et traditas seruo Salomonis, duas autem remansisse filio Salomonis ad regnum quod erat Hierusalem. sic et nunc, inquiunt, totus mundus apostatauit. nos autem tamquam duae iliae tribus in templo dei, hoc est tt in ecclesia, remansimus. dominum etiam Iesum Christum cum plunmi discipuli sequerentur, septuaginta duobus apostatan- tibus soli cum illo duodecim remanserunt. bis atque huius- modi ezemplis haeretici suam paucitatem commendare conan- tur et in sanctis ecclesiae multitudinem toto orbe diffusam » blasphemare non cessant. sed quaero ab eis, si, quod absit. nollem credere uera esse ista ipsa quae ab eis commemoran- tur eiempla, unde me conuincerent. nonne de scripturis sanctis, ubi leguntur tanta manifestatione, ut quisquis illas litteras in fidem recipit non posBit nisi et ista uerissima confiteri? porro * si haec exempla ideo cogerer credere uera esse, quia ibi scripta sunt, ubi non possum dicere falsa esse quae scripta sunt, cur non et ipsi de ecclesia toto orbe diffusa eisdem scripturis credunt? ecce nos illa omnia credimus. credant et ipsi quod 3 cf. Gen. 5, 24 5 cf. Gen. 7, 1 6 cf. Gen. 19, 12 12 cf. III Reg. 11—12 17 cf. Petil. II 18. 40 4 tzlt. et om. II 6 adiungant 0 8 ft. et om. « 9 dediU et daemoni- bna JI 10 terram H 11 fuerat] fuera Oml fuiura E 12 et 13 salemonis 17 13 duas— Salomonis om. 0 16 permansimus II 17 pturimis Oml discipuli om. II 21 quod absit si (ei ». J. m2) R 22 ipsa om. II 25 recepit v 27 possem t» 29 omnia illa v ad catbolicos 18, 82-33 275 ait dominus: praedicari in nomine eius paenitentiam et remiasionem peccatorum per omnes gentes, ineipien- tibus ab Hierusalem, credant quod ascensurus in caelum noui8sime dixit: eritis mihi testes in Hierusalem et in s tota Iudaea et Samaria et usque in totam terram. et illa et ista uera esse credantur, et nulla inter nos contentio remanebit, quia nec illis ueris ista nec istis ueris illa impe- diuntur. et ista, inquiunt, credimus et completa esse confi- temur, sed postea orbis terrarum apostatauit et sola remansit 10 Donati communio. haec nobis legant, sicut legunt de Enoch, de Noe et de Abraham, Isaac et Iacob et de illis duabus tri- bubus, quae decem separatis reliquae factae aunt, et de duo- deeim apostolis, qui ceteris apostatantibus remanserunt et hoc similiter legant, et nihil resistimus. si autem non ea de scrip- i5 turia sanctis legunt, sed suis contentionibus persuadere conan- tur, credo illa quae in scripturis sanctis leguntur, non credo ista quae ab haereticis uanis dicuntur. sed quia se duabus illis tribubus. quae cum Salomonis filio remanserunt, compa- randos putant, legant, et eoe hoc elegisse paenitebit sic enim «o commemorantur in scripturis ipsi dno populi: pars quae erat ad Hierusalem Iuda nominatur, illa uero alia, quae cum seruo Salomonis in ampliore numero segregata est, Israhel uocatur. legant quae dicant prophetae de utrisque, quemadraodum peiorem dicant Iudam quam Israhel, ita ut iustificatam dicant » auersatricem Israhel peccatis praeuaricatricis Iudae, id est tam grauia esse peccata huius, ut in eius comparatione illa iusta dicenda sit. nec huius tamen nec illius peccata obfuerunt aliquid iustis, qni et hic et illic fuisse inueniuntur. nam et in illa parte, quam pro exemplo perditionis ponunt, id est in so Israhel, fuerunt sancti prophetae. ibi erat ille memorabilis 1 Luc. 24, 47 4 Act. 1, 8 21 cf. III Reg. 12. 20 24 cf. Hier. 3, 11 1 eius] buo IIv 4 diierit O 6 esse om. O 10 enoc 0 18 aale- monia U, iUm lin. 82 19 legisse /7 poenitebit IIv 25 iudee 0 Ioda Ib 26 grania .»> rat. IlmS 27 offuernnt II 29 alt. in owt. 0 18« 276 V. Epistula Helias, ut de aliis taceam, cui etiam dictum est: reliqui mihi septem milia uirorum qui non curuauerunt geuua ante Baal. ideo nequaquam pars illa populi tamquam hae- resis fuisse deputanda est. deus enim easdem tribus iusserat separari, non ut religio, sed ut regnum diuideretur et hoc & modo uindicaretur in regnum Iuda. deus autem numquam iubet schisma uel haeresem fieri. neque enim quia et in orbe terrarum plerumque regna diuiduntur, ideo et unitas christi- ana diuiditur, cum in utraque parte catholica inueniatur ecclesia. 10 84. Hoc ideo de Iuda et Israhel commemorandum arbitratus sum, maxime ut admoneantur isti non obesse iustis in medio impiorum constitutis, quidquid in ipsos populos propter impi- orum multitudinem dicitur, ut desinant colligere testimonia, quaecumque siue per prophetas siue per os domini siue per » euangelistas in zizania uel paleam orbis terrarum dicta inue- niuntur. plerumque enim sermo diuinus impias turbas ecclesiae, quae nec in ecclesia deputantur, tamen propter sacramenta, quae cum sanctis communiter habent, quia inest in eis quae- dam forma pietatis cuius uirtutem negant, sicut ait apostolus: *> habentes formam pietatis, uirtutem autem eius abne- gantes, sic redarguit, tamquam omnes tales sint et nulius bonus omnino remanserit. inde quippe admonemur in suo quo- dam numero eos dici omnes, id est omnes filios gehennae, quo eos deus pertinere praesciuit. isti ergo uel imperite uel » fallaciter agentes colligunt de scripturis talia, quae uel in malos bonis usque in finem permixtos uel de uastatione prioris populi Iudaeorum dicta repperiuntur, et uolunt ea detorquere in ecclesiam dei, ut tamquam defecisse ac perisse de toto orbe uideatur. desinant ergo talia proferre, si respondere huic epi- *> stulae uolunt. neque enim nos ita dicimus per totum orbem 1 III Iteg. 19, 18 8 significare uidetur diuisionem imperii R. a. 895 factam 21 II Tim. 8, 5 2 millia Ov 7 haereeim Om2v orbem 77 18 quicquid 77 16 zizaniam 77 19 in om. 77 24 dicit 77 28 reperiuntur 0m2v ad catholicos 13, 38-14, 35 277 diffundi ecclesiam, ut in sacramentis eius solos bonos esse dicamus ac non etiam malos et eos multo plures, ut in eorum comparatione pauci sint, cum per se ipsos ingentem numerum faciant. 5 XIIII. 35. Habemus innumerabilia testimonia et de com- mixtione malorum cum bonis in eadem communione sacramenti, sicut Iudas ab initio malus inter bonos undecim conuersatus est, et de bonorum paucitate propter malorum plurium com- parationem et rursus de bonomm multitudine per se ipsam 10 considerata. ei quibus, ne longum faciam, pauca commemoro. est in Canticis canticorum, quod de sancta ecclesia dictum omnis christianus agnoscit: sicut lilium in medio spina- rum, ita proxima mea in medio filiarum. unde appellat spinas nisi propter malignitatem morum, et easdem unde filias 15 nisi propter communionem sacramentorum ? uidet etiam Eze- chiel signatos quosdam, ne cum malis pariter interirent,, de quibus ei dicitur: qui gemunt et maerent peccata et iniquitates populi mei quae fiunt in medio eorum. populum suum nou diceret, quem solis illis illaesis perire mox xo iubet, nisi eum populum qui eius sacramenta gestabat. dicit et dominus de superseminatis zizaniis: sinite utraque cre- scere usque ad messem, id est triticum et zizania, et ipse interpretatur messem finem esse saeculi, agrum uero, ubi utrum- que seminatum est, mundum esse. oportet itaque usque in 25 finem saeculi crescere utrumque per mundum. unde iam non permittuntur isti euspicari aut asserere quod dicunt, defecisse omnes bonos de mundo, ut in sola parte Donati remanerent. conantur enim contra apertissimam sententiam domini dicentis: ager est mundus et: sinite utraque crescere usque ad 12 Cant. 2, 2 17 Ezech. 9, 4 21 Matth. 13, 30 29 Matth. 13, 88. 30 2 eon) eo O, add. etiam v 8 plurimam // 12 in medio spinarum tn ras. Hm2 15 hiezechiel 0 hic Ezechiel v 16 pariter om. II 22 zUaniam 0 26 deserere Tl omnes bonos defeciase IIv 29 hic mundus 0IIm2v, cf. 15, 38. 24, 70. Gaud. II 4. 4 268 V. Epistula ierant et apostoli audito quod recepisset Samaria uerbum dei, quando per impositionem manus eorum acceperunt spiritum sanctum, ita dicitur de Petro et Iohanne: Petrus autem et Iohannes testificati uerbum domini redibant Hie- rosolymam, multosque uicos Samaritanorum euan- & gelizabant transeuntes. deinde narratur de illo eunucho qui rediens ab Hierosolymis a Philippo baptizatus est, et de ipso Philippo dicitur: angelus autem domini rapuit Philippum ab eo et amplius non uidit eum eunu- chus; ibat autem uiam suam gaudena. Philippus 10 autem inuentus estuenisse in Azotum, unde reuer- tens euangelizabat per omnes ciuitates, usque dum ueniret in Caesaream. sic ergo inuenitur et per ludaeae et Samariae ciuitates praedicatum euangelium. restabat ergo ut praedicaretur ex ordine etiam per omnes gentes, sicut i» dominus dixerat, usque in totam terram. uocatur ergo Saulus de caelo, fit ex persecutore praedicator et dicit de illo dominus ad Annaniam: uade, quoniam uas electionis est mihi, ut portet nomen meum coram gentibus et regibus et filiis Israhel magnificari; ego enim *> mon8traboeiquantapatieturpropternomenmeum. iam itaque tenemus ecclesiam in Rierusalem et per totam Iudaeam et Samariam, unde apertissime paulo post dicitur: e c- clesiae quidem per totam Iudaeara et Galilaeam et Samariam habebant pacem instructae et confir- * matae in timore domini, et consolatione sancti spiritus replebantur. deinde paucis interpositis uenitur 3 Act. 8, 25 8 Act. 8, 89-40 15 Luc. 24, 46 16 Act. 1, 8 18 Act. 9, 15-16 23 Act. 9, 31 1 erant O et del. OmZ 2 eorum om. 0 4 rediebant Ov 5 uicos (xiu|mc) scripsi uiros H multisque uiris Ov 7 qui bis Oml ieio- solimis II 9 ab- eo om. Ilml 10 autei II uiam suam (rJ)v 48ov e&toft) scripsi nia sua OIlv 1 1 uenisse om. Ilml aioto Ilml 18 in om. Ilml 14 et per samariae J7 18 dominus om. 0 ad] d Oml Ananiam Ov 19 est mihi] mihi est est Hml 26 spiritus sancti H ad catholicos 11, 30 269 ad eum locum, ubi Cornelius centurio credidit et cum suis baptizatus est, qui omnes gentiles erant incircumcisi. quod antequam fieret, Petrus uidit in assumptione mentis, cum oraret, caelum apertum et quattuor initiis ligatum uas squoddam tamquamlinteum limpidum, in quo omne genus quadrupedum ac ferarum et uolucrum caeli. et facta est uoi: Petre, surge, macta et manduca. ait autem Petrus: domine, numquam manducaui omne commune et immundum. et uox rursus ad loeum: quae deus mundauit tu ne communia dixe- ris. quod autem per hoc uisum gentes crediturae signi- ficatae sint, non opus est ut nos coniciamus; ipse quippe apostolus hoc exponit in illo uase sibi demonstratum. cum enim ingressus esset domum ubi erat Cornelius et multi is conuenissent, dixit ad eos: uos melius scitis quomodo abominandum sit uiro Iudaeo iungi aut accedere ad alienigenam; sed mihi deus ostendit nullum communem aut inquinatum dicere hominem. ita exposuit illam uocem, quam de animalibus in illo linteo *> demonstratis audierat: quae deus mundauit tu ne cora- raunia dixeris. iam cui non appareat illo uase significatum orbem terrarum cum omnibus gentibus? unde etiam quattuor initiis erat alligatum propter notissimas quattuor orbis partes orientem et occidentem, austrum et aquilonem, quas saepis- » sime scriptura commendat. iam uero Paulus missus ad gentes quaelocacircumieritdisseminans uerbum dei etnatas confirmans erclesias, longum est commemorare. cui ludaei cum restitis- sent Antiochiae, ipse et Barnabas dixerunt ad eos: uobis 4 Act. 10, 11-15 15 Act. 10, 28 20 Act. 10, 15 28 Act. 13, 46-47 1 baptizatus est cum suis 77 3 uidit petrus Jlml assumptionem 0 4 quatuor IIv (passim) 5 in quo erat v 7 macta] occide II 10 com- mune 0 communia ne t> 12 est opus 77 nos om. IIv 14 ingessua 0 domumj in domo O connelius O 15 scitis s. /. 0 16 abhomi- nandum Oml 17 ostendit deus 77 20 communia ne 0 23 orbis om. 77» 24 pr. et om. 77 26 circuerit Om2 circuierit 77 270 V. Epintula oportebat primum loqui uerbum dei; sed quo- niam reppulistis illud et indignos uos iudicastis uitae aeternae, ecce conuertimur ad gentes. sic enim praecepit nobis dominus: posui te lumen gentibus, ut sis in salutem usque in extremum & terrae. et sequitur dicens: audientes autem gentes perceperunt uerbum dei, et crediderunt quotquot erant destinati in uitam aeternam. ecce et hic com- memoratum est testimonium ex propheta Esaia quod et nos .posuimus, ut sit salus usque in extremum terrae. 10 XII. 31. Ut ergo non commemorem gentes, quae post apo- stolorum tempora crediderunt et accesserunt ecclesiae, illae ipsae solae, quas in sanctis litteris, in Actibus et in epistulis apostolorum et in Apocalypsi Iohannis inuenimus, quas utri- que amplectimur et quibus utrique subdimur, dicant istae \b nobis quemadmodum Africana seditione perierint. has enim accepimus non ex conciliis contendentium episcoporum, non ex disputationibus nouiciis, non ex forensibus uel municipali- bus gestis, sed ex litteris sanctis canonicis. Antiochena eccle- sia, ubi primo appellati sunt discipuli christiani, quomodo so potuit Afrorum perire criminibus? quis tam uehemens africus tam longe potuit ablatam spargere pestilentiam, ubi nec no- mina eorum, per quos ortum est uel de quibus ortum est hoc malum, nota esse potuerunt, Athenis lconio Lystris? quis deleuit ecclesias apostolico labore fundatas? in extremis » epistulae ad Romanos dicit idem apostolus doctor gentium: audacius autem scripsi uobis ex parte, tamquam 4Esai. 49, 6 6 Act. 13, 48 9 cf. pag. 248, 12 11 c. 12] cf. Cresc. II 37, 46. Post gesta 4, 4 19 cf. Act. 11, 26 27 Rom. 15, 15-19 1 sermonem 0 2 iudicastis (pr. s s. I. ml) O 8 uita aeterna 77t> conuertimua nos 0 corr. ml 5 extremis Oml 6 autem] enim O 8 in] ad Jl 13 et in] et 77 in v epistolia 0 15 istae icripri istis Oml isti 0m2TIv 16 affricana 77 18 nouitiis 077c 19 antiochene Oml 20 primum 77« apellati 077 21 affricus 77 24 Listria v 25 quis] quid 0 deluit Om7 ad catholicos 11, 30—12, 31 271 commemorans uos propter gratiam quae data est mihi a deo, ut minister sim Christi Iesu in genti- bus, consecrans euangelium dei, ut fiat oblatio gentium acceptabilis, sanctificata in spiritu sanc- to. habeo ergo gloriam in Christo Iesu ad deum; non enim audeo quicquam eorum loqui quorum non perfecerit Christus per me in obaudientiam gen- tium, uerbo et opere, in potestate signorum et prodigiorum, in uirtute spiritus sancti; ita ut ego ab Hierusalem et in circuitu usque in Illyricum repleuerim euangeliura Christi. quaerite, Donatistae, si nescitis, quaerite ab Hierusalem per terrena itinera in cir- cuitu usque in Illyricum quot mansiones sint: si tot ecclesias computemus, dicite quemadmodum per Africanas contentiones perire potuerunt. ad Corinthios, ad Ephesios, ad Philippenses, ad Thessalonicenses, ad Colossenses uos solas apostoli epistu- las in lectione, nos autem et epistulas in lectione ac fide et ipsas ecclesias in communione retinemus. iam uero Galatia non una ecclesia est. sed in ea regione innumerabiles. Corin- thios autem uidete quemadmodum salutauerit: Paulus apo- stolus Iesu Christi per uoluntatem dei et Timo- theus frater ecclesiae dei quae est Corinthi cum sanctis omnibus qui sunt in uniuersa Achaia. quot putatis esse ecclesias in uniuersa Achaia? fortasse ubi sit Achaia nescitis et de tam incognita prouincia tanta caecitate iudicatis, ut eam criminibus Afrorum perisse dicatis. nonne plena sunt florentissimis ecclesiis omnia loca quae Petrus nominat, Pontus Cappadocia Asia et Bithynia? quid? Iohannes 20 II Cor. 1, 1 28 cf. I Petr. 1, 1 cf. Apoc. 1, 11 5 dominuni Oml 6 quidquam Ov 7 oboedientiam Jl 10 illiricum 0, item lin. 13 13 quod 0 si 8. I. JIm2 15 potuerint JI 16 tessalonicenses JI colosenses Jlml 17 pr. et om. JI 23 quot — uninerea Achaia om. 0 24 Achaia sit e 28 nominauit v post Pontus t> add. Galatia, de qua tamen Aug. et Cresc. II 37, 46 et Post gesta 4, 4 tacet et om. v bithinia 0 bythinia JI 272 V. Epistula quibus scripsit, Zmyrnae Pergami Sardis Thyatirae Philadel- phiae Laodiciae quae sunt ecclesiae — iam enim Ephesum commemorauimus — , dicat mihi aliquis uestrum ubi sint, quantum ab inuicem distent. fortasse modo id quaeritis uel legendo uel audiendo cognoscere. cognoscite ergo etiam quam 5 longe ab Africa remotae sunt, et dicite nobis, cur eas omnino uobis incognitas et in apostolicis litteris manifestatas tam sacrilega temeritate accusetis et tanta dementia criminibus Afrorum perisse dicatis. postremo quid de illis in sanctis canonicis libris scripturn est scio, quid de illis uos dicatis 10 nescio. certe, aicut nos eas legimus ecclesias Christi ex codi- cibus quos et uos ueneramini, sic et uoa ex codicibus quos et nos ueneramur quemadmodum perierint legite nobis. an placet uobis, ut contra ecclesias, quae membra sunt unius ecclesiae toto orbe diffusae, quas nobis per scripttfras suas 15 sanctus spiritus commendauit et tradidit, undelibet prolata quaelibet hominum maledicta credamus? hoc quidem uobis placet, sed nobis non placeL quibus autem iustius placeat et uos uidetis, sed uicti animositate non uultis uinci ueritate. ecce sunt scripturae dei, ecce sunt in eis ecclesiae et uniuer- so sali totius orbis nomine et nominatim designatae et expressae. quid maiores uestri collegis suis obiecerint nescierunt, quales ea causa iudices habuerit nescierunt: quomodo ergo perierunt? ecce sunt scripturae quibus credo, ecce sunt ecclesiae quibus communico: ubi tibi lego nomina earum, ibi mihi lege crimina » earum. 82. Si autem aliunde clamas uel recitas, nos post uoeem pastoris nostri per ora prophetarum, per os proprium, per ora euangelistaium nobis apertissime declaratam uocem uestram 1 zinirnae 077 Smyniae o Pergamo OmZv thiatirae OII Tia- thyrae r filadelfiae OJl 6 affrica 77 7 manifeatas 77 tara om O 10 est] sit 77» 11 eas] ea Oml 15 spiritus sanctue per scripturae 8nas 77 16 8piritnB sanctus v 20 eis] eccleBia 77 27 aliod declamas et in tota ludaea et Samaria et usque in totam terram, cum iam in caelum ascenderet, praenuntiauit. haec uerba facta secuta sunt: quomodo coeptum sit ab Hierusalem et deinde proeessum in Iudaeam et Samariam et inde in totam terram, ubi adhuc crescit ecclesia, donec usque in finem etiam reli- * quas gentes ubi adhuc non est obtineat, scripturis sanctis testibus consequenter ostenditur. quisquis aliud euangelizauerit, anathema sit. XIII. Aliud autem euangelizat, qui perisse de cetero mundo ecclesiam et in parte Donati in sola Africa remansisse dicit. 1 Ioh. 10, 27 5 cf. Lnc. 12, 42 I Tim. 2, 7 6 Gal. 1, 6—9 2 audient (ot seqnuntnr) 077 4 hanc— hanc scripsi hunc— hunc OJIv 6 quia] qua 0 8 gratiam v (Gr. iv x<*P"1) 12 uobis g. I. TlmS 18 permansuram 77 19 fort. testes 23 et inde in ras. 0 et (om. inde) 77 donec v 24 adhuc ubi 77m7 donec] ct inde t> 28 de] dicat de 77m7 dicit de JIm2v cetero 77 (passim) 29 affrica 77 LII. August. c. Don. II. 18 274 V. Epistula ergo anathema sit: aut legat mihi hoc in scripturis sanctis et non ait anathema. 33. Lego, inquit. nam Enoch unus inter omnes komines placuit deo et translatus est et postea toto mundo aquarum inundatione deleto solm Noe cum coniuge et fMis et nuribus i suis in arca meruii Uberari. adiungunt etiam de Loth, quod solu8 cum filiabus de Sodomis liberatus sit, de ipso quoque Abrabam et Isaac et Iacob, quod pauci fuerint deo placentes in terra idolig et daemonibus dedita. postremo iam multipli- cato populo Israhel, iam temporibus regum in terra promifl- ic sionis, quae fuerat omnibus duodecim tribubus distributa, commemorant decem tribus diuisas et traditas seruo Salomonis, duas autem remansisse filio Salomonis ad regnum quod erat Hierusalem. sic et nunc, inquiunt, totus mundus apostatauit. nos autem tamquam duae illae tribus in templo dei, hoc est u> in ecclesia, remansimus. dominum etiam Iesum Christum cum plurimi discipuli sequerentur, septuaginta duobus apostatan- Hbus soli cum illo duodecim remanserunt. his atque buius- modi exeraplis haeretici suam paucitatem commendare conan- tur et in sanctis ecclesiae multitudinem toto orbe diffusam *< blasphemare non cessant. sed quaero ab eis, si, quod absit. nollem credere uera esse ista ipsa quae ab eis commemoran- tur exempla, unde me conuiocerent nonne de scripturis sanctis, ubi leguntur tanta manifestatione, ut quisquis illas litteras in fidem recipit non possit nisi et ista uerissima confiteri? porro * si haec exempla ideo cogerer credere uera esse, quia ibi Bcripta sunt, ubi non possum dicere falsa esse quae scripta sunt, cur non et ipsi de ecclesia toto orbe diffusa eisdem scripturis credunt? ecce nos illa omnia credimus. credant et ipgi quod 3 cf. Gen. 5, 24 5 cf. Gen. 7, 1 6 cf. Gen. 19, 12 12 cf. 111 Reg. 11-12 17 cf. Petil. II 18. 40 4 alt. et om. 77 6 adiungant 0 8 pr. et om. v 9 dedita et daemoni- bua II 10 terram II 11 fuerat] fuera Oml futura 77 12 et 13 aalemonis II 13 duas— 8alomonis om. 0 16 permansinius 77 17 plurimis OmJ discipuli om. 77 21 quod absit si (ei t. I. m2) H 22 ipea om. 77 25 recepit v 27 possem « 29 omnia illa ti ad catbolicos 18, 32—83 275 ait dominus: praedicari in nomine eius paenitentiam et remi88ionem peccatorum per omnes gentea, incipien- tibus ab Hierugalem, credant quod ascensurus in caelum noui8sime dizit: eritis mihi testes in Hierusalem et in s tota ludaea et Samaria et usque in totam terram. et illa et ieta uera esse credantur, et nulla inter nos contentio remanebit, quia nec illis ueris ista nec istis ueris illa impe- diuntur. et ista, inquiunt, credimns et completa esse confi- temur, sed postea orbis terrarum apostatauit et sola remansit io Donati communio. haec nobis legant, sicut legunt de Enoch, de Noe et de Abraham, Isaac ct Iacob et de illis duabus tri- bubus, quae decem separatis reliquae factae sunt, et de duo- decim apostolis, qui ceteris apostatantibus remanserunt et hoc similiter legant, et nihil resistimus. si autem non ea de scrip- is turia sanctis legunt, sed suis contentionibus persuadere conan- tur, credo illa quae in scripturis sanctis leguntur, non credo ista quae ab haereticis uanis dicuntur. sed quia se duabus illis tribubus, quae cum Salomonis filio remanserunt, compa- randos putant, legant, et eos hoc elegisse paenitebii sic enim » commemorantur in scripturis ipsi duo populi: pars quae erat ad Hierusalem Iuda nominatur, illa uero alia, quae cum seruo Salomonis in ampliore numero segregata eet, Israhel uocatur. legant quae dicant prophetae de utrisque, quemadmodum peiorem dicant Iudam quam Israhel. ita ut iustificatam dicant » auersatricem Israhel peccatis praeuaricatricis Iudae, id est tam grauia esse peccata huius, ut in eius comparatione illa iusta dicenda sit. nec huius tamen nec illius peccata obfuerunt aliquid iustis, qui et hic et illic fuisse inueniuntur. nam et in illa parte, quam pro eiemplo perditionis ponunt, id est in so Israhel, fuerunt sancti prophetae. ibi erat ille memorabilis 1 Lnc. 24, 47 4 Act. I, 8 21 cf. III Reg. 12. 20 24 cf. Hier. 8, 11 1 eina] suo JIv 4 dixerit 0 6 eese om. 0 10 enoc O 18 sale- monie //, item lin. 22 19 legifse /7 poenitebit Tlv 25 indee 0 Iuda Jb 26 grauia in ra$. Tlm2 27 offuernnt 27 29 alt. in om. O 18* 276 V. Epistula Helias, ut de aliis taceam, cui etiam dictum est: reliqui mihi septem milia uirorum qui non curuauerunt geuua ante Baal. ideo nequaquam pars illa populi tamquam hae- resis fuisse deputanda est. deus enim easdem tribus iusserat separari, non ut religio, sed ut regnum diuideretur et hoc & modo uindicaretur in regnum Iuda. deus autem numquam iubet schisma uel haeresem fieri. neque enim quia et in orbe terrarum plerumque regna diuiduntur, ideo et unitas christi- ana diuiditur, cum in utraque parte catholica inueniatur ecclesia. 10 34. Hoc ideo de Iuda et Israhel commemorandum arbitratus sum, maxime ut admoneantur isti non obesse iustis in medio impiorum constitutis, quidquid in ipsos populos propter impi- orum multitudinem dicitur, ut desinant colligere testimonia, quaecumque siue per prophetas siue per os domini siue per u euangelistas in zizania uel paleam orbis terrarum dicta inue- niuntur. plerumque enim sermo diuinus impias turbas ecclesiae. quae nec in ecclesia deputantur, tamen propter sacramenta, quae cum sanctis communiter habent, quia inest in eis quae- dam forma pietatis cuius uirtutem uegant, sicut ait apostolus: » habentes formam pietatis, uirtutem autem eius abne- gantes, sic redarguit, tamquam omnes tales sint et nullus bonus omnino remanserit. inde quippe admonemur in suo quo- dam numero eos dici omnes, id est omnes filios gehennae, quo eos deus pertinere praesciuit. isti ergo uel imperite uel » fallaciter agentes colligunt de scripturis talia, quae uel in malos bonis usque in finem permixtos uel de uastatione prioris populi Iudaeorum dicta repperiuntur, et uolunt ea detorquere in ecclesiam dei, ut tamquam defecisse ac perisse de toto orbe uideatur. desinant ergo talia proferre, si respondere huic epi- w stulae uolunt. neque enim nos ita dicimus per totum orbem 1 III Iteg. 19, 18 8 Bignificare uidetur diuisionem imperii R. a. 395 factam 21 H Tim. 3, 5 2 millia Ov 7 haeresim 0m2v orbem 27 18 qaicqnid 77 16 zizaniam 77 19 in om. II 24 dicit 77 28 reperiuntnr Om2v ad catholicos 13, 38—14, 35 277 diffundi ecclesiam, ut in sacramentis eius solos bonos esse dicamus ac non etiam malos et eos multo plures, ut in eorum comparatione pauci sint, cum per se ipsos ingentem numerum faciant. t XIIII. 35. Habemus innumerabilia testimonia et de com- mixtione malorum cum bonis in eadem communione sacramenti, sicut Iudas ab initio malus inter bonos undecim conuersatus est, et de bonorum paucitate propter malorum plurium com- parationem et rursus de bonorum multitudine per se ipsam io considerata. ex quibus, ne longum faciam, pauca commemoro. est in Canticis canticorum, quod de sancta ecclesia dictum omnis christianus agnoscit: sicut lilium in medio spina- rum, ita proxima mea in medio filiarum. unde appellat spinas nisi propter malignitatem morum, et easdem unde filias is nisi propter communionem sacramentorum? uidet etiam Eze- chiel signatos quosdam, ne cum malis pariter interirent,, de quibus ei dicitur: qui gemunt et maerent peccata et iniquitates populi mei quae fiunt in medio eorum. populum suum non diceret, quem solis illis illaesis perire mox 20 iubet, nisi eum populum qui eius sacramenta gestabat. dicit et dominus de superseminatis zizaniis: sinite utraque cre- scere usque ad messem, id est triticum et zizania, et ipse interpretatur messem iinem esse saeculi, agrum uero, ubi utrum- que seminatum est, mundum esse. oportet itaque usque in 25 finem saeculi crescere utrumque per mundum. unde iam non permittuntur isti suspicari aut asserere quod dicunt, defecisse omnes bonos de mundo, ut in sola parte Donati remanerent. conantur enim contra apertissimam sententiam domini dicentis: ager est mundus et: sinite utraque crescere usque ad 12 Cant. 2, 2 17 Ezech. 9, 4 21 Matth. 13, 30 29 Mattli. 13, 38. 30 2 eos] eo 0, add. etiam v 8 plurimam 77 12 in medio spinarum »'» ras. Hm2 15 hiezechiel 0 hic Ezechiel v 16 pariter om. 72 22 zizaniam 0 26 deserere 77 omnes bonos defecisse 77» 29 hic mundua OTlmZv, ef. 15, 38. 24, 70. Gaud. II 4. 4 278 V. Epistula messem et: messis est finia saeculi. est alia similitudo apertissima de commixtione bonorum et malorum intra eandem sacramentorum communionem et conexionem, quam dominus ipse et ponit et exponit: simile est, inquit, regnum caelo- rum sagenae missae in mare, quae congregat omnia » genera piscium; cum autem esset impleta, eduxerunt eam ad litus et sedentes elegerunt optimos in uasa sua, malos autem foras miserunt. sic erit in consum- matione saeculi: exient angeli et separabunt malos de medio iustorum et mittent eos in fornacem ignis; 10 ibi erit fletus et stridor dentium. nulla ergo malorum commixtio terret bonoa, ut propterea uelint tamquam retia rumpere et a congregatione unitatis exire, ne bomines non pertinentes ad regnum caelorum in sacramentorum consortio patiantur, quandoquidem, cum ad litus, id est ad finem saeculi, tt uentum fuerit, fiet debita separatio non humana temeritate, sed diuino iudicio. 36. De paucitate autem bonorum ipse dominus apertissime dicit: intrate per angustam portam. quam lata et spa- tiosa uia quae ducit ad interitum, et multi sunt qui f pergunt per illam; quam angusta porta et arta uia quae ducit ad uitam, et pauci sunt qui ingrediuntur per illam. istos paucos Donatistae se putant esse et ideo dicunt perisse oibem terrarum, se autem in hac paucitate quam laudauit dominus remausisse. qui qnando comparantui » cum eis, longe pauciores Rogatistas aut Maximianistas obici- mus qui se ab eis separauerunt, si existimant sibi de pauci- tate esse gloriandum. uerumtamen hanc paucitatem in com- paratione multitudinis malorum esse a domino commendatam. raultitudinem autem bonorum, cum per se ipsa consideratur. 31 1 Matth. 18, 39 4 Matth. 13, 47-50 19 Matth. 7, 13-14 1 et addidi 2 malorum et bonorum Jh> 3 connerionem Ov 5 mari 77, cf. Boensch, It. ' p. 406 9 exibnnt 77 10 mittnnt 0 fornacem] caminnm 77« 20 uia] add. est Ov 30 ipsam v ad catholicos 14, 35-15, 37 279 non tacuisse BCripturas legant et uideant quam plura testi- monia repperiantur. unde enim ipsum semen Abrahae sicut stellae caeli et sicut arena maris promittitur nisi propter innumeram multitudinem, cum dicat apostolus ideo dictum esse: 5 in Ieaac uocabitur tibi semen, quia non filii carnis, sed filii promissionis deputantur in semen? unde multi filii desertae magis quam eius quae habet uirum? unde multi ab oriente et occidente uenient et recum- bent-cuni Abraham et Isaac et Iacob in regno caelo- lorum; filii autem regni ibunt in tenebras exteriores, hoc est impii Iudaei? unde dicit apostolus: ut mundaret, inquit, nos sibi populum abundantem, aemulatorem bonorum operum? unde Apocalypsis milia milium dicit esse sanctorum ecclesiae filiorum? ecce ipsi dicuntur multi qui i& dicuntur et pauci. quare, nisi multi per se ipsos considerati, pauci autem in comparatione iniquorum? XV. 87. De nobis, inquiunt, dictum est: erunt primi qui erant nouissimi. ad Africam enim euangelium post- modum uenit et ideo nusquam litterarum apostolicarum so scriptum est Africam credidisse. de orientalibus autem et ceteris gentibus, quae in sanctis Ubris commemorantur fidem recepisse christianam, dictum est: erunt nouissimi qui erant primi, quia recessuri erant a fide. nonne ista est haereticorum cauenda calliditas, uolentium conuertere uerba 25 dei a ueritate propter quam dicta snnt ad peruersitatem in qua ipsi sunt? cur enim hoc non potius de Iudaeis intellegimus, qui noui88imi facti sunt cum fuissent primi, et de christianis ex gentibus, qui primi facti sunt cum fuissent nouissimi? quem 2 ef. Gen. 15, 5. 22, 27 5 Rom. 9, 7-8 6 Esai. 54, 1 8 Matth. 8, 11—12 11 Tit. 2, 14 13 cf. Apoc. 5, 11 17. 22 Matth. 20, 16 2 reperiantnr 0m2v 6 semine 77 8 nn | mnlti (de om.) R neniunt 0 9 caelornm] dei 0, cf. Cresc. III 66, 75 12 inqnit om. Ov, cf. Petil. II 53, 119. III 65, 67 14 «anctornm (ornra »'n ras. m2) 77 15 di- ennt Oml 18 affricam 77, item lin. 20 postmodnm ennangelinm 77 23 receeBernnt 0 28 ex i. I. II 280 V. Epiatula intellectum si aliquo certiore documento probare non possem, suf- ficere debuit bene iudicanti auditori, quod inuenerim ezitum in bis uerbis, unde istos appareat nihil pro se attulisse tamquam certum, ut dubitari non possit, quia, etsi non essent Iudaei et gentes de quibus hoc dictum inteUegerem, nonnullae barbarae s nationes etiam post Africam crediderunt, unde certum sit Africam in ordine credendi non esse nouissimam. huc acce- dit, quod ipse dominus de quibus hoc dizisset ezposuit et ora calumniatorum oppilauit. loquens enim Iudaeis, qui ei dicturi sunt: in plateis nostris docuisti: cum uideritis, 10 inquit, Abraham et Isaac et Iacob et omnes prophe- tas in regno dei, uos autem ezpelli foras. et uenient ab oriente et occidente et aquilone et austro, et accum- bent in regno dei. et ecce sunt nouissimi qui erunt primi, et sunt primi qui erunt nouissimi. hic certe quid « contradicatur non inuenitur. 38. Item dicunt de apostasia orbis terrarum dictum esse quod ait dominus: filius homini[s ueniens putas inue- tiiet fidem in terra? quod nos intellegimus dictum uel propter ipsam fidei perfectionem, quae ita difficilis est in *> hominibus, ut in ipsis quoque admirabilibus sanctis, sicut in ipso Moyse, inueniatur aliquid ubi trepidauerint uel trepidare potuerint, uel propter illam iniquorum abundantiam et pauci- tatem bonorum, de qua satis dizimus. propterea enim tam- quam dubitans hoc dominus dizit. neque enim ait: 'ueniens * filius hominis non inueniet fidem in terra', sed: putas inue- niet fidem in terra? cui utique cuncta scienti et praescienti de aliqua re dubitare non conuenit, sed illius dubitatio nostram 10 Luc. 13, 26. 28—80 17 de apostasia] cf. Gaud. II 6, 6 18. 26 Luc. 18, 8 22 cf. Deut. 32. 51 5 JeJ ae Oml, e Om2 6 affricam O 8 dixit Ov 9 post ora ras. 4—5 litt. W II 11 pr. et om. II 13 accumbent. O U et 15 erunt (soovtat) H erant Ov 20 quae] qua et 0 21 aramirabilibua O 24 dixim Oml 25 ueuiens] ueniet 0 27 cui] cu Oml 28 aliquo 0m2 re om. 0 ad catholicos 15, 37—38 281 dubitationem figurauit, quia propter multa scandala circa iinem saeculi pullulantia hoc erat quandoque infirmitas humana dic- tura. unde in psalmis dicitur: dormitauit anima mea prae taedio; confirma me in uerbis tuis. quare: doimitauit s anima mea prae taedio, nisi propter illud quod dominus ait: quoniam abundauit iniquitas,refrigescet caritas multo- rnm? et quare: confirma me in uerbis tuis, nisi propter id quod sequitur: qui autem perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit? sunt ergo per totum mundum, in quibus quo- io niam abundat iniquitas, refrigescet caritas muitorum, et sunt rur- sus per totum mundum, qui perseuerando usque in finem salui erunt, quia sinite, inquit, utraque crescere usque ad mes- sem, et: messis est finis saeculi, ager autem mundus. cuius humanae infirmitatis est etiam illa uox: saluum me fac, 15 domine, quoniam defecit sanctus, quoniam diminutae sunt ueritates a filiis hominum. et inter hos tamen est unum cor et una in deum anima fidelium clamans: saluum me fac, domine. quia enim sic unus est iste homo qui dicit: saluum me fac, domine, ut ex multis constet, paulo post *) in eodem psalmo dicitur: propter misoriam inopum et gemitum pauperum nunc eisurgam, dicit dominus. et rursus paulo post plurali numero dicitur: tu uero seruabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. qua generatione, nisi de qua superius dictum est: defecit 26 sanctus et diminutae sunt ueritates a filiis hominum? sed utrumque hoc genus per totum mundura usque in finem, quia sinite, inquit, utraque crescere usque ad messem, et: ager est mundus, messis finis saeculi. ipse enim unus homo, quod est corpus Christi ex multis constans, tam- 3 Ps. 118, 28 6 Matth. 24, 12 8 Mattb. 24, 13 12 Matth. 13, 30. 39. 38 14 Ps. 11, 2 20 Ps. 11, 6 22 Ps. 11, 8 24 Ps. 11, 2 27 Matth. 13, 30. 38. 39 5 anima mea om. H 8 autem s. I. HmU 14 uox illa II 19 paulo post] paulos Oml 22 post) add. pro O 23 alt. et om. V et Uulg. 27 atraqne crescere inqait II 28 euim om. O 282 V. Epietula quam Enoch deo placens transferetar et tamquam Loth de Sodomi8 et tamqnam Noe de dilunio liberabitnr. in ipso est miseria inopnm et gemitus pauperum, qnia eius anima dor- mitat a taedio, cum se petit confirmari in uerbis dei. in eo antem psalmo dicit unde sit ipsum taedium: taedium, inquit, i detinuitmea peccatoribus relinquentibus legem tuam. ipse item clamat, cum eodem taedio cor eius angitur; aed uideant unde clamat: a finibus terrae, inquit, ad te excla- maui, dum angeretur cor meum. ipse persecutionem uere pro iustitia patitur, non solum si tormentis corporalibus patia- 10 tur — hoc enim non semper — , sed quod semper, quamdiu transeat iniquitas, patitur cruciatus uidelicet cordis, cum eum taedium detinet a peccatoribus relinquentibus legem dei. neque enim nullam persecutionem Loth in Sodomis patiebatur, ubi tamen ei habitanti nullus per corporales poenas molestus fuit, i& sed aspectu et auditu iustus inhabitans animam iustam iniquis aliorum factionibus cruciabat. de hoc dicit apo- stolus: sed et omnes qui uolunt pie uiuere in Christo persecutionem patientur. de illis autem qui relinquunt legem dei — de quibus dicit idem ipsum corpus Christi: uidi » insensatos et tabescebam — : mali autem, inquit, et facinerosi proficient in peius, ipsi errantes et alios in errorem mittentes. sed utrumqne hoc genns per totum raundum usque in finem, quia sinite, inquit, utraqne cre- scere usque ad messem, ager autem est mundus, messis k> finis saeculi. 39. Uerumtamen istos miror non adtendere qnid dicant, cum uelut pro se commemorant quod ait dominus: filins hominis 1 cf. Qen. 5, 24. 19, 12. 7, 1 5 Ps. 118, 53 8 Pb. 60, 3 16 II Petr. 2, 8 18 II Tim. 8, 12 20 Pe. 118, 158 21 II Tim. 8, 18 24 Matth. 18, 30. 88. 39 28 Luc. 18, 8 1 enoc O 6 detenoit H 7 tangitur Hml 8 clamani Ibnl, cf. De bapt. I 4, 5. Petil. II 108, 247 18 in Christo pie nioere Ov (Cfr. r)oipu>( Cv iv Xpiotip) 19 patiuntar 0 20 idem ipsum dicit II 21 ante pr. et ras. 2 litt. in H autem om. II 22 facinoroii Ov ad catholicos 15, 88-16, 40 283 ueniens putas inueniet fidem in terra?, qnasi Africa non sit terra. si enim hoc ita dixit tamqaam omnino in nullis inuentnrus fidem, aut de qnadam terra dixit et incertnm est de qua dixerit, ant de tota terra dixit et non inneniunt quo- 6 modo de Africa non dixerit. sane uideant, ne forte consequen- tibus uerbis tales tetigerit quales isti sunt. cum enim dixiBset: filius homini8 putas inueniet fidem in terra?, credo quia poterat quibusdam superbis haereticis, qui in aliqua parte terrarum se ab orbis unitate separauerunt, ascendere in cor io nana et inflata cogitatio, quod ipsi essent iusti deficientibus et pereuntibus a fide ceteris gentibus per quas ecclesiae com- munio dilatatur, continuo secutns enangelista: dixit autem, inquit, et ad quosdam, qui sibi iusti uidebantur et sper- nebant ceteros, similitudinem istam, et sequitur de illis i* duobus in templo orantibus, Pharisaeo et publicano, in quibus dnobus figurantur superba gloriatio bonorum operum et humilis confessio peccatorum. desinant ergo isti, si respondere huic epistulae parant, ea testimonia commemorare, quae nos cum ipsis clamamus uel in perditionem Iudaeorum uel in zizania 20 siue paleam siue malos pisces totius mundi, et sicut nos manifestissimis testimoniis asseruimus ecclesiam toto orbe diffusam, sic et ipsi manifestum aliquid proferant, unde osten- dant esse praedictum ceteris gentibus a fide Christi pereun- tibns solam Africam remansuram et quocumque episcopi ex » Africa mitterentur. XVI. 40. Scriptum est, inquiunt, in Canticis canticorum nponsa, id est ecclesia, dicente ad sponsum: annuntia miki, tjuem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in 12 Luc 18, 9 27 Cant. 1, 6 2 pott Bit 1—2 liu. era». in 77 8 eat om. 77 4 quo 0 aut de tota terra dixit om. 77 inueniunt quo «n ras. IIm2 5 et de affrica 77(t>) 6 tetigerint Oml 9 aeparauerint H 11 et ceteris 0 12 «e- cutos] seqnitur 77 16 duobns «. I. 77 19 clamamna] commemoranius v; c/. Parm. II 1, 3 aduersus nos facta sua clamant dicentes etc, Cresc. III 23, 26 cnm eoa concilium clamet famosi criminis reos 22 et om. O 24 affricam Hml 284 V. Epistula meridie. hoc est unicum testimonium quod pro se isti reso- nare arbitrantur, eo quod Africa in meridiana orbis parte sit constituta. unde primum quaero quomodo Christum interroget ecclesia, ut annuntiet ei ubi sit ecclesia; neque enim duae, sed una est. aut ipsi ostendant, quouiam non negant haec s uerba eeclesiam dicere Christo, quae sit ecclesia quae inter- rogat et quae sit ecclesia de qua interrogat. quaerit enim quo ueniat ad sponsum suum et dicit ei: annuntia mihi, quem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in raeridie. iam ista ecclesia est quae loquitur et quaerit, 10 ubi sit [ecclesia] in meridie. neque enim interrogat: ubi pascis, ubi cubas, et ei respondetur: in meridie, tam- quam sponsus respondeat: 'in meridie pasco, in meridie cubo', sed omnia ista uerba ad interrogationem pertinent: ubi pascis, ubi cubas in meridie? adhuc enim ipsa dicit: ne 15 forte fiam sicut operta super greges sodalium tuorum. iam uero ille respondet: nisi cognoueris temet ipsam, 0 decora inter mulieres et cetera. non ergo his uerbis ostenditur in sola parte meridiana esse ecclesia, sed (et) in aliis mundi partibus constituta. interrogat fortasse quid ad » eius communionem pertineat in meridie, id est ubi sponsus eius pascat et cubet in meridie, quia suos pascit et in suis cubat ueniunt enim quaedam membra eius, id est boni fideles, ex partibus transmarinis in Africam et, cura audierint esse hic partem Donati, timentes ne incidant in manus alicuius » rebaptizatoris inuocant Christum orantes et dicentes: annun- tia mihi, quem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in meridie, id est qui sint raeridies ubi tu pascis et 14 ad interrogationem] cf. serm. 46, 85. 188, 9 15 Cant. 1, 6 17 Cant. 1, 7 3 interrogat 77 5 isti 77t> 6 ecclesiam ex ecclesiae IlmJ christo dicere 77 10 iam] adhac enim v, cf. lin. 15 adhuc enim et lin. 17 iam uero 11 eccleaia deleui 19 eccleaiam (sed constituta) v et addidi 22 et cubet «. I. HmZ alt. in om. 77 24 hic esse v 25 hic om. 0 26 inuocan Oml ad catholicos 16, 40—41 285 cubas. id est qui habent caritatem et non diuidunt unitatem. et uide quid adiungat: ne forte fiam uelut operta super greges sodalium tuorum, id est ne forte uelut latens et incognita et non reuelata — hoc cst enim operta — fiam 5 non super gregem tuum, sed super greges sodalium tuo- rum, qui cum primo tecum essent extra colligere uoluerunt non tuum gregem, sed suos greges, nec audierunt te dicentem: qui mecum non colligit spargit nec quod Petro dixisti: pasce oues meas, non 'oues tuas'. non est autem ista operta. io quia non est sub modio sed snper candelabrum, ut luceat omni- bus qui in domo sunt — et de illa dictum est: non potest ciuitas abscondi super montem constituta— , sed Dona- tistis uelut operta est. qui audiunt tam lucida et manifesta testimonia. quae illam toto orbe deraonstrant, et malunt clausis is oculis offondere in montem quam in eum ascendere, qui cum esset lapis praecisus de monte sine manibus, creuit et factus est raons ingens et impleuit uniuersam terram. 41. Potest et alio modo intellegi: ubi pascis, ubi cubas in nieridie. ipsius enim uox est in psalmis ex persona Moysi » famuli dei: dexteram tuam notam fac mihi et eruditos corde in sapientiam; in illis enim meridies dicitur pro- pter ingentem sapientiae lucem et ingentem caritatis ardorem. unde quendam cum exhortaretur spiritus dei ad bona opera per prophetam, hoc illi etiam promittit: et tenebrae tuae » sicut meridies erunt. sed si aliquis mundi locus intelle- gendus esset quod dictum est in meridie, tamen ipsa uerba, sicut dixi, quae orania unam faciunt interrogationem, nullo 8 Matth. 12, 30 9 Ioh. 21, 17 10 cf. Matth. 5, 15 11 Matth. 5, 14 14 cf. Petil. II 38, 91 pag. 75, 15 15 cf. Dan. 2, 34—35 20 Pe. 89, 12 24 Esai. 58. 10 2 operta »'n ras. longiore Hm2 (fuit et incognita) 3 grege Oml ne forte om. II latenB in ras. HmH et incognita s. I. Hm2 4 non] no Oml 9 alt. oues om. IIv opera Oml 18 qui] quia II 14 orbe~.«es8e II 17 ingcns in ras. II 21 sapientia Om2v 26 tamen] add. in O 286 V. Epistula modo permitterent quemquam ad suum sensum istam detor- quere sententiam; et si tamquam quaerenti, ubi pasceret et ubi cubaret, de terreno loco responderetur in meridie, non continuo Africam accipere deberemus. Africa enim in parte quidem meridiana mundi est, sed ad africura, non ad austrum, 5 ubi uere meridies est. ibi enim sol facit medium diem, sub qua caeli plaga potius Aegyptus inuenitur. si ergo sponsus ab sponsa tamquam de loco familiarius dilecto et cubili quo- dam suo secreto interrogatus responderet esse in meridie, multo probabilius ecclesia catholica in his membris suis hoc 10 agnosceret, quae sunt in Aegypto in milibus seruonim dei, qui per heremum sancta societate uiuunt, perfectionem prae- cepti euangelici studentes tenere quo dictum est: uis ease perfectus? uade uende omnia quae habes et da pau- peribus, et habebis thesaurum in caelis, et ueni se- » quere me. quanto enim melius ibi secretius pascere et cubare, id est requiescere, filius dei diceretur quam in turbis inquie- tis furiosorum circumcellionum, quod malum Africae proprium est! nam de Aegypto ita Esaias prophetat: illo die erit altare domini in regione Aegyptiorum et titulus ad » fines eorum domino, et erit in signum in aeternum domino in regione Aegyptiorum, quoniam clamabunt ad dominum aduersus eos qui eis pressuram faciebant, et mittet illis dominus hominem qui saluoa eos faciet, iudicans seruabit eos. et cognitus erit dominus Ae- » gy ptiis, et timebunt Aegyptii dominum in illo die et facient sacrificia et uota promittent domino et reddent. et feriet dorainua Aegyptios plaga et sanabit 11 sqq.] cf. Petil. III 40, 48 init. 18 Matth. 19, 21 19 Esai. 19, 19-22 6 ibi] ubi 77 12 eremum t> 13 tenere om. 0 quod 77 per- fectus ease v, cf. Petil. II 104, 239 16 eoira «. I. Oml acubare 77 17 di quam (otn. ceretur) 77 18 cercicelionum Oml circucellionum Om2 circuncellionum 77 (pauim) 19 illa v 20 regionem Oml 22 regi- onem 0 24 illis] eis 77 25 aeruauit O 26 aegytii 77 in om. II die illo 77m7 28 aegiptiios (stc) tn ras. Ilm2 ad catholicos 16, 41-42 287 eos sua miaericordia et conuertentur ad dominum et exaudiet illos et sanabit illos. quid ad haec dicunt? quare non communicant ecclesiae quae praedicta eat Aegyptiorum? aut si praefiguratione prophetica Aegyptus mundum significat, s quare non communicant ecclesiae orbis terrarum? 42. Proinde perscrutentur scripturas et contra tam multa testimonia, quibus ostenditur ecclesia Christi toto terrarum orbe diffundi, uel unum proferant tam certum et tam mani- festum quam illa sunt, quo demonstrent ecclesiam Christi 10 perisse de ceteris gentibus et in sola Africa reraansisse tara- quam ab alio initio, non ab Hierusalem, sed a Carthagine, ubi primo episcopum contra episcopum leuauerunt. si autem uelimus intellegere Donatum principem Tyri, quia Tyria Carthago cogno- rainata est, quae in eum per Ezechielem prophetantur? ubi eum 11 maxime designat quod ei dicitur: ostendam tibi quia homo es et non deus. isti enim de huius magis quam de dei nomine gloriantur, et cum solus deus sine peccato sit et sacerdos ille qui interpellat pro nobis, quia et de ipso dictum est: qui est super omnia deus benedictus in saecula, » isti Donati imitatores ita se uolunt sine peccato uideri, ut etiam iustificatores hominura se asserant et suum oleum quod non sit oleum peccatoris. merito dicitur principi Tyri: dixisti 'deus sum', es autera homo et non deus, cui etiara dicitur: numquid tu melior quam Danihel? confitetur enim Danihel m peccata sua et peccata populi sui. isti autem pertinentes ad prin- cipemTyri ideo se dicunt orantes audiri pro peccatis populi, quia ipsi sine peccato sunt. merito dicitur principi Tyri: numquid tu melior quam Danihel? ecce nos possumus inuenire ali- quid proprium, et hoc maximum malum a capite Africae, id 15 Eiech. 28, 2 18 cf. Rom. 8, 34 19 Rom. 9, 5 21 cf. Pa. 140, 5 22 Ezecb. 28, 9 24. 27 Ezech. 28. 3 cf. Dan. 9, 20 1 sna miaericordia Ihng m2 2 pr. illoa (s. scr. ucl eos) O eoa JIv et sanabit illoa (eoe ti) om. JI 3 non om. 0 8 alt. tam om. Jlml 10 Umquam] propagandam coni. v 13 tjiia OTI Tyrus v nominata Jlml 20 aine peccato ae nolnnt Hv 28 melior] add. es JI 29 malnm maiimnm Jh 288 V. Epistula est a Carthagine, eiortum — norunt enim homines quam congruenter Tyrus pro Carthagine accipitur — . et tamen non agimus talibus. fortassis enim aliquid aliud significet Tyrus: quanto magis meridies, cum et ipsa uerba ad alium cogant intellectum! 5 43. Sed quam non perraittantur saltem quaerere aliquid. quo probent esse praedictum deficientibus a fide christiana ceteris gentibus in sola Africa ecclesiam remansuram, attendant illud, quod saepe commemoraui. utraque crescere usque ad messem et agium esse mundum, messem fiuem saeculi, non nobis, sed io ipso domino interpretante parabolam suam. est et aliud euiden- tissimum quod eis omnino auferat laborem quaerendi, unde probent ecclesiam mundo perdito ad solos Afros redactam. potest enim aliquid esse et non inueniri. non esse autem et inueniri non potest. desinant ergo quaerere quod inuenire non 15 poterunt, non quia occultum est, sed quia non est. sunt enim adhuc nonnullae gentes in quibus nondum est euangelium praedicatum; necesse est autem impleri omnia quae de Christo et ecclesia praedicta sunt. oportet ergo et in eis praedicari, quod cum impletum fuerit, tunc erit finis. » XVII. Quomodo ergo isti dicunt iam esse completum quod dominus ait: praedicari in nomine eius paeniten- tiam et reraissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem, sed postea ceteris deficienti- bus solam Christo Africam remansisse, cum adhuc illud im- » plendum sit, nondum impletum? cum autem impletum fuerit, ueniet finis. sic enim dominus ait: et praedicabitur hoc euangelium regni in uniuerso orbe in testimonium 9 cf. Matth. 13, 30. 38. 89 22 Lac. 24, 47 27 Matth. 24, 14 1 a om. IIv 6 quamuis JIm2 quod Hml 7 proban tesse Oml probet esse Om2 9 commemoraui in ras. IIm2, post hanc uoc. sinite «. I. m2 10 et agram— messem om. 0 11 et om. JI 16 poterant Oml enim] aatem 0 19 post pr. et eras. de et quia nullo pacto sibi diuina eloquia contradicunt, nullo modo in eis inuenietis, quod contra hoc tam manifestuni recitare possitis. restat ergo ut non ex diuinis libris, sed ex uobis ista dicatis. proinde dignissime respondebitur: 'anathema sitis'. tenent enim ecclesiae apostolico labore fundatae, cum * quanta cura sibi praedictum sit: si quis uobia euangeli- zauerit praeterquam quod accepistis, anathema sit, XVIII. 46. Quoniam igitur in scripturis sanctis ecclesia manifeste cognoscitur incipiens ab Hierusalem et per alias gentes crescens, donec omnes occupet usque in finem saeculi. *> 3 Matth. 13, 24 7 Col. 1, 6 9 Matth. 18, 89 20 cf. Matth. 18. 80 26 Gal. 1, 9 3 caelorum om. 0 4 et om. /Z 5 hoc] hic 77 est om. II 8 cUe 8. 1. 0 alt. inj ad 77 10 ergo] enim 0 11 epistola Ov 12 et iam) etiam OU 1 7 respondetur 77 2 0 seinel 0 24 dignissime «. i. 77 30 crescendo nec 0 d catholicos 17, 45-18, 46 291 non auteni sola frumenta, sed et purgamenta eius commemo- rantur, prius correcti communicate frumentis, et tunc uidebitis, quid in eis zizania uel paleam dicere debeatis. alioquin et malos bonorum laudibus exornare et bonos malorum criminibus 5 accusare detestando errore cogimini. nempe in manibus docu- menta gestamus, quibus probemus maiores uestros, quorum schisma sectamini, et municipalibus gestis sanctos libros ignibus tradidisse et ecclesiasticis negare non potuisse, eosdemque inter iudices fuisse illos, qui apud Carthaginem contra Caecilianum et iu collegas eius absentes sententias contulerunt nempe idem legun- tur gestis et municipalibus et ecclesiasticis traditores, qui postea proferuntur a uobis tamquam traditorum absentium damnatores. nempe Nundinarins illius temporis diaconus uester apud Zeno- philum consularem omnes Lucillae nundinas patefecit, quae i& damnationem Caeciliani emit ab episcopis, qui ei factus fuerat inimicus uerum praedicans. nempe ipsi postea litteras ad im- peratorem Constantinum dederunt datisque ab eo, sicut peti- uerant, disceptatoribus episcopis non consenserunt eosdemque postmodum apud illum tamquam iniquos iudices accusauerunt » et ab aliis sibi ad Arelatum datis ad ipsum imperatorem appellauerunt eodemque inter partes audiente calumniatores inuenti atque damnati in eadem furoris pertinacia permanserunt. nempe uos ipsi, qui propterea dicitis christianam sanctitatem de tot gentibus, in quibus apostoli eam fundatissimam reli- a querunt, penitus esse deletam, quia communicauerunt eis, quos uestri maiores septuaginta episcoporum concilio Carthaginiensi damnauerant, nonne illis. quos trecenti decem Bagaiensi con- cilio cum Maximiano damnastis, modo communicatis? nonne Praetextatus Assuritanus et in ipso conciiio damnatus legitur 30 et gestis proconsularibus a uobis accusatus et oppugnatus, et 13 cf. Cresc. 111 28, 32 sq. 3 eis Ihng.ml. om. Oo palea 0 8 negare om. 77 13 illius om. 77 xenofilum 0 lenofiliora 77 24 eain apostoli eam Oml 26 carthagi- nensi 077(t>) 27 uagaiesi 77 29 et om. 77 o coucilio damnatus le m ras. IhnS 19* 292 V. Epistula tamen in quo damnatus erat honore susceptus et in uestra communione defunctus est? nonne Felicianus Mustitanus eodem roodo in eadem causa eodem concilio damnatus ab episcopis, accusatus apud iudices, postea reeeptus a uobis, nunc uobis- cum episcopus niuit? nonne illi, qui ab istis damnatis bapti- & zati sunt, in eodem baptismo uobis modo communicant? sed uidelicet tot ecclesiae transmarinae apostolico labore fundatae si communicauerint sacramenta cum eis, quos nec apud se accusatos ipsae damnarunt et ab aliis postea purgatos et ab- solutos audierunt, amittunt salutem religionemque christianam: 10 pars autem Donati et damnat quos uoluerit et in ipsa damna- tione sacrilegia schismatis eorum sic ezaggerat, ut illis, quos uiuoB terra aorbuit, comparare non dubitet, et eis rursus cum uoluerit in eodem honore susceptis communicat et sancta atque integra perseuerat. o regula iuris Numidici, o i& priuilegia Bagaitana! et baptismus Christi eisufflatur in eis, qui enm in ecclesiis apostolicis perceperunt, in eis autem, quo8 'damnati sacrilegi', sicut in Bagaitano concilio scriptum est. Praetextatus et Felicianus baptizauerunt, parcitur baptismo Christi, non quia baptismus Christi est, sed quia per eos » datus est; qui a suis damnatoribus episcopi recedere et ad guos damnatores episcopi redire merueruni 47. Nempe haec omnia, quae iam diu commemoro, regalibus litteris et ecclesiasticis et municipalibus et proconsularibus gestis facta recitamus. tamen, o Donatistae, si uob teneretis » ecclesiam toto orbe diffusam, quae manifestissimis canonicarum scripturarum testimoniis designata et expressa est, nihil ad- uersus uos omnia ista ualere deberent, quia neque uobia paleae crimina praeiudicarent, si uos in ea triticum essetis, 12 cf. Num. 16 et pag. 199, 11 15 sqq.] cf. Parm. III 4, 21—22 18 cf. Sententia concilii Bagaiensis 5 illi] alii II 8 apnd ne om. 0 9 ipsae scripii ipsi Olh et ab om. II 14 snsceptus Oml 16 Uagaitana Ov 17 accepernnt II 18 dampnati (i tn rcu.) II 20 eet christi Ilml 28 din commemoro in rat. Hm2 25 tenereti Oml tenetis Ilml 29 eam 0 ad catholicos 18. 46-47 293 nec si uos essetis palea et uestra e3sent crimina, tritico domi- nicae segetis aliquid praeiudicaretis, quod ita in agro domini seminatum est, ut crescat usque ad messem, id est quod ita in mundo seminatum est, ut crescat usque in rinem saeculi. 5 eo ergo modo si forte, quod adhuc nobis numquam probastis, aduersus paleam nostram talia documenta gereretis, nos autem aduersus uos tanta ista quae commemoraui non haberemus, etiam sic nihil frumentis nostris toto orbe diffusis omnino praeiudicaret, quidquid in eorum paleam quamuis uerissimum, 10 quamuis manifestissimum, quamuis probatissimum diceretis. proinde remoueantur omnes moratoriae tergiuersationes. quid- quid de peccatis hominum falsum obicitur, conueniatur con- scientia et non obiciatur; quidquid de peccatis hominum etiam uerum obicitur et uel probari non potest uel cum debuit pro- u bari non potuit, non obiciatur; quidquid de peccatis hominutn et uerum et probatum obicitur nec tamen ad frumenta quae inter paleam latent, sed ad ipsam paleam, quae in fine sepa- rabitur. pertinet, non obiciatur. haec enim et nos multo copi- 08iu9 et probabilius obicere possumus, non ea inanitate qua 20 illi, ot in eis causam nostram constituamus, sed ut eis osten- damus non ideo nos nolle talibus fidere, quia non inuenimus talia quae dicamus, sed ne tempus rebus necessariis utile in rebus non necessariis conteramus. quod propterea illi faciunt, quia robusta et firma ueritate subnixa documenta, quibus » causam suam tueantur, inuenire non possunt et uolunt uideri aliquid dicere, dum tacere erubescunt et inania loqui non erubescnnt. remotis ergo omnibus talibus ecclesiam suam demonstrent, si possunt, non in sermonibus et rumoribus Afrorom, non in conciliis episcoporum suorum, non in lit- M teris quorumlibet disputatorum, non in signis et prodigiis fallacibus, quia etiam contra ista uerbo domiui praeparati et 2 ita in om. 0 6 gercetis Oml 7 tanta s. I. Jlm2 8 nihil t. I. Iht2 9 qaicqaid 77 (pattim) 10 manifestiBsimum (stis tn ras. et rimnin «. I.) H 11 moratoratoriae Oml 18 pertinent Oml 29 pr. non — Buorum om. 0 294 V. Epiatula cauti redditi aumus, sed in praescripto legis, in prophetarum praedictis, in psalmorum cantibus, in ipsius unius pastoris uocibus. in euangelistaruro praedicationibus et laboribus, hoc est in omnibus canonicis sanctornm librorum auctoritatibus, nec ita, ut ea colligant et commemorent quae obscure uel b ambigue uel figurate dicta sunt, quae quisque sicut uoluerit interpretetur secundum sensum suum. talia eniro recte intellegi eiponique non possunt, nisi priua ea, quae apertissime dicta sunt. firma fide teneantur. 48. Quisquis ergo huic epistulae respondere se praeparat, 10 ante denuntio. ne mihi dicat: 'illi codices dominicos ignibus tradiderunt, illi simulacris gentium sacrificauerunt, illi nobis iniquissimam persecutionem fecerunt, et uos eis in omnibus consensistis'. breuiter enim respondeo quod saepe respondi: 'aut falsa dicitis aut, si uera snnt, non ad frumenta Christi. i& sed ad eorum paleam pertinent ista quae dicitis'. non inde perit ecclesia, quae ultimo iudicio uentilata istorum omnium sepa- ratione purgabitur. ego ipsam ecclesiam requiro, ubi sit quae audiendo uerba Christi et faciendo aedificat super petram et audiendo et faciendo tolerat eos, qui audiendo et non faciendo » aedificant super harenam; ubi sit triticum quod inter zizania crescit usque ad messem, non quid fecerint uel quid faciant ipsa zizania; ubi sit proxima Christi in medio filiarum mala- rum sicut lilium in medio spinarum, non quid fecerint uel faciant ipsae spinae; ubi sint pisces boni qui, donec ad litus » perueniant, tolerant pisces malos pariter inretitos, non quid fecerint uel quid faciant ipsi pisces mali. 19 cf. Mattb. 7, 24-27 21 cf. Matth. 13, 80 23 cf. Cant. 2, 2 25 cf. Matth. 13, 47—48 1 redditi s. I. JIm2 2 in ipsius bis Oml uniue om. II 6 uel liguratc s. I. Hm2 10 epiatolae Ov 11 domini quos 0 ignibua domi- nico8 Ilml 17 ultimo] optimo E 18 purgabitur JImg.m2 ergo Hml 19 et faciendo s. I. JIm2 21 arenam Ov 22 ipsa zizania uel faciant Ilml alt. quid om. IIv 28 um malarum »n ras. JlmH 24 sicut Tlmg.ml post uel fort. inserendum quid, c/. Im. 22 et 27 25 ipse tn ras. Ibn2 26 irrititos H 27 quid om. Jl mali s. I. IIm2 ad catholicos 18, 47—19, 49 295 XVIIII. 49. 0mi88i8 ergo istis morarum tendiculis ostendat ecclesiam uel in sola Africa perditis tot gentibus retinendam uel ex Africa in omnibus gentibus reparandara atque adim- plendam. et sic ostendat, nt non dicat: 'uerum est. quia hoc 5 ego dico aut quia hoc diiit ille collega meus aut illi collegae mei aut illi episcopi uel clerici uel laici nostri, aut ideo uemm est. quia et illa et illa mirabilia fecit Donatus uel Pontius uel quilibet alius, aut quia homines ad memorias mortuorum nostrorum orant et exaudiuntur, aut quia illa et illa ibi con- io tingunt, aut quia ille frater noster aut illa soror nostra tale uisum uigilans uidit uel tale uisum dormiens somniauit'. remo- neantur ista uel figmenta mendacium hominum uel portenta fallacium spirituum. aut enim non sunt uera quae dicuntur ant, si haereticorum aliqua mira facta sunt, magis cauere debe- is mus, quod, cum dixisset dominus quosdam futuros esse fal- laces, qui nonnulla signa faciendo etiam electos, si fieri posset, fallerent, adiecit uehementer commendanB et ait: ecce prae- dixi uobis. unde et apostolus admonens: spiritus autem, inquit, manifeste dicit quia in nouissimis temporibus » recedent quidam a fide, intendentes spiritibus seduc- toribus, doctrinis daemoniorum. porro si aliquis in hae- reticorum meraoriis orans exauditur, non pro merito loci, sed pro merito desiderii sui recipit siue bonum siue malum. spi- ritus enim domini, sicut scriptum est, repleuit orbem wterrarum, et: auris zeli audit omnia, et multi irato deo exaudiuntur, de qualibus dicit apostolus: tradidit illos deus in concupiscentias cordis illorum, et multis propitius deus non tribuit quod uolunt, ut quod utile est tribuat. unde 7 cf. In Ioh. tractat. 13, 17 8 cf. Petil. II 71, 159 17 Matth. 24, 25 18 I Tim. 4, 1 23 Sap. 1, 7 25 Sap. 1, 10 26 Rom. 1, 24 6 aut illi episcopi— nostri «. I. Ilm2 7 pr. et om. Ilv 11 somni- anit dormiena Hml 18 antem om. Ov 19 inqnit om. II, ef. 24, 70 21 et doctrinie o, c/. 23, 65. 24, 70 23 recepit Oml siu* malum siuc bonnm JI 24 enim] antem II 25 audinit Ilml deo irato II 27 eornm O et Uulg. 296 V. Epistula idem apostolus ait de stimulo carnis suae, angelo satanae. quem sibi datum dicit a quo colaphizaretur, ne magnitudine reuelationum extolleretur: propter quod ter dominum ro- gaui, ut auferret eum a rae. et diiit mihi: sufficit tibi gratia mea; uirtus in infirmitate perficitur. nonne legi- & mus ab ipso domino deo nonnullos exauditos in exceisis mon- tium Iudaeae, quae tamen excelsa ita displicebant deo, ut et reges qui ea non euerterent culparentur et qui euerterent laudarentur? unde intellegitur magis ualere petentis affectum quam petitionis locum. de uisis autem fallacibus legant quae 10 8cripta sunt, et quia ipse satanas transfigurat se tam- quam angelum lucis et quia multos seduxerunt somnia sua, audiant etiara quae narrent pagani de templis et diis suis mirabiliter uel facta uel uisa, et tamen dii gentium daemonia, dominus autem caelos fecit. exaudiuutur ergo 15 multi et multis modis non solum christiani catbolici, sed et pagani et Iudaei et haeretici uariis erroribus et superetitioni- bus dediti. exaudiuntur autem uel ab spiritibus seductoribus, qui tamen nihil faciunt uisi permittantur, deo sublimiter atque ineffabiliter iudicante quid cuique tribuendum sit, siue ab 20 ipso deo uel ad poenam malitiae nel ad solacium miseriae uel ad admonitionem quaerendae salutis aeternae. ad ipsam uero salutem ac uitam aeternam nemo pemenit nisi qui habet caput Chri8tum. habere autem caput Christum nemo poterit msi qui in eius corpore fuerit, quod est ecclesia, quam sicut » ipsum caput in scripturis sanctis canonicis debemus agnoscere, non in uariis hominum rumoribus et opinionibus et factis et dictis et uisis inquirere. 50. Nemo mihi ergo haec opponat qui mihi respondere 3 II Cor. 12, 8-9 11 II Cor. 11, 14 12 Eccli. 34, 7 14 Ps. 95, 5 2 colafizaretur Jl 5 nam uirtus v 6 montibus O 7 excelaa 01». 0 et om. II 11 tamquam] in Jlml, cf. Petil. II 18, 40 18 spiritali- bu« Ilml 19 qui tamen] quita Oml atque ineffabiiiter 01». O 20 retribuendum II, cf. p. 295, 28 21 solatium Ollmlv 22 pr. ad eras. in II ad dampnationem 0 29 ergo om. II ad catholicos 19, 49—50 297 paratus est, quia nec ego dico ideo mihi esse credendum coramunionem Donati non esse ecclesiam Cbristi, quia quidam, qui apud eos episcopi fuerunt, diuina instrumenta ignibus tradidisse gestis ecclesiasticis et municipalibua et iudicialibus conuincuntur, aut quia in iudicio episcoporum, quod ab im- peratore petiuerant, causam suam non obtinuerunt, aut quia prouocantes ad ipsum imperatorem etiam ab ipso contrariam sibi sententiam meruerunt, aut quia tales sunt apud eos cir- cumcellionum principes. aut quia tanta mala committunt cir- cumcelliones, aut quia sunt apud eos. qui se per abrupta praecipitent uel concremandos ignibus inferant, quos ipsi sibimet accenderunt, aut trucidationem suam etiam inuitis hominibus terrendo extorqueant et tot spontaneas et furiosas mortes, ut colantur ab hominibus, appetant, aut quod ad eorum sepulcra ebriosi greges uagorum et uagarum permixta nequitia die noc- tuque se uino sepeliant flagitiisque corrumpant. sit ista omnis turba palea eorum nec frumentis praeiudicet, si ipsi ecclesiam tenent. sed utrum ipsi ecclesiam teneant, non nisi de diuinarum scripturarum canonicis libris ostendant, quia nec nos propterea dicimus nobis credi oportere quod in ecclesia Christi sumus, quia ipsam quam tenemus commendauit Mileuitanus Optatus uel Mediolanensis Ambrosius uel alii innumerabiles nostrae communionis episcopi, aut quia nostroruin collegarum conciliis ipsa praedicata est, aut quia per totum orbem in locis sanc- tis, quae frequentat nostra coramunio, tanta mirabilia uel exauditionum uel sanitatum fiunt, ita ut latentia per tot annos corpora martyrum, quod possunt a multis interrogantes audire, Ambrosio fuerint reuelata et ad ipsa corpora caecus multorum annorum ciuitati Mediolanensi notissimus oculos lumenque receperit, aut quia ille somnium uidit et ille in spiritu assum- 26 cf. Confess. IX 7. De ciu. dei XXII 8 3 faerunt cpiscopi Ihnl 8 circumcelionam Oml 9 circuruceliones Oml 10 abrnta O 18 de om. 77 20 siraus <)Um2, cf. p. 287, 27. 293, 21 27 audiri 77 80 reciperet 077 in om. 77 298 V. Epiatnla ptus audiuit, siue ne iret in partem Donati siue ut recederet a parte Donati. quaecumque talia in catholica fiunt, ideo sunt approbanda. quia in catholica fiunt. non ideo ipsa catholica manifestatur. quia haec in ea fiunt ipse dominus Iesus cum resurrexisset a mortuis et discipulorum oculis uidendum mani- 6 busque tangendum suum corpus offerret, ne quid tamen falla- ciae 8e pati arbitrarentur, magis eos testimoniis legis et pro- phetarum et psalmorum confirmandos esse iudicauit, ostendens ea de se irapleta quae fuerant tanto ante praedicta. sic et ecclesiam suara comraendauit dicens: praedicari in nomine io suo paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem. hoc in lege et prophetis et psalmis esse scriptura ipse testatus est, hoc eius ore coramendatum tenemus. haec sunt causae nostrae documenta. haec fundamenta. haec firmamenta. >& 51. Legimus in Actibus apostolorum dictum de quibusdam credentibus, quod cotidie scrutarentur scripturas. an haec ita se haberent. quas utique scripturas nisi canonicas legis et prophetarum? huc accesserunt euangelia. apostolicae epistulae. Actus apostolorura, Apocaiypsis lohannis. scrutamini haec » omnia et eruite aliquid manifestum. quo demonstretis eccle- siam uel in sola Africa remansisse uel ex Africa futurum esse ut impleatur quod dominus dicit: praedicabitur hoc euan- gelium in uniuerso orbe in testimonium omnibus gen- tibus, et tunc ueniet finis. sed aliquid proferte, quod non » egeat interprete, nec unde conuincamini quod de alia re dictum sit et uos illud ad uestrum sensum detorquere coneraini. uidetis enim unicum illud, quod proferre consuestis: ubi pa- 7 cf. pag. 260, 23 sqq. 10 Lnc. 24, 47 18 cf. Lnc. 24, 44 16 cf. Act. 17, 11 23 Matth. 24, 14 28 Cant. 1, 6 1 sine ne] ai bene 0 iniret 77 parte OmS aiue nt— Donati om. O 3 manifeetatur catholica Ih> 6 corpns aunm 77p 14 he Om2 15 docnmentaj hec docnmenta O 17 cottidie 77 19 epistolae Ov 20 apocalipsis 77 22 utrumque affrica 77 23 euangelium] add. regni t, cf. p. 300, 7 et Cresc. III 64. 71 ad catholicos 19, 50—51 299 scis, ubi cubas in meridie, quemadmodum excussis omnibus eiusdem loci uerbis longe aliud indicat quam uos putatis, et si boc sonaret quod uultis, Maximianistae uos in eo uincerent. magis enim meridies prouincia Bjzacium Tripolis, ubi illi sunt quicumque sunt, quam Numidia, ubi uos praepolletis. ita ergo ipsi germanius et distinctius possunt de meridie gloriari. ut eos exclndere ab hac sententia non possitis, nisi in illis uerbis uerum sensum et catholicum teneatis, ostendentes eis secundum quattuor angulos orbis terrarum ab austro magis quam ab africo esse meridiem, secundum figuratas autem scripturarum locutiones perfectam mentis illuminationem feruo- remque maxiroum caritatis uocari meridiem, unde scriptum est: et tenebrae tuae tamquam meridies erunt. aliquid ergo proferte quod non contra uos uerius interpretetur, sed quod interprete omnino non egeat, sicut non eget interprete: in semine tuo benedicentur omnes gentes, quia semen Abrahae Christum non ego sed apostolus interpretatur; sicut non eget interprete: tu enim uocaberis uoluntas mea et terra tua orbis terrarum, quia ei dicitur quam nemo christianus nisi ecclesiam Christi intellegit; sicut non eget interprete: commeroorabuntur et conuertentur ad domi- nnro uniuersi fines terrae et adorabunt in conspectu eius uniuersae patriae gentium, quoniam ipsius est regnuro et ipse dominabitur gentium, quia in eo psalmo dicitur, ubi passio domini etiam teste euangelio declaratur; sicut non eget interprete: quia oportebat Christum pati et resurgere tertia die, et praedicari in nomine eius paenit'entiam et remissionem peccatorum in omnes 4 cf. cap. 8, 6 13 Egai. 58, 10 16 Gen. 22, 18 17 cf. Gal. 3, 16 18 Eaai. 62, 4 21 Ps. 21, 28-29 25 cf. Matth. 27, 35. Ioh. 19. 23 26 Lnc. 24, 46—47 4 bizantium 0 byiantinm 77 7 in s. I. 0 9 qnatuor 077» an- gelo* Oml 10 affrica (aic) 77 14 ergo om. Ilml 18 uoluptas O 21 connertnntnr Oml 27 eius s. I. JIm3 28 in 77m/ per 077m.2t; c/. p. 259, 17. 363, 20. 288, 23. cap. 22, 63 300 V. Epistula gentes, incipientibus ab Hierusalem; sicut non eget interprete: et eritis mihi tostes in Hierusalem et in tota Iudaea et Samaria et usque in totam terram — coepisse enim ecclesiam ab Hierusalem atque inde isse circum Iudaeam • et Samariam et ceteras gentes consequentia gesta testantur 5 canonicis firmata documentis — ; sicut non eget interprete: et praedicabitur hoc euangelium in testimonium omni- bus gentibua, et tunc ueniet finis — interrogatus enim dominus de fine huius saecuii cum quaedam initia parturitio- num dixisset, ait: sed nondum est finis; finem autem io futurnm praedixit post praedicationem euangelii in uniuerso orbe in omnibus gentibus — ; sicut non eget interprete: sinite utraque crescere usque ad messem, quia, cum egeret interprete, ipse dominus interpretatus est et ipse exposuit cui nemo contradicere potest, maxime in ea parabola quae ab illo 14 prolata est et ipse ait bonum semen esse filios regni, agrum mundum, messem finem saeculi. tale aliquid proferte uel unum, quo apertissime Africa declaretur uel in reliquis sola derelicta uel ad principium renouandi et implendi orbis soia seruata. neque enim tot testimoniis commendaretur quod erat cito » periturum, et sic taceretur aut quod solura esset relinquendum aut ex quo aolo totum esset reparandum et implendum. si autem non potestis quod tam iuste a uobis flagitamus osten- dere, cedite ueritati, conticescite, obdormiscite, a furore exper- giscimini in salutem. a 52. An adhuc dicitis: si apud uos est ecclesia, ut quid nos ad eius pacem persequendo compeUitis? aut si mali sumus, quid nos quaeritis? et si xixania sumus, sinite nos crescere usque ad messem? quasi nos, quibus modis possumus, aliud 2 Act. 1, 8 6 Matth. 24, 14 9 cf. Matth. 24, 8 10 M»tth. 24, 6 12 Matth. 13, 30 16 cf. Matth. 13, 38—39 2 pr. et om. H 7 euangeli urn | add. regni in uiiiuerso orbe v, c/. 24, 70 18 qnod Oml reliquiis O 19 ad] a OmJ 20 quod erat— taceretur om. 0 24 conticiscite 011 ad catliolicos 19, 51—20, 54 301 agamus nisi ne triticum simul eradicetur, dum ante tempus zizania separantur. quicumque enim boni in aeternum futuri sunt. etsi ante tempus mali sunt, non zizania, sed triticum sunt in praescientia dei. sic autem nos accusatis, quare uos 5 quaeramus si mali estis, quasi non in eo perieritis quo mali estis et ideo sitis quaerendi quia peristis, ut perditi quaera- mini. quaesiti inueniamini, inuenti reuocemini sicut illa ouis a pastore, sicut illa dragma a muliere. sicut ille filius qui mortuus erat et reuixit. perierat et inuentus est. ille uos enim io quaerit. qui in sanctis habitat et imperat ut quaeramini. XX. 53. De persecutione autem uestra querela sedabitur, si cogitetis et intellegatis prius non omnem persecutionem esse culpabilem; alioquin non laudabiliter diceretur: detra- hentem proiimo suo occulte. hunc persequebar. nam cotidie uidemus et filium de patre tamquam de persecutore suo conqueri et coniugem de marito et seruum de doraino et colonum de possessore et reum de iudice et militem uel pro- uincialem de duce uel rege, cum illi plerumque ordinatissima potestate sibi homines subditos per terrores leuium poenarum 20 a grauioribus malis prohibeant atque compescant, plerumque autem a bona uita et a bonis factis minando et saeuiendo deterreant. sed cum a malo et illicito prohibent, correctores et consultores sunt, cum autem a bono et licito, persecutores et oppressores sunt. culpantur etiam qui prohibent a malo, «5 si modum peccati modus cohercitionis excedat. item iure cul- pandi sunt, qui turbide atque inordinate in eos cohercendos insiliunt, qui nulla sihi lege subiecti sunt. 54. Proinde circumcellionum uestrorum inordinatas licentias et superbas insanias iuste reprehendimus, etiam cum aliquibus 1 cf. Matth. 13, 29 7 cf. Luc. 15 10 cf. Ps. 21, 4 13 Pa. 100, 5 22 cf. pag. 116, 4 sqq. 3 etai— mali sunt om. 0 4 sunt] siraul O, om. H sic] si Om2 5 in om. II 8 drachina v 11 quaerela Hmi 14 proiimo sno occulte] secreto proximo suo 77 et Uulg. 15 cottidie 77 17 pronnincialera Oml 19 leuiornm 77t> 25 cohertionis 0 cupandi O 20 tubide Oml 28 circnmcelionnm Oml 802 V. Epistula pessimis uiolenti sunt, quia illicita illicite uindicare et ab illicitis illicite deterrere non est bonum. cum uero et inno- centes uel causa incognita uel iniquissimis inimicitiis per- aequuntur, quis eorum sceleratissima latrocinia non perhor- rescat? at uero quod Maximianistarura furorem legibus publicis 5 cohercendum putastis, ut eos per iussa iudicum et exsecu- tionera officiorum et auiilia ciuitatium pulsos de basilicis quas tenebant ad considerationem sui sceleris urgeretis, non reprehendimus, nisi quia hoc in eis insectati estis quod ipsi fecistis, immo multo leuius quam fecistis. illi enim aduer- 10 8us partem Donati, uos autem aduersus orbem terrarum et aduersus eius uerba, qui ecclesiara suam incipientem ab Hie- rusalem per omnes gentes commendauit, sacrilegae dissensi- onis altare ereiistis. porro si Maiimianistae iussionibus iudicum aduersus se impetratis illicite et furiose resistere auderent, » nonne ipsi sibi iudicium adquirerent dicente apostolo: qui enim resistit potestati dei ordinationi resistit; qui autem resistunt ipsi sibi iudicium adquirunt princi- pes enim non sunt timori bono operi sed malo? cum ergo eorura malum opus eiisteret, quod uos per ordinatas » potestates cohibere conabamini, si uellent illi pro ipso malo opere suo peiore opere legibus aduersari, numquid a uobis et non a se ipsis, quidquid eis mali accideret, paterentur? quemadmodum quicumque uoluisset dicere blasphemiam in deum Sidrac Misac Abdenago et secundum edictum regis cum a domo sua disperderetur, numquid hoc ab ipsis tribus uiris, quibus de igne liberatis rei commotus illud ediierat, aut uero etiam ab ipso rege, ac non potius a se ipsis illa digna mala paterentur? si etiam quadraginta iili Iudaei, qui Paulum inter- 16 Rom. 13, 2-8 25 cf. Dan. 8, 29 (96) 29 cf. Act. 28, 12—38 et Petil. II 92, 206 extr. 3 peraequntur Eml 4 sceleratiasima om. 71 perhorrescit 77 6 coercendnm Ov exaequutionem 0 7 ciuitatum Om2IIv 8 urgnere- tis 77 15 adneraum 77 16 dicentes Oml 18 autem in rat. UrnH 25 eydrac 0 aedrac 77 Sidrach, Miaach et v. cf. PeM. II 92, 211. Gaud. I 19, 20 27 illud i. I. 77 ad catliolicos 20, 54-55 303 ficere coniurauerant, in armatos, a quibus ordinata tuitione idem Paulus deducebatur, irruissent, numquid eos Paulus ac non se ipsi potestatibus resistendo peremissent? 55. Quapropter et uos sine tumultu animi, sine turbulenta 5 contentione, sine amaritudine odiorum considerate diligenter ea, quae contra uos reges nostrae communionis constituunt, qua causa patiamini, et si uos in ecclesia Christi esse inue- neritis, gaudete et exultate, quia merces uestra multa eBt in caelis. uos enim tamquam martyres coronamini, illi 10 autem tamquam persecutores martyrum iudicantur. si autem uos contra ecclesiam Cbristi altare erexisse et a christiana unitate, quae toto orbe diffunditur, sacrilego schismate separatos esse et corpori Christi, quod est ecclesia toto orbe diffusa, et rebaptizando et blasphemando et quantum potestis oppu- 15 gnando aduersari sancta et canonica scriptura conuincit, uos impii atque sacrilegi, illi autem, qui uos pro tanto scelere tam leuiter damnorum admouitionibus uel locorum uel honorum uel pecuniae priuatione deterrendos cohercendosque decernunt, ut cogitantes quare ista patiamini sacrilegium uestrum cogni- » tum fugiatis et ab aeterna damnatione liberemini, et rectores diligentissimi et consultores piissimi deputantur. hanc uobis dilectionem debent christiani catholici imperatores, ut sacrile- gia uestra et propter christianam mansuetudinem non pro merito punienda decernant et propter christianam sollicitudi- S5 nem non omnino inpunita dimittant. hoc in eis deus operatur, cuius misericordiam etiam in his molestiis de quibus conque- rimini non uultis agnoscere. nos autem, quantum in nobis est, quantum dominus donat atque permittit, nec ipsas leges lenissimae cohercitionis aduersus uos mouemus, nisi ut eccle- 8 Matth. 5, 12 3 resiatendo s. I. JI 5 diligenter considcrate Jlml 12 sacri- logo. (s erat.) Jl 18 corpore 0 14 rebaptizando. 77 17 leniter v 18 coercendosqne Oo 21 nltores 77 (correctores et consultores p. 301, H2) 22 debet II iimperatores 77 23 rnansuetudinem cbristianam O 25 denuttant 77 26 cumqaerimini Oml 29 coercitionis Ov 304 V. Epistula sia catholica propter infirmorum fragilitatem, ut eis liceat sine timore eligere quid teneant uel sequantur. a uestris terroribus libera praestetur, ut, si aliquid uestri in nostros uiolenter fecerint, tunc uos, quos tamquam obsides in fundis et in ciuitatibns habemus, non qualia uestri faciunt patiamini. sed & per ordinata iudicia subiecti legibus damno pecuniario uapu- letis. quod si uobis graue uidetur, uestri uobis parcant et quiescant; si autem in uos non quiescendo illi saeuiunt qui uel sub uobis uel uobiscum sunt, quid de nobis conqueramini non habetis. qui in uestra uel uestrorum potestate posnimus, 10 ut etiara sectantes haeresem uestram nulla darana patiamini, si nullas catholica siue a uobis siue a uestris niolentias patia- tur. quodsi aliquae factae fuerint uobis inuitis et compescere non ualentibus, misericorditer ipsis damnis et iuste admone- mini, quales habeatis a quibus uos contaminari non putatis, it atque hinc intellegere cogimini, quam inanes calumnias eccle- siae Christi toto orbe diftusae faciatis, neque iam nobis obi- ciatis qnod persequimur nos, sed uestris potius, si et nos suis uiolentiis infestari et uos publicis legibus malunt conteri quam se a solito furore sedari. si quid sane a nostris christi- so anae caritatis modnm uotumque non custodientibua odiose et perniciose patimini, non esse illos nostros cito dixerim, sed aut futuros si se correxerint, aut in fine separandos si in malitia perdnrarint; nos tamen nec propter pieces malos retia rumpimus nec propter uasa in contumeliam facta domum » magnam deserimus. qnodsi uos quoque illos, a qnibus talia catholica patitur, non esse uestros eadem regula dicitis, pro- . bate animum uestrum, corrigite errorem, amplectimini uni- 4 tamquam obsides] cf. Petil. II 83, 184 extr. 24 cf. Matth. 13, 47 25 cf. II Tim. 2, 20 28 cf. Eph. 4, 8 4 fecerunt 77 7 nobis parcant v 8 not « 9 qnod v, ef. 22, 63 (bit). 24, 70 11 heresim 0m2 12 si] si in Oml spa- ciator Oml 15 quibas] quabns J7 uos om. II 16 hinc om. 0 cogamini II quam] qua 0 calnmpnias ecclesiaa ecclesiae 77 21 custodientibus) odientibua O 23 flnem 7Z ad catbolicos 20, 65—21, 57 805 tatem spiritus in uinculo pacis. nam si nec uos illi contaminant nec nos isti, non nobis inuicem alienis criminibus calumnie- mur: in una caritate frumenta crescamus, simul usque ad uentilabrum paleam toleremus. b 56. Quamobrem si nullo interprete indigent canonicarum scripturarum testimonia, quae commendant ecclesiam in totius orbis communione consistere, et separationi uestrae in Africa constitutae ex eisdem libris nulla talia potestis inuenire suf- fragia, nec iuste de persecutionibus conquerimini, quas graui- ii) ores ipsa perpetitur quo latius diffunditur, ac fide et spe et caritate omnia tolerat non tantum talia, qualia uestri circum- celliones et eorum similes ubi possunt membris eius infligunt, sed omnia uariarum iniquitatium scandala per uniuersum mundum scatentia, de quibus dominus exclamauit: uae mundo u ab scandalis. grauius enim persequitur filius patrem male uiuendo quam pater filium castigando, et grauius ancilla Sar- ram pereecuta est per iniquam superbiam quam eam Sarra per debitam disciplinam, et grauius dominum persequebantur pro- pter quos dictum est: zelns domus tuae comedit me quam su eos ipse, cum eorum mensas euertit et eos flagello de templo expulit. XXI. 57. Quid babetis amplius quod dicatis? an illud ulti- mum uestrum iam placet in medium proferamus? ecce, inquiunt, uoa tenetis ecclesiam. quomodo nos suscipitis, si ad uos » transire uoluerimus? breuiter respondeo: 'sic uos snscipimus, quomodo suscipit ecclesia quam in sanctis libris canonicis inuenimns'. deposita quippe animositate contradicendi, qua tument omnes qui ueritate dei uinci nolunt et sua peruersi- tate uincuntur, facile potestis intellegere et in bonis esse et 10 cf. I Cor. 18, 18. 7 14 Matth. 18, 7 16 cf. Gen. 16 19 Ioh. 2, 17 20 cf. Ioh. 2, 15 28 iqq.] cf. § 63 init. Caes. § 2 init. 2 calompniemas ex calapniemini Oml 6 commeudant] tamen (in ras.) dant 0 8 constituta et ex eisdem H iisdem Ov 10 pr. et s. I. II 11 cerciceliones Oml 18 iniquitatam OmZv 14 ne H 16 saram et 17 sara Om2II(v) 28 immediom 0 25 suscipit Oml 26 eccleriam O 28 aeritatem O 29 bonia] uobis O LU. Angail. c. Don. II. 20 306 V. Epiatula in malis sacramenta diuina, sed in illis ad salutem, in illis ad damnationem; et cum tantum distet inter eos qui haec digne indigneque tractauerint, ipsa tamen eadem sunt illis ad praemium ualentia, illis ad iudicium. 58. Quapropter quando plures quam Iohannes dominus bapti- 5 zabat, sicut in euangelio scriptum est, ubi subiecit euangelista: quamuis ipse non baptizabat sed discipuli eius, cum tantum distaret inter Petrum et Iudam, nihil tamen distabat inter baptismum qui dabatur per Petrum et qui dabatur per Iudam. illud enim quod per eos dabatur unum erat, cum ipsi 10 non essent unum, et illud Ghristi erat, illorum autem unus ad membra Christi, alter ad partem diaboli pertinebat. cum uero IohannesBaptista et Paulus apostolus unum essent, quia uterque sponsi amicus erat, tamen, quia non erat unus baptismus qui daba- tur a Iohanne et qui dabatur a Paulo, iuasit Paulus Christi u baptismo baptizari eos, qui baptismo Iohannis fuerant baptizati. itaque ille baptismus Iohannis dictus est, qui autem per Paulum datus est non est dictus baptismus Pauli, sed: iussit eos, inquit, baptizari in Christo. ecce unum sunt Iohannes et Paulus, et non unum dant; ecce non sunt unum Petrus et » Iudas, et unum dant; at uero Petrus et Paulus et unum aunt et unum dant. Abraham et Cornelius ei fide iustificati unum sunt, et non unum sacramentum acceperunt, itemque Cornelius et Simon magus non sunt unum, et unum sacramentum acce- perunt; at uero Cornelius et ille spado, quem Philippas in » itinere baptizauit, et unum sunt et unum sacraraentum acce- perunt. cum ergo unum est sacramentum, nec diuersi datores nec diuersi perceptores faciunt, ut non sit unum quod unum est 59. Isti autem, dum uolunt hominum esse quod Chriati est, res falsissimas et absurdissimas persuadere conantur, ut so 7 Ioh. 4, 2 14 cf. Ioh. 8, 29 18 Act. 19, 4 22 cf. Gal. 8, 6 et Act 10 23. 25] cf. Act. 8 1 alt. in illisj in malia v 5 qaando s. ra». 3 litt. TbnS 20 ecce non sunt— 21 unum dant om. O 23 idemque OmlM 24 ejmon 0 29 cum II 30 absordissimas II ad catholicos 21, 57—60 307 prope tot sint baptiami quot homines per quos dantur. itaque illnd, quod dominus ait de homine et opere hominis: arbor bona bonos fructus facit et arbor mala malos fructus facit, isti ad hoc detorquere conantur, ut a bono baptizatus 5 bonus sit et a malo baptizatus malus sit. unde sequitur eos, etiamsi nolint, ut a meliore baptizatos melior sit et ab inferiore baptizatus inferior sit. ex quo fit ut illi, quos ante domini passio- nem non ipse Iesus baptizabat, sed discipuli eius, multo sanctius nascerentur, si ab ipso baptizarentur. quis enim uel cogitare io possit, quantum intererat inter ipsum et discipulos eius a quibus baptizabantur? ergo inuidit eis sanctiorem generationem, quos a discipulis suis sese hic constitnto maluit baptizari? quod utique quisquis credit insanus est, quid ergo dominus eo ipso demonstrare dignatus est nisi suum esse quod daretur, 16 per quemlibet daretur, et se baptizare, de quo amicus ille sponsi dixerat: hic est qui baptizat, per cuiuslibet manus ministri baptizaretur qui credidisset in eum? dicit etiam Paulus: gratias deo quod neminem uestrum baptizaui nisi Crispum et Gaium, ne quis dicat quod in nomine meo *) baptizaui. et iste ergo credatur inuidisse hominibus melio- rem 9anctificationem, si, quanto melior erat, tanto melius pote- rant baptizari qui ab ilio baptizarentur? immo uero ad hoc ipsum uigilauit cautissimi et fidelissimi dispensatoris intentio, ne quisquam ideo sanctius se baptizatum putaret, quod a 2j ministro sanctiore baptizaretur, et quod domini erat seruo tribueret. 60. Cum igitur boni et mali dent et accipiant baptismi sacramentum nec regenerati spiritaliter in corpus et membra Christi coaedificentur nisi boni, profecto in bonis est illa 2 Matth. 7, 17 16 Ioh. 1, 38 18 I Cor. 1, 14-15 29 cf. Eph. 2, 22 3 et om. Jh fructus malos II 6 nolunt /7 8 baptizat 0 11 baptirabatur 0 eis om. Oml 12 se II 18 domino O 21 quan- tnm B, ef. Crenc. IIII 10, 12 27 dant Oml 28 regenenarati 0 spirituaJiter Olh 20« 308 V. Epistula ecclesia cui dicitur: sicut lilium in medio spiuarum, ita proxima mea in medio filiarum. in his est enim qui aedi- ficant super petram, id est qui audiunt uerba Christi et faci- unt, quia et Petro confitenti se Christum filium dei sic ait: et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. non i est ergo in eis qui aedificant super harenam, id est qui audiunt uerba Christi et non faciunt. ipse enim diiit: qui audit uerba mea haec et facit ea, similabo eum uiro sa- pienti, qui aedificat domum suam super petram, et ibidem paulo post: qui audit, inquit, uerba mea haec et 10 non facit ea, similabo eum uiro stulto, qui aedificat domum suam super harenam. qui ergo compage caritatis incorporati sunt aedificio super petram constituto et lilio inter spinas candenti, ipsi utique posBidebunt regnum dei; qui autem super harenam aedificant uel in spinis deputantur, quis dubi- i» tauerit quod regnum dei non possidebunt? nihil utique talibus prodest baptismi sacramentum, nec tamen propter eorum insta- bile fundamentum sterilemque malitiam etiam sacramento quod habent ulia iniuria facienda est. XXII. 61. Proinde in illo loco ex epistula Pauli apostoli, » quam scripsit ad Galatas, sine studio contentionis aduertite, quara recte fiat, ut haereticum corrigentes errorem, si sacra- mentum hoc habent quod habere debuerunt, illud accipiant quod eis deerat, non improbetur et blasphemetur quod inerat: manifesta, inquit, sunt opera carnis, quae sunt forni- » cationes, immunditiae, luxuriae, idolorum seruitus, ueneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, animositates, dissensiones, haereses, inuidiae, ebrie- tates, comesationes et his similia, quae praedico 1 Cant. 2, 2 5 Matth. 16, 18 7 Matth. 7, 24 10 Matth. 7, 26 25 Gal. 5, 19—21 1 in in Oml 2 qnia Oml 6 arenam Ov (passim) 8 et 10 haec om. H 11 eumj eo 0 1S et om. O 16 dei s. I. 0 17 prodest t» ras. HmH eornra om. O 18 etiam om. H sacramenta Oml 19 ulla s. I. II 20 illo] uno 0 loco illo v epistola Ov 29 comessationes Bv ad catholicos 21, 60—22, 62 309 uobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnura dei non possidebunt. omnes itaque isti non sunt in lilio nec super petram; inter hos autem et haeretici positi sunt. cur ergo uos, ut omittam cetera, non baptizatis post ebriosos 5 lnxuriosos inuidos, qui regnum dei non possidebunt et ideo in petra non sunt et, quia in petra non sunt, procul dubio in ecclesia non deputantur, quia super hanc petram, inquit, aedificabo ecclesiam meam, et nos uultis ut baptizemus post haereticos, qui inter easdem spinas regnum dei non pos- io sessuras enumerati sunt et quibus sirailiter sacramenta insunt, quando eadem sunt, sed non prosunt, quia, cum illa recta sint, ipsi peruersi sunt? 62. Haec sine pertinacia considerantes atque cogitantes facile potestis intellegere id in quoque corrigendum esse quod prauum a est, quod autem rectum est approbandum, et hoc dandum esse quod deerit, quod autem inerit agnoscendum. ueniens itaque haereticus, ut catholicus fiat, errorem corrigat proprium, non Christi uiolet sacramentum, accipiat uinculum pacis quod non habebat. sine quo illi prodesse non poterat baptisma quod » habebat: utnimque enim necessarium est ad regnum dei adi- piscendura. et baptismus et iustitia. et in contemptore quidem baptismi Christi non potest esse iustitia, baptismus autem et in eo qui iustitiam non habet potest esse, sed non potest prodesse. sicut enim ueritas dixit: si quis non renatus »5 fuerit ex aqua et spiritu, non intrabit in regnum cae- lorum, ita eadera ueritas dixit: nisi abundauerit iustitia uestra super scribarum et Pharisaeorum, non intra- bitis in regnum caelorum, ut non baptismns solus, sed etiara iustitia perducat ad regnum, cui autem uel utrumque * uel unum defnerit, illuc peruenire non possit. quapropter cum dicatur haereticis: 'iustitia uobis deest, quam sine caritate ac 7 Matth. 16, 18 13 § 62] cf. De un. bapt. cap. 9 24 cf. Dc bapt. IIH 21, 28. Petil. III 56, 68 Ioh. 3, 5 26 Matth. 5, 20 1 quoniam s. I. 0 5 possidebant 77m/ impetra 0 13 conside Oml 14 in om. O in qaoqae s. I. IlmS 16 fort. deerat — inerat; cf. p. 308, 24 19 qno] quod Oml 23 iustitiam] hostiam 0 26 habundauerit 0 310 V. Epistula uinculo pacis habere nullus potest'. cumque et ipsi firteantur multos baptismum habere et iustitiam non habere et, si non fateantur, eos conuincat scriptura diuina, miror quomodo putent, cum eos habentes non suum sed Chriati baptismum iterum nolumus baptizare, ita nos agere, ac si eis iam nihil r> deesse iudicemus, et, quia baptismus eis in catholica non datur quem habere inueniuntur, nihil se illic aocipere arbi- trentur, ubi hoc accipiunt, sine quo illud quod habent eie ad perniciem ualeat, non ad salutem. quod si nolunt intellegere, sufficit nobis quod eam tenemus ecclesiam, quae manifestis- 10 simis sanctarum et canonicarum scripturarum testimoniis de- monstratur. 68. Dicat mihi nunc haereticus: 'quomodo me suscipis?' cito respondeo: 'sicut suscipit eoclesia, cui Christus perhibet testimonium. numquid tu melius potes nosse, quomodo susci- is piendus sis, quam saluator noster, medicus uulneris tui?( hic forte dicis: 'lege mihi ergo quemadmodum Christus suscipi iusserit eos, qui ab baereticis transire ad eeclesiam uolunt*. hoc aperte atque euidenter nec ego lego nec tu. si enim haereticus esset Iohannes et in nomine patris et filii et spiri- *> tus sancti baptixaret, post cuius baptismum iussit Paulus homines baptizari, tu obtineres quod dicis ita, ut contra quid dicerem non haberem. rursus si Petrus in nomine patris et iilii et spiritus sancti ab haeretiois baptitatus fuisset, cui dominus ait: qui lotus est semel non habet necessita- s» tem iterum lauandi, ego obtinerem quod dico ita, ut tu contra quid diceres non haberes. nunc uero cum in scripturis non inueniamus aliquos ad ecclesiam transisse ab haereticis et sicut ego dico aut sicut tu dicis esse susceptos, puto si aliquis sapiens eititisset, cui dominus Christus testimonium » 13 § 63] cf. Creac. I cap. 31 17 iqq.] cf. De nn. bapt U, 18 25 Ioh. 13, 10 7 arbitrentur v confitentur 0 aibitrantur 77 13 mihi «. I. II 15 po- test Oml 17 ergo mihi II 24 et gpiritus aancti om. 77 baptis- zatus Oml 27 habfret Oml 30 iesus christua 71 ad catholieoa 22, 62—23, 64 311 perhiberet, et de hac qaaestione conauleretur a nobis, nallo modo dabitare deberemus id facere quod ille dixisset, ne non tam ipei qnam domino Chriato, cuius testimonio commenda- batur, repugnare iudicaremur. perhibet autem teatimonium s Christus ecclesiae suae. ecce euangelium lege nbi ait: opor- tebat ChriBtum pati et resurgere tertia die, et prae- dicari in nomine ein8 paenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab Hie- ruaalem. quomodo ergo suscipit ista ecclesia per omnes io gentes, incipientibus ab Hierusalem, remotis omnibus amba- gibus et tergiuersationibus sic suscipiendus es. quod si non uis, non mihi ant caiquam hominnm, qui te uult ita suscipere, sed ipai saluatori contra salutem tuam pemiciosissime reluc- taris, qui te sic suscipiendum ease non uis credere quemad- is modum suscipit illa ecclesia, quam testimomo suo eommendat ille. cui fateris nefarium esse non credere. XXIII. 64. At enim dwcit Hieremias: farta est mihi vt aqua mendax non kabens fidem. non de hac aqua dixit quam putas; lege diligenter. ipsam enim mendacinm homi- »0 nmn multitudinem dixit aquam mendacem more prophetico. sicut figurate loqui solent, sicut in Apocalypsi populos aqnarnm nomine nouimus appellatos. nam sic ait Hieremias: ut quid qui contristant me praeualent? plaga mea ualida est: unde sanabor? facta est mihi ut aqna mendax non 23 babens fidem. plagam suam dixit sibi factam ut aquam mendacem, eandem uero plagam suam eos appellauit qui se contristabant. quod enim ait: qui contristant me, hoc dixit poetea: plaga mea, et quod supra dixit: praenalent, hoc postea dixit: ualida est. 5 Luc. 24, 46-47 17 cf. Parm. U 10, 20. 18, 37 Hier. 15, 18 21 cf. Apoc. 17, 15 22 Hier. 15, 18 1 perhibet II 3 ieio chriito II 4 iudicaretur 0 5 oportet 77 8 in] per Oo, cf. adp. 299, 28 12 homini 77 13 ipsi om. 0 16 cre cre- dere 0 17 ieremiaa 77, item Nn. 22 18 mentax 77 (passim) 19 ho- minnm mentacium 77 25 sibi dixit 77p factam om. 0 29 dicit 77 312 V. Epistula 65. Sic et illic facitis ubi scriptum est: nb nqva aliena abstine te et de fonte alieno ne biberis. putatis enim de baptismo dictum qui est apud haereticos, ut ideo sit aqua aliena, quia haeretici regnum dei non possidebunt. quasi non ita sit et apud ebriosos et apud inuidos et ceteros huiusmodi, 6 de quibus pariter dictum est: regnum dei non possidebunt; et tamen in omnibus talibus, si secundum euangelium baptizati sunt, Christi est baptismus, non ipsorum. unde aqua illa non est aliena, cum ipsi alieni sint quibus dicturus est: non noui uos. cur non ergo potius intellegam aquam alienam et fontem io alienum doctrinam esse maligni spiritus, qua decipiuntur et seducuntur alienati a deo per ignorantiam, quae est in illis propter caecitatem cordis eorum, hoc expressius commeudante apostolo: spiritus autem manifeste dicit quia in nouis- simis temporibus recedent quidam a fide, attendentes n spiritibus seductoribus, doctrinis daemoniorum? haec est aqua aliena et fons alienus. si enim aqua in bono intelle- gitur et spiritus sanctus, cur non aqua in malo intellegatur et spiritus malignus? non enim semper, ubi aquam nominat scriptura, hoc uisibile baptismi sacramentum uult intellegi, » sed aliquando ipsum, aliquando aliud. iam enim hoc uisibili baptismo etiam alios discipuli domini baptizauerant, antequam ueniret in eos secundum eius promissionem spiritus sanctus, de quo tamen idem Iesus dicit: si quis sitit, ueniat et bibat. qui credit in me, sicut dicit scriptura, flumina » aquae uiuae fluent de uentre eius. et sequitur euangelista et exponit unde sit dictum: hoc autem, inquit, dicebat de spiritu quem accepturi erant hi qui in eum erant credituri; spiritus enim nondum erat datus, quia lesus nondum fuerat clarificatus. ecce aquam dicit spiritum » 1 Prou. 5, 15 6 1 Cor. 6, 10. Gal. 5, 21 9 Matth. 7, 23 14 I Tim. 4, 1 24 Ioh. 7, 37-38 27 Ioh. 7, 39 7 baptizati) bapti Oml 12 a om. Oml 16 et doctrinis v; cf. ad p. »95, 21 27 dicebat bis Oml 28 ii e ad catholieoe 28, 65—67 313 qui nondum erat datus, cum iam aqua illa baptismi multis fuisset data. 66. Unde et illud, quod aimiliter non intellegitis, quod scriptum est: bibe aquam de tuis nasis et de puteomm 5 tuornm fontibus, et fons aquae tuae sit tibi proprius et netno alienus communicet tibi, et non superflnant tibi aqnae foras, et in plateis tuis discurrant aqnae tuae, non uisibilem baptismum, quem possunt habere et alieni, id est qni regnum dei non possidebunt, sed hoc donum com- io mendat spiritus sancti, quod proprium est eorum tantum, qui regnabunt cum Christo in aeternum, quoniam caritas dei, sicut dicit apostojus, diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui datus est nobis. ipsa enim lati- tudo cordis quam caritas facit, unde illam diffusam dicit et 15 unde ad Corinthios ita loquitur: os nostrum patet ad uos, o Corinthii, cor nostrum dilatatum est, platearum nomine significata est. 67. Quod ergo aperte audimus: nolite omni spiritui credere, eed probate spiritum qui ex deo est, hoc figu- » rate audimus: ab aqua aliena abstine te et de fonte ali- eno ne biberis. et quod aperte audimus: caritas dei dif- fusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui datuB est nobis, hoc figurate audimus: fons aquae tuae sit tibi proprius et nemo alienus communicet tibi. » multa enim munera dei possunt habere et alieni, non solum ista communia cum Japidibus et arboribus, sicuti est esse et uigere, nec solum communia cum pecoribus, sicuti spirare sentire, sed etiam maiora iam horainum propria, sicuti est ratio, locutio, artes utiles innumerabiles et alia multa. ipsa » etiam quae domui dei data sunt nonnulla ex eis habent alieni, 4 Prou. 5, 15-17 11 Kom. 5, 5 15 II Cor. 6. 11 18 I Ioh. 4, 1 20 Pron. 5, 16 21 Rom. 5, 5 28 Prou. 5, 17 10 sanctua O 12 in cordibus bis Oml 16 corinthi Oml 18 audi- nimns 0 19 epiritum— eet] apiritue si ex deo sint v 27 uidere Ilml coramunia om. Jlml eicut Jl V. Epiatula id est non possessuri regnum dei, quibus in fine dicetnr: non noui uos, etiam cum dixerint: in nomine tuo propheta- uimus et uirtutes multas fecimus, quia etsi habeam, inquit, prophetiam et sciam omnia sacramenta et om- nem scientiam, et gi habnero omnem fidem ita ut t montes transferam, caritatem autem non habeam, nihil sum. hoc est ergo donum spiritus sancti proprium sanctorum, unde nemo communicat aiienns. hoc deest omnibus malignis et gehennae filiis, etfamsi Ghristi baptismo baptiien- tur, sicut Simon fuerat baptizatus. hoc deest etiam haereticis; 10 hoc accipiunt, cum correcti neniunt et unitatis uinculum sin- ceriter amplectuntur. quod si non acciperent, etiam habentes baptismum Christi non erant possessuri regnura Christi, quia non introierant ad fontem illum proprium aquarum discur- rentium in plateis sanctorum et foras non excurrentium, qno i& fonte caritas dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui datus est nobis. desinite itaque illa testimonia commemorare, quae aut non intellegitis aut pro nobis contra uos esse intellegitis. quodsi ambigue posita et pro nobis et pro uobis possent interpretari, nihil utique » adiuuarent causam uestram, quia et nos, si talibus nti uelie- mus, innumerabilibus uteremur, quae causam nostram nihil similiter adiuuarent. sed plane talia malam causam uel moras faciendo sustentant XXIIir. 68. Ecce, inquiunt, de corpore dotmni aqua pro- ss fluxit. et quid te hoc adiuuat, o haeretice? muUum, inquit baptisma enim significat non esse m'ai in corpore dornini, id est in ecclesia. melius diceres: 'de corpore domini, hoc est de ecclesia', etiamsi iam constet, quod adhuc forte diligentius requirendum eat, aqua illa baptismum esse significatum. nam so et nos baptismum quem habetis de corpore domini esse dici- 1 Mattb. 7, 23 2 Matth. 7, 22 8 1 Cor. 13, 2 16 Rom. 5, 5 25 cf. Ioh. 19, 84 4 omia 0 9 si ». I H 18 intollegitia] in Oml in nobia OmS 26 o om. Ilml 28 melina— de ecclesia om. 0 29 etiamai iam) etiam enam Oml ad catholicos 28, 67—24, 69 315 mus. hoc est de eccleaia, quamuis in ea ipsi non uitie, sicut omnes qui non aedificant super petram, sed super harenam. quare tamen non attendis aquam illam, qua baptismum signi- ficatum dicis, non tantum in corpore domini fuisse, sed etiam 5 de corpore eius foras exisse, et hoc per uulnus persecutoris? neqae enim et haeretici et omnes mali secura foras sacramenta traxissent, si unitatis integritatem in corpore domini custodis- sent. sed etiam hoc uidetis quam profundum sit et quanta mysterii altitudine occultum. iu 69. Iam sufficiat; desinite talibus agere. omnia, quae huius- modi protuleritis, aut pro nobis sunt aut, ut multum causae nostrae minuam, incertum est pro quibus sint; sed libenter in opertis immoramini, ne fateri aperta cogamini. ecce ecclesia rogo: quid patimini? ecce ecclesia tot manifestissimis sancta- ib rum scripturarum testimoniis commendata et eipressa, prae- dicta et demonstrata: sicut andiuimus, ita et uidimus. quid tergiuersaris quomodo suscipiaris? cur detrectas sic sus- cipi, qnomodo illa suscipit, cui testimonium perhibet qui mentiri non potuit? doce scripturas canonicas aperte dixisse » baptizandum esse in catholica ecclesia, qui apud haereticos in nomine patris et filii et spiritus sancti fuerit baptizatus. quodsi hoc docere non potes, iilud doce, huic communioni tuae, id est parti Donati, ubi hoc didicisti, apertum aliquod et mani- festum testiraonium a scripturis canonicis perhiberi, et fatebor a ad te esse transeundum nec aliter esse suscipiendos haereticos quam aicut suscipit ecclesia in qua es, quia tali testimonio declarata est. quid aestuas, quid perturbaris? non inuenis in scriptnris canonicis, quod a te iustissime exigimus. nam quod dicere soletis: ubi pascis, ubi cubas in meridie, uides 30 quale ait et quam pro te non sit. noli ergo talia quaerere, 16 Pb. 47, 9 19 cf. Hebr. 6, 18 29 Cant. I, 6 2 arenam Ov 3 non om. Oml qua om. 77 5 foras de coxpore eius Bml eius] eis Oml 11 protuleritis (tis in ras.) 77 12 minuant O 19 docet Oml 20 babtizandum Ihnl ecclesia catholica 77 24 a o». 0 fateor 77 27 inueni 0 316 V. Epiatula quia, etsi in partibus aquilonis esset pars Donati, quae con- trariae sunt partibus meridianis, diceret de se esse dictum: montes Sion, latera aquilonis, ciuitas regis magni. nam utique ciuitas regis magni non est nisi ecclesia, et hoc potius indubitanter souat ecclesiam quam illud: ubi pascis. b ubi cubas in meridie. sed fortasse illo testimonio Marcion haereticus uteretur, qui dicitur Ponticus fuisse. quae partes ad aquilonem sunt. rursus si in occidente esset pars Donati. diceret de se esse dictum: iter facite ei qui ascendit super occasum; dominus nomen est illi. fortassis enim 10 sublimius esse diceret: ascendit super occasum quam: cubat in meridie. haec mystica sunt, operta sunt, figurata sunt; aliquid manifestum, quod interprete non egeat, a uobis flagitamus. 70. Ego itaque sic te suscipio, quemadmodum suscipit semen is Abrahae in quo benedicuntur omnes gentes. hoc forte obscurum esset, nisi Paulus aperuisset semen Abrahae, quod est Cbristus. sic te suscipio, quemadmodum suscipit illa sterilis, cuius multi filii magis quam eius quae habet uirum — quod obscurum esset, nisi Paulus dixisset ipsam esse w ecclesiam matrem nostram, cui dictum est: dominus qui eruit te ipse deus uniuersae terrae nocabitur, cui dic- tum est: terra tua orbis terrarum — , sicut suscipit regina illa. de qua in psalmis dicitur: adstitit regina a dextris tuis, et cui dicitur: pro patribus tuis nati sunt tibi filii: » constitues eos principes superomnem terram. postremo, ne multa commemorem, sic te suscipio, sicut suscipit ecclesia per omnes gentes, incipiens ab Hierusalem, sicut suscipit eeelesia, quae testis est Christo in Hierusalem et in tota Iudaea et Samaria et usque in totam terram. ille enim te suscipit, » 3 Ps. 47, 3 5 Cant. 1, 6 9 Ps. 67, 5 16 Gen. 22. 18 17 Gal. 3, 16 19 Esai. 54, 1 20 cf. Gal. 4, 26-27 21 Esai. 54, 5 23 Esai. 62, 4 24 Ps. 44, 10. 17 28 cf. Luc. 24, 47 29 cf. Act. 1, 8 18 a uobi8 om. JI 24 astitit Tlo 27 ne xnulta bis Oml 28 ne comcias incipientibns, cf. p. 261, 6 ecclesia incipiente ab Hierusalem 30 in] ad r ad catholicoB 24, 69—70 317 qui hoc de illa dizit, qui talibus eam uerbis, ne quisquam de illa dubitaret, ostendit. sic te suscipio, quemadmodum susci- pit triticum seminatura in agro, quod cum zizaniis crescit usque ad messem; lii sunt enim filii regni, ager autem s est mundus, messis est finis saeculi. dominus eiposuit, euangelium est; uerba domini sunt, manifesta sunt. possem tibi dicere: 'sic te suscipio, quemadraodum et uos suscepistis quos Praeteitatus et Felicianus a uobis damnati eitra uestrara communionem baptizauerunt, cui rei quid contradicas omniuo io non habes". sed hoc potius dicam, quod et aduersus ipsos Maiimianistas inuictissime ualeat, qui uos in duobus praecipue testimoniis, quibus imperitissime tamen creberrime uti soletis, omnino uicerunt, et de paucitate et de meridie. hoc ergo dicam, quod uos omnes, tamquam pariter contra nos i& insurgatis, eitinguat: "sic uos suscipimus, si corrigi uultis, quemadmodum suscipit ecclesia, quam dominus Iesus diiit ab Hiemsalem coepturam et in Actibus apostolorum legimus inde coepisse et per omnes gentes ituram et in Actibus apostolo- rum legimus per multas isse, antequam ueniret in Africam, jo et per omnes ituram, antequam ueniat finis, quia ipse dorainus ait: praedicabitur hoc euangelium in omnibus gentibus, et tunc ueniet finis'. ecce purgaraenta eius: quoniara abundauit iniquitas, refrigescet caritas multorum. ecce frumenta eius: qui autem perseuerauerit usque in t6 finem, hic saluus erit. ubi hic Africa nominata est in parte Donati? ecce iterum frumenta eius: ut scias, inquit apostolus, quemadmodum te oporteat in domo dei conuersari, quae est ecclesia dei uiui, columna et firmamentum ueritatis. et sine dubio magnum est pietatis sacra- so mentum quod manifestatum est in carne, instifica- 4 Matth. 18, 38. 39 21 Matth. 24, 14 22 Matth. 24, 12 24 Matth. 24, 13 26 1 Tim. 3, 15—16 9 contradicas] contra Jl 12 ct addidi 14 quanquam 0m2 19 affri- cam II 20 omnes gentes v 23 ahundabit H 28 columpna 0, item p. 318, 7 29 et sine— sacramentum in ras. JlmU 318 V. Epiatula tum est in spiritu, apparait angelis, praedicatum est in gentibus. creditum est in mundo, assumptum est in gloria. ecce purgamenta eius: spiritus autem, inquit, manifeste dicitquiainnonissimis temporibus recedent quidam a fide, attendentes spiritibus aeductoribuB, 5 doctrinis daemoniorum et eetera. ubi et bic Africa in parte Donati nominata est, ut in ea remanserit columna et firma- mentnm ueritatis aut pietatis sacramentum, de quo usque in finem ita cucurrit, ut diceret: praedicatum est in gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria? ic 71. Quid ergo pluribus teneam? qui respondere cogitat huic epistulae, scrutetur scripturas et aut manifestum de Africa, uel in qua sola uel ex qua sola est pars Donati, proferat te8timonium — quod ideo proferre non potest, quia illis tam manifestis, quae a nobis prolata sunt, repugnare scriptura non » potest — , aut, si suarum suspicionum uel criminationum uel calumniarum sectatores credulos quaerit et unlt traducere in aliud euangelium, quod non est aliud, atque annuntiare nobia praeterquam quod accepimus, etsi angelus de caelo esset, ana- thema esset, quoniam et diabolus, qui propterea de caelo » cecidit, quia in ueritate non stetit, si anathema fuisset homini, quando ei praeterquam quod a domino deo acceperat annun- tiauit, primi parentes carnis nostrae nec in poenam mortis incidissent nec de loco felicitatis ezissent. XXV. 72. Quapropter uos, carissimi, quibus hanc epistulam » scribo, praeceptum pastoris, qui animam suam posuit pro ouibus suis et nunc glorificatus et exaltatus sedet ad dextram dei patris. corde fidelissimo et firmissimo retinete dicentia: quae sunt ouos meae uocem meam audiunt et sequun- tur me. audistis eius uocem manifestiasimam non solum per » 8 I Tim. 4, 1 9 1 Tim. 8, 16 19 cf. Gal. 1, 8 26 cf. Ioh. 10, 11. 15 29 Ioh. 10, 27 6 alt. et om. JI 12 epistolae Ot> 16 si 28 dei om. O et firmissimo o». O ad catholico8 24, 70—25, 73 319 legem eius et prophetas et psalmos, sed etiara per os pro- prinm commendantis ecclesiam suam fnturam, et ea quae prae- dixit quemadmodum ex ordine consecuta sint in Actibus et litteris apostolorum, quae diuinarum scripturarum canonem 5 complent, legendo perspicitis. non est obscura quaestio, in qua uos fallant quos ipse dominus praedixit futuros atque dicturos: ecce hic est Christus, ecce illic, ecce in deserto, quasi ubi non est frequentia multitudinis, ecce in cubiculis, quasi in secretis traditionibus atque doctrinis. habetis ecclesiam ubi- io que diffundi et crescere usque ad messem, habetis ciuitatem, de qua ipse qui eam condidit ait: non potest ciuitas abs- condi super montem constituta. ipsa est ergo quae non in aliqua parte terrarum, sed ubique uotissima est. haec tem- porales aliquando etiam in suis frumentis patitur tempestates, 15 ut in quibusdam locis non cognoscantur; sed tamen etiam illic latent. neque enim falli potest diuina sententia, quoniam crescunt usque ad messem. 73. Itaque et in aliis gentibus saepe nonnulla membra eccle- siae praeualentibus haeresum et schismatum seditionibus pressa so atque obumbrata sunt et taraen, quia inerant, paulo post nullo dubitante claruerunt, et in ipsa Africa post illud Secundi Tigi- sitani apud Carthaginem seditiosum turbulentumque concilium, ubi et a femina nobili Lucilla operata corruptio postea iudi- cialibus gestis commemorata est. cum inde litterae paene per » totam Africam, qua ecclesiae Christi iam germinauerant, missae fuissent, creditum est litteris concilii — neque enim aliter oportebat — et quasi uisa sunt per aliquam partem agri fru- menta dominica defecisse; nullo modo autem defecerant, quae uere frumenta erant praedestinata atque seminata et alta radice 30 feraciter germinantia. salua enim conscientia litteris concilii crediderant; neque enim ab hominibus de aliis hominibus aii- 7 Matth. 24, 23. 26 11 Matth. 5, 14 21 eqq.] cf. cap. 18, 46 ct Optat. I 15 sqq. 1 eiue om. II 7 tert. ecce s. I. IIm2 15 etiam om. II 22 sedio- sum 0 23 corrutio Oml postea a O 24 per p Oml 320 V. Epistula quid incredibile dicebatur aut ei8 contra euangelium credebatur. sed posteaquam illi furiosa pertinacia usque ad dissensionem sacrilegam contra totum orbem christianum contentionem obsti- natissimam perduxerunt atque innotuit bonis fidelibus, quos a Caeciliano alienauerat falsa criminatio, uiderunt se, si in 5 illa communione persisterent, non iam de quodam homine uel de quibusdam hominibus, sed de ecclesia toto terrarum orbe diffusa prauum habere iudicium, et maluerunt Christi euan- gelio quam collegarum concilio credere. itaque illis relictis mox ad catholicam pacem multi et episcopi et clerici et populi 10 redierunt, quod et antequam facerent in tritico deputabantur. tunc enim non faciebant, cum aduersus homines male sibi a collegis insinuatos, non aduersus ecclesiam dei, quae in cunctis gentibus crescit, illa eorum contradictio nitebatur. itaque et in Africa triticum, quod filius hominis seminauerat, triticum » mansit et ex illo usque adhuc creuit et crescit et deinceps usque ad messem fructificabit et crescet sicut in omni mundo. 74. Nonnulli etiam bonae uoluntatis per carnalem caliginem etiam post confirmatum contra ecclesiam dei malignorum furorem in illa dissensione diutius errauerunt, tamquam si » adhuc mollia conculcarentur frumenta et radice uiua herbae uigor attereretur. etiam ipsa tamen frumenta aua nouerat deus, quamuis ut reuiuiscerent arguenda et increpanda. non enim eo modo dictum est Petro: redi post me, satanas, quo modo dictum est de Iuda: unus ex uobis diabolus est. » quidam quoque et apertissimae ueritati malo studio contra- dixerunt. illi uero eradicati uel praecisi erant, sed non perma- nentes in infidelitate, sicut de quibusdam ramis fractis aposto- 24 Matth. 16, 23 25 Ioh. 6, 70 28 cf. Rom. 11, 17—28 2 furiosam pertinaciam Ov 3 contentione obstinatissima OUo, cor- rexi; cf. Petil. 1 1,1 animosam perueraitatem pertinacia Btoltiore defen- derent 7 pr. de om. O toto om. H 8 maluerunt (runt add. mZ) JI 12 a om. Oml 14 nitebatur] tenebatur II 16 pr. et om. II 17 fructificauit. Oml crescit Oml aicutj aic 0 21 et radice- frumenta om. 0 24 Satana v ad catholicoa 25, 73—75 321 lus dicit, manu diuina replantati aut iterutu inserti sunt. tunc enim quisque infructuosus, sed nondum a radice praecisus est, cum mala cupiditate agit quidem illa opera de quibus dictum est: quoniam qui talia agunt regnum dei non posside- 6 bunt; aed cum pro ipsis operibus etiam ueritati apertissimae qua redarguitur resistere coeperit, tunc praeciditur. et multi tales sunt in sacramentorum communione cum ecclesia et tamen iam non sunt in ecclesia. alioquin si tunc quisque prae- ciditur, cum uisibiliter excommunicatur, consequens erit, ut tunc io rursus inseratur, cum uisibiliter communioni restituitur. quid? si ergo fietus accedat atque aduersus ueritatem et ecclesiam cor inimici88imum gerat, quamuis peragatur in eo illa sollemnitas, numquid reconciliatur, numquid inseritur? absit. sicut ergo iam denuo communicans nondum insertus est, sic et antequam is uisibiliter excommunicetur quisquis contra ueritatem, qua cou- uincitur et arguitur, inimicum gestat animum, iam praecisus est ita fit, ut et semen bonum et semen malum utraque per agrum crescant usque ad messem, id est et filii regni et filii maligni utrique per mundum crescant usque in finem saeculi, «o illis fructum ferentibus cum tolerantia, illis cum sterilitate amaricantibus. 75. Uos autem, innitentes tot euidentissimis testimoniis legis prophetarum psalmorum, ipsius domini et apostolorurn de sancta ecclesia toto terrarum orbe diffusa, exigite ab istis, a ut ostendant ex Africa, quod attinet ad partem Donati, aliqua manifesta de canonicis libris testimonia. neque enim, sicut iam dixi, ullo modo fieri posset, ut ecclesia, sicut dicunt et quod absit, tam cito ex tot gentibus peritura tot testimoniis tam sublimiter et tam indubitanter praedicaretur et de ista, » quam uolunt suam, quae usque in finem sicut contenduut permansura fuerat, taceretur. mementote enim quid illi diuiti 4 Gal. 5, 21 26 cf. pag. 300, 20 2 sed scripsi et OJlv 5 apertissime OR 12 sollempnitas O 20 ecurrilitate 0 25 cx] de v par|partem 0 30 sua Jlv 31 fue- rant Oml IJI. Au«i»«. o. Don. II. 21 322 V. Epietula ad catholicoa 25, 75 dictum sit, cum apud inferos torqueretur et ad fratres suos aliquem ei mortuis mitti uellet: habent illic, inquit, Moy- sen et prophetas. et cum ille diceret non eos credituros, nisi ad eos isset aliquis mortuorum: si Moysen, inquit, et prophetas non audiunt, nec si quis ex mortuis resur- t rexerit credent. dixit Moyses, quod in semine Abrahae benedicentur omnes gentes; dixerunt prophetae: tu uoca- b e r i s uoluntas mea et terra tua orbis terrarum, et: commeraorabuntur et connertentur ad dominum uni- uersi fines terrae. his et talibus tam manifestis praenun- 10 tiationibus ecclesiam demonstrantibus isti credere noluerunt surrexit dominus a mortuis, dixit in nomine suo praedicari paenitentiam et remissionem peccatorum per oranes gentes, incipientibus ab Hierusalem. illi, qui Moysi et prophetis non crediderant, nec domino resurgenti a mortuis tt crediderunt; quid restat, nisi ut diuitis illius tormenta sortian- tur? quae uos fugientes, dum adhuc tempus est, antequam de hac uita emigretur, diuinis eloquiis constanter inhaerete, ut nec in uita conturbemini et post hanc uitam quod semini Abiahae promissum est accipere mereamini. » 2 Lnc. 16, 29 4 ibid. 81 6 Gen. 22, 18 7 Ewi. 62, 4 9 P«. 21, 28 12 Lnc. 24. 47 16 cf. gehennas haereticorum Petil. II 98, 226 5 ex] a 77 resnrrexerit] desinit 77 nulla subscriptione addita 6 ad credent adnotatum est in v: Reliqua deerant in editionibns Amerb. et Eraami 20 mereamini] add. Amen v Explicit epietnla Anrelii Augnstini episcopi ad catholico*-. (fratrei?) O VI. CONTRA CRESCONIVM GRAMMATICVM ET DONATISTAM LIBRI IIII. 21 W = cod. BononieneiB (Boulogne-aur-Mer) 60 saec. VIIII X = cod. Lngdunensis 605 saec. VIIII y = cod. PariBiensis 12221 eaec. VIIH R = cod. TJalentianensiB 160 saec. X Z = cod. Parigiensis 16726 saec. XII t> = editio Migniana LEBER PRIMUS. 1. 1. Quando ad te, Cresconi, mea scripta peruenire poasent ignorans peruentura tamen minime desperaui, quia et ad me tua, quamuis longe postea quam scripsisti, tamen quandoque » peruenire potuerunt, quae tibi uisum est aduersus ea scribere debere, quae Petiliano Cirtensi episcopo uestro iterationem baptismi adstruere molienti et communionem nostram non docu- mentorum pondere urgenti, sed maledictorum leuitate crimi- nanti ut potui breuiter pro parte respondi. non enim tota eius 10 epistula in manus meas tunc uenerat, sed parua pars prior. quod cur acciderit, quid opus est quaerere, quandoquidem, cum ad nos postea uniueraa peruenit, uniuersae respondere non piguit? bis ergo litteris tnis quas ad me dedisti si non rescri- berem, fortasse contumeliosum putares, quod autem rescribo, 15 rursum uereor ne contentiosum putes. sed si tu inuentis titteris meis non ad te datis, tantum quia episcopum partis Donati uel ipsam partem Donati redarguere uidebantur, ad ofncium tuum pertinere arbitratus es, cum tibi esses alicuius conscius facultatis, suscipere atque exserere contradictionem, x quia eius communionis es quamuis nulla functione clericatui adstrictus, quanto minus mihi licuit pro munere sarcinae meae uel contra Petilianum uel contra te ipsum tacere, cum ille oppugnaret ecclesiam pro qua milito, tu autem in simili opere etiam nominatim ad me institueres promeres conscriberesque » 8ermonem! 2. In cuius primis partibus laborasti, ut suspecta hominibus eloquentia uideretur. nam uelut laudans genus dicendi meum 26 cf. epist. Cresc. 1 De codicum praescriptionibus cf. Praefatio inilium libri I usque def. X ad cap. 13, 16 sub fin. in X desidcratur 8 urguenti R 16 qui Wml quae YB 18 arbitraturue Zml 19 adque W exerere Ym2Z 24 instituas W 326 VI. Contra CreBconinm et rarsus uelut timens, ne hoc genere te uel quemquam falsa persuadendo deciperem, in accusationem ipsius eloquentiae perrezisti, adbibens etiam testimonium aduersus eam de scrip. turis sanctis, ubi dictum putes: ex multa eloquentia non effugies peccatum, cum dictum non sit 'ex multa eloquentia', i sed 'ex multiloquio'. multiloquium autem est superflua locutio, uitium scilicet loquendi amore contractum. plerumque autem loqui amant etiam qui nesciunt, quid loquantur uel quomodo loquantur siue ad sanitatem sententiarum siue ad ipsum qui per artem grammaticam discitur integrum sonum ordinemque 10 uerborum. eloquentia uero facultas dicendi est congruenter explicans quae sentimus, qua tunc utendura est cum recta sentimus. hoc modo ea non usi sunt haeretici. nam utique si recta sensissent, non solum nihil mali, uerum et boni ali- quid esset quod eloquenter explicare potuissent. frustra igitur i& istorum exemplorum commemoratione accusasti eloquentiam. neque enim propterea pro patria non est miles armandus, quia contra patriam nonnulli arma sumpserunt, aut ideo uti non debent boni et docti medici fenamentis medicinalibus ad salu- tem, quia his ad perniciem etiam indocti pessimique abutuntur. » quis enim nescit, sicuti est (medicina utilis uel inutilis), ut fuerint (utilia uel inutil)ia quae quaeruntur, ita eloquentiam, hoc est peritiam facultatemque dicendi, sic esse utilem uel inutilem, ut fuerint utilia uel inutilia quae dicuntur? quod nec te arbitror ignorare. » II. 3. Sed, credo, cum me uideres a nonnullis putari elo- quentem, ut a me lectoris auditorisue studium deterreres, accusandam existimasti eloquentiam, ut iam quid dicerem non adtenderet, quisquis abs te perterritus tamquam eloquenter me 4 epist. Cresc. et Prou. 10, 19 X 1 sursus Wml 3 enm WTmlRZ 9 sentiamm WmlYml 10 per Wm3, om. cet.v arte grammatica Ym3v diacit Z 18 non ea Z 21 medicina— inutilis suppleui ut] ant WmlYRZv 22 ia tcripti ea oodd.v post quaernntur YmS in mg. addit: ntilia nel inutilia 29 quiquis Wml lib. I 1, 2-3, 4 327 dicentem eo ipso iam cauendum fugiendumqne censeret. uide ergo, ne hoc quod fecisti sit artis illius malae, quam, sicut de Platone commemorasti, nonnulli recte iudicauerunt de ciui- tate ac de humani generis societate pellendam. haec non est eloquentia — quae utinam mihi ad explicanda ea quae sentio pro desiderio prouenisset! — , sed quaedam sophistica et maligna professio, quae sibi proponit non ex animo, sed ex contentione uel commodo pro omnibus et contra omnia dicere. de hac ait sancta scriptura: qui sophistice loquitur odibilis est; ab hac mihi uidetur Paulns apostolus iuuentutem Timothei pro- hibere, ubi ait: noli nerbis contendere; ad nihil enim utile est nisi ad subuersionem audientium. et ne a facultate recte dicendi eum prohibuisse putaretur, continuo subiecit: satis age te ipsum probabilem operariuui exhibere deo non erubescentem, uerbum ueritatis recte tractantem. nimirum itaque tibi haec animi subrepsit affectio, quod contradicendi studio, non quo ita sentires, sed quo a nobis intentionem discere uolentis auerteres, perhibuisti nos eloquentes et uituperasti eloquentiara. nam quomodo te hoc ei animo fecisse credam, cum sciam, quemadmodum prae- dicare soleatis eloquentiam Donati, Parmeniani aliornmque uestrorum? qua quid esset utilius, si tam largo flumiue pro pace Christi, pro unitate ueritate caritate proflueret? sed quid de aliis loquar? in te ipso nonne aperuisti, quam non ex animo, sed ex contentione uituperator fueris eloquentiae, cum et cetera quae scripsisti per eloquentiam suadere et eandem ipsam elo- quentiam eloquenter accusare conatus es? III. 4. Nam quod te dicis et arte dicendi inparem nobis et exemplis legis christianae penitus non instructnm, qno pertinpt .3 cf. epiat. Cresc. et Plato, Legjr. XI 15 9 Eccli. 37, 23 11 II Tim. 2, 14 14 II Tim. 2, 15 28 cf. epist. Cresc. 1 uidet Wml 8 de cioitate iudicanerunt Yml i ac] hac Wml dff. X aocietatem WmlYml 8 hoc codd. 10 tymothei B thimothei Z 12 a om. WYml 15 exhibere deo (itapaatyjoat ta> $iu>) tcripsi exhi- bendo codd. v 16 animi« WmlYmlR 17 quod del. Ym2 20 cum] con Yml 22 uestrum Yml 328 VI. Contra Cresconium obsecro? numquidnam te conpuli contra mea scripta rescribere et ideo recusantis et eicusantis haec uoi est? si ergo penitus non instructus es, cur non potius taces aut ita loqueris, ut instrui te desideres? iustare me dicis et prouocare semper, ut ad dinoscendam ueri quaestionem mecum uestri disceptent, 5 sed uestros prudentius ac patientius facere, qui in ecclesia tantum quae in lege mandata sunt populos docent nec nobis respondere curant, scientes quia, si lex diuina et tot docu- menta legalinm scripturarum nobis quid sit melius quid uerius suadere non possunt, numquam humana queat auctoritas nos 10 discussis erroribus ad ueritatis regulam reuocare. quid tibi ergo uisum est. ut aduersus nos illis tacentibus tu loquaris? nnm si bene faciunt, cur non imitaris, si male, cur laudas? 5. Dicis, quod intoleranda adrogantia credam me solum ter- minare posse, quod aliis uelut ineiplicabile uisum atque ideo » iudici deo dimissum est, cum paulo superius dixeris hoc me uelle rinire post tot annos, post tot iudices atque arbitros, quod apud principes tot disceptantibus litteratis ab utriusque partis episcopis finiri non potuit. certe solus hinc satago, certe solus quaestionem istam finiri disceptando desidero? puto enim, » si solos nostros id conatos culpare uoluisses. non etiam uestros in eo conatu fuisse fatereris. quia ergo illum conatum, illara uoluntatem et instantiam saltem propter uestros reprehendere iam non potes, nolo esse a tam bono opere alienus. quid argnis, quid reprehendis? an inuides? non hoc de te temere credendum » est. restat ergo. ut studio contentionis hoc in me culpes, quod etiam in uestris laudare conpelleris. IIII. 6. At enim, quod inter tot ac tales finitum non est, intolerabilis adrogantia est per se solum finiri posse praesu- 4 cf. epist. Cresc. 14. 28 cf. epist. Cresc. 16 cf. epigt. Cresc. X 2 cusantis Wml recusantes YmlR 3 aut ita] audita W ut om. Yml 5 dignoBcendam t> 8 si om. Z 10 actoritas RmJ 14 ia- tolleranda Wml 17 finiri YR arbitror Z 18 utrisque YmlR 21 conatus R uoluisset YmlR 22 conatuj conatos WYRv 23 Bal- tiin Z 25 de te] decet WR 28 inter] in W 29 est om. WY lib. I 3, 4-5, 7 329 mere. ne quaeso mihi soli hoc tribuendum putes; plurimi sumus, qui hoc ut finiatur, immo iam ut finitum esse inno- tescat instamus. illi enim diierunt non esse finitum, qui eidem fini conBentire noluerunt eumque uobis occultauerunt, ut etiam a uos eorum auctoritate decepti finitum non esse credatis. nostri autem, ex quo finitum est, nullo prorsus tempore ut ipse finis innotesceret cessauernnt, quomodo id publice priuatimque agere potuerunt, ne quisquam in perniciosissimo errore persistens de segnitia circa se ministrorum dei in ultimo iudicio quereretur. io non ergo nos olim finitam causam de integro uolumus retrac- tare, sed quemadmodum finita sit demonstrare, propter eos maxime qui boc nesciunt, ut, cum defensores conuincuntur erroris, aut etiam ipsi correcti liberentur aut certe ipsis con- futatis et in aperta pertinacia remanentibus hi, qui cupidiores is sunt ueritatis quam contentionis, uideant quid sequantur. V. 7. Neque hoc fit sine fructu, ut existimas. nam si posses uidere, quam longe lateque Africam error iste peruaserat et quam pauca eius remanserint, quae nondum in pacem catho- licam correcta transierunt, nullo modo assertorum christianae 20 pacis et unitatis infructuosam et inanem arbitrareris instantiam, quamuis etiam, sicubi diligentia medicinae huius inpensa non prodest. sufficit ad rationem deo reddendam. quod non cessauit inpendi. sicut enim malignus suasor peccati, etiamsi non per- suaaerit, merito poenam deceptoris incurret, ita fidelis iustitiae 2& praedicator, etiamsi ab hominibus respuatur, absit ut apud deum sui officii mercede fraudetur. res enim certa fit ad incertum; incertum antem dico non praemium facientis, sed animum audientis. incertum enira nobis est, utrurn adsensurus sit cui ueritas praedicatur, sed certura est etiam talibus ueri- 16 cf. epist. Cresc. et pag. 334, 19 6 ipsi Z 7 priuatimque om. Z 8 pemitiosissime W 10 intego def. X Wml 12 qni) quod Wml adcfensores WmlYmlR 17 peruaserit Wm3 persuaserat Yml 20 arbitraretis Z 21 sicubi] si cui t> 22 red- dendam deo Yv cessabit WmlYRZ 24 incurrit Wm3 26 oficii W fit] sit WYR 28 est enim nobis est R est nobis Zmlv 29 certum] incertnm R etiam om. Z 380 VI. Contra Cresconiura tatem praedicari oportere et certum est fideliter eam praedi- cantes dignam retributionem manere, siue suscipiantur siue spernantur siue etiam propterea quaelibet temporaliter aduersa patiantur. dominus dicit in euangelio: cum ingressi fueri- ti b, dicite: pax domui huic. si digni fuerint qui ibi i sunt, requiescet super eos pax uestra; si quo minus, ad uos reuertetur. numquid certos fecit, quod essent eorum pacem suscepturi quibus eam praedicarent? certos tamen fecit, ut eam sine cunctatione praedicarent. VI. 8. Apostolus etiam Paulus: seruum, inquit, domini 10 litigare non oportet, sed esse mitem ad omnes, doci- bilem, patientem, in modestia corripientem diuersa sentientea, ne forte det illis deus paenitentiam ad cognoscendam ueritatem et resipiscant de diaboli laqueis, captiuati ab ipso in ipsius uoluntatem. intende » quomodo quem noluit litigare uoluit tamen in modestia cor- ripere diuersa sentientes, ne dei seruus prohibitionem petu- lantiae occasionem putaret esse pigritiae. uerum quia multi et ipsam correptionem, quae modeste fit, uel peccatis suis fauentes uel quid respondeant non inuenientes nec tamen ueri- » tati adquiescentes onerose ac moleste fenint, eos, qui secum sedulo agunt nec ab eorum conuincendo errore dissimulant. litigiosos et contentiosos uocant falsitas enim, quae nudari et redargui metuit, eorum uitiorum nomine, quae ueritas damnat, diligentiam ueritatis accusat. numquid ideo tamen ab hac » instantia desistendum est? uide quemadmodum Timotheum idem obstringat apostolus, ne propter homines, quibus insua- uis est praedicatio ueritatis, aliqua ei segnitia praedicandi subreperet: testificor, inquit, coram deo et Christo Iesu, 4 Matth. 10, 12-18 10 II Tlm. 2, 24-26 29 II Tira. 4, 1-2 X 5 hnic domni YRZv (tqi oTxio to«to>) 7 nertetur Z 10 inqnid Wml 15 uolntatem W uoluntate R 16 modestiam WmlTR 21 eosque qui Z 26 instantiam Wml 27 abstringat TmlRml aatringat Yt#2 asstringat Rm2 29 subriperet WYR inquid Wml lib. I 5, 7-7, 9 qui iudicaturus est uiuos et mortuos, et manifestati- onem et regnum eius: praedica uerbum, insta oportune inoportune, argue hortare increpa in omni longanimi- tate et doctrina. quis haec audiens, si deo fideliter seruit, s si dolosus operarius non est, ab hac diligentia et instantia conquiescat, quis sub tanta testificatione segnis esse audeat? non itaque nobis obstrepat in hac causa facundia tua; prae- dicamus omnino in adiutorio domini dei nostri christianae unitatis utilitatem pietatem sanctitatem, praedicamus uolentibus io oportune, renitentibus inoportune, et quantis ualemus uiribus istam inter nos partemque Donati quaestionem et pro quibus def. X qnae scripri quem codd. cum Ym2v, c/. Breuic. III 11, 22: ad quod obiectnm oumutescentes ommutescere W obmutescerent Z 8 in eos] mtellege de eis 9 eos om. Z 13 precandi Wml 16 nnllu W conuersum iri t> filinm Z 17 quaestionem YmlR 18 con- nincit Wml 19 sathana Z eloquiis] Bcripturis R 24 optempera- tnri R 26 nerbi Y 28 hiezehielem W iezechielem R iliezechielem Z 884 VI. Contra CreBeonium uade et intra in domum Israhel et loquere uerba mea ad ipsos, quia non ad populum ignotae linguae tu mitteris, ad domum Israhel, nec ad populos multos diuersis aut grauibus linguis loquentes, quorum uerba non possis audire. et si ad tales misissem te, forsitan s audissent te; domus autem Israhel non audient te, quia nolunt audire me. omnis enim domus Israbel inquieto et duro corde est. ego autem dedi faciem tuam fortem aduersus faciem eorum et certamen tuum confortabo aduersus certamen eorum. ecce mittitur dei w seruus et eia loqui iubetur, qui eum non erant auditnri, eo ipso domino qui mittebat et loqui iubebat praedicente, quod non erant audituri. qua causa, cui bono, quo fructu quoue effectu mittitur ad certamen praedicandae ueritatis adnersus certaturos et non oboedituros? num quisquam dicere audebit is sanctoB dei prophetas incidisse in obprobrium abs te mihi obiectum, cum diceres: si tu scis rem de qua agitur a te finiri non posse, cur incassum laborem sumis, cur inanem inpendis operam, cur superuacue ac sine fructu contendis? an non magnus error est uelle quod non ualeas explicare, x cum et lex moneat dicens: altiora te ne quaesieris et for- tiora te ne scrutatus fueris, et iierum: homo animosus parat lites et uir iracundus exaggerat peccatum? Hiezechieli certe ista non diceres, qui cura uerbo dei mittitur inferre certamen hominibus non oboedituris contra sensuris » contra dicturis contra facturis. nam si diceres, responderet tibi fortasse, quod eisdem Iudaeis apostoli responderunt: cui oboe- dire oportet? deo magis an hominibus? hoc tibi etiam ipse responderim. 1 Ezech. 3, 4—8 17 epist. Cresc. 21 Eccli. 8, 22 22 Eccli. 28, 11 27 Act. 5, 29 def. X 1 ierahcl W semper, per comp. TRZ 10 confortabor Z 14 effec- tum R 16 oppribrium Zml 18 ino&snm Wml inanem non Wml 24 hiezehieli tx hizehieli Wmi iheiechieli Z certa Wml domini YR 26 respondere WmlTml lib. I 8, 11-10 13 335 VIIU. 12. Hic si tu fiagitari8, ut ostendam ubi etiam mihi deua praeceperit id agere quod tu prohibes, memento aposto- licas epistulas non eis tantum scriptas, qui tempore illo quo scribebantur audiebant, sed etiam nobis — non enim ob aliud in s ecclesia recitantur — ; adtende etiam illud, quod apostolus ait: an uultis experimentum eius accipere qui in me loqui- tur Christus? et recole iam non quid Paulus, sed quid per eum Clnistus locutus sit quod paulo ante commemoraui: prae- dicauerbum, instaoportuneinoportune etcetera; adtende io etiam quemadmodum ad Titum, cum explicaret qualis esse episcopus debeat, etiam perseuerantem dixit esse oportere iuxta doctrinam fidelis uerbi: ut potens sit, inquit, et exhortari in doctrina sana et contradicentes redarguere. sunt enim multi non subditi, uaniloqui et mentis seduc- i5 tores, maxime qui ex circumcisione sunt, quos oportet refelli. non ergo solos qui ex circumcisione sunt, sed eos maxime tales esse ait; oportere tamen in doctrina sana redargui refellique ab episcopo uaniloquos et mentis seductores indubi- tata praeceptione firmauit. unde hoc etiam mihi iussum esse » cognosco, hoc pro uiribus ago, huic operi. quantum ipse qui iussit adiuuat, perseueranter insisto. quid obstas, quid obstre- pis, cur prohibes, cur reprehendis? tibine oboedire oportet an deo? X. 13. Nisi forte ista, quae a me de ecripturis sanctis docu- v> menta prolata sunt, sic accipienda arbitraris, ut, quod uestros factitare laudasti, in ecclesia tantuin quae in lege mandata sunt populi doceantur. ibi enim forsitan putas corripiendos et conuincendos esse diuersa sentientes, ut unusquisque doctor 6 II Cor. 13. 8 8 II Tim. 4. 2 12 Tit. 1, 9-11 26 cf. epist. Creac. et pag. 328, 6 1 flagitauerie Ym2o 7 non] num ex non Wml num Yml 9 oppor- def. X tune v inportune codd. praeter Wml 11 etiam| quod Wm3 12 et om. Z exortari Y 14 uaniloqui et) uaniloquiae WmlR 16 aolus Wml 21 obrtrepes quur Wml 25 arbitrans WmlR quodj quo8 Yml 26 fatitare Wml 28 ut] et Yml 336 VI. Contra Cresconium suorum tantummodo disputando et praedicando emendet erro- rem, si quid autem tale cum eis qui foris sunt agere institerit, tunc animosus, tunc contentiosus uel litigiosus habendus sit, quia et ipse Hiexechiel, inquis, et alii prophetae cum uerbis dei ad suum populum mittebantur, Israhelitae sciUcet ad Isra- s helitas. XI. 14. Ad haec quoque tibi respondeo. iam quidem supra commemoraui dominum ipsum Iesum. qui se imitandum disci- pulis praebuit, non solum Iudaeis, uerum etiam Pharisaeis et Sadducaeis et Samaritania et ipsi diabolo principi omnium 10 fallaciarum et errorum adserere ueritatem et de lege respon- dere non dedignatum. sed ne hoc domino licuisse, seruis autem eius existimes non licere, accipe quid in Actibus apostoloruni legatur: Iudaeus autem quidam Apollo nomine, Alexan- drinus genere, deuenit Ephesum, potens in scripturis. u hic catechizatus erat uiam domini, et feruens spiritu loquebatur et docebat uerissime quae iuxta Iesum, sciens solum baptismum Iohannis; hic etiam coeperat fiducialiter agere in synagoga. quem cum audissent Aquila et Priscilla, assumpserunt eum et certius illi » exposueruut uiam domini. uolente autem illo ire in Achaiam exhortati fratres scripserunt discipulis ut eum reciperent. qui cum uenisset, multum contulit his qui ibi crediderunt; uehementer onim Iudaeos reuincebat publice ostendens per scripturas esse a Iesum Christum. quid de isto dicis, quid sentis? nonne for- tasse eum contentiosum et animosum concitatorem paratorem- que rixarum criminaremini, nisi tanta libri sancti auctoritate premeremini? 4 epist Cresc. 7 pag. 382, 23 sqq. 14 Act 18, 24—28 X 2 agere in mg. Yml 4 hiezehiel W iezechihel R iezechiel Z 10 sa- duccaeis Wml sadncaeis Wm2Ym2 diabulo Wml 12 hoc] oc Wml 14 nomine alexandrinua bis Yml 16 catethizatus W cateciiatus YR cathezizatus Z domini om. WYR 17 Iesum] add. erant Wm3 18 coe- pit t> 19 sinagoga WYml 21 domini om. YR 23 inueniasent W uenissent Yml 24 crediderant Z 27 paratorem om. YRv lib. I 10, 13-12, 15 XII. 15. An quia ludaeus in Christuni crediderat, proptere.i Iudaeos christianae fidei resistentes et Iesuin negantes esse (Jhristuiu publice renincere debebat, nos auteni, quia partis Donati numquam fuimns, propterea partem Donati resistentem 5 christianae unitati reuincere non debemus? numquid Paulus apostolus aliquando fuit cultor idoloruin aut aliquando fuit in haeresi Epicureorum uel Stoicoium, cum qilibus tamen eum nec puduit nec piguit de quaestione dei uiui et ueri habere -sormonem? accipe, quid de hac re in eodem libro scriptuni 10 sit: Paulus antem cuin illos Athenis expectaret, inri- tabatur spiritn suo intra se, uidens circa idola esse ciuitatem. disputabat igitur Iudaeis in syuagoga et gentibus et colentibus et in foro per omnem diem ad eos qui aderant. quidam uero Kpicureorum et Stoico- 15 rum philosophorum conferebant cum illo, et quidam dicebant: quidnam uelit seminator uerborum hic dicere? alii uero: peregrinorum daemoniorum uidetur adnuntiator esse. ecce apostolus Paulus Stoicos et Epicureos. diuersas non solum ab illo uerum etiam inter se aduersasque so haereses, secum conferre non respuit, non tantum extra eccle- siam, sed etiara extra synagogam disputans cum eis, nec eorum conuiciis exterritus uelut lites contentionesque decliuans a praedicanda christiana ueritate cessauit. nam uide, quid con- sequenter sancta scriptura testatur: adprehensumque eum, •a inquit, in Areopagum duxerunt dicentes: possumus scire quae sint haec quae a te dicuntur? insueta enim quaedam adfers in aures nostras; uolumus ergo scire quidnam uelint haec esse. Athenienses autem et ad- 10 Act. 17, 16—18 24 Act. 17, 19—23 3 debebant WYmlR 5 unitate Wml 8 piuguit Wml 10 titj def. X est Yml athenienses W iiicitabatur Ymd 12 cum iudaeis Ym2Rm2 sinagoga WY 1C uelut Rml uult v 19 aduersas (que del.) Wm2 21 etiam om. v sinagogam WY deputans Yml 23 cessabit WmlYmlR 24 appreliensum (que om.) Z inquit eum Y 25 inquid Wml ariopagum YR LII. Auguat. o. Don. II. 22 338 VI. Contra Creeconium uenae hospites ad nihil aliud uacabant quam dicere noui aliquid aut audire. stans nero Paulus in medio Areopago dixit: uiri Athenienses, per omnia supersti- tiosiores uos uideo. perambulana enim et considerans simulacra uestra inueni etiam aram in qua erat scri- t ptum: ignoto deo. quem ergo ignorantes colitis, hunc ego adnuntio uobis et cetera quae commemorare omnia longum est. quod tamen ad quaestionem quam nunc discutimus sufticit, adtende, obsecro te, Hebraeum ex Hebraeis apostoluin Ohristi stantem ac sermocinantem non in synagoga Iudaeorum 10 neque in ecclesia christianorum, sed in Areopago Atheniensinm, hoc est contentiosorum maxime impiorumque Graecorum. ibi enim loquacissimae philosopborum haereses extiterunt. qua- rum nonnullae, sicut ipsi qui hic commemorati sunt Stoici, magis de uerborum quam de rerum aduersitate confiigunt, is quod apostolus prohibuit Timotheum, dicens ad nihil esse utile nisi ad subuersionem audientium. nam de his, ut nosti, Tullius ait: uerbi enim controuersia iam diu torquet homines Graeculos, contentionis cupidiores quam ueritatis. hos tamen Paulus noster adloquendos corrigendosque suscepit » nec ipsius loci nomine exterritus, quod ex Marte inditum resonat, quem deum dicunt esse bellorum, ibi pacifica credi- turis intrepidus loquebatur, ibi spiritalibus adcinctus armis perniciosos expugnabat errores nec contentiosos tamquam mitis- simus nec dialecticos tamquam simplicissimus formidabat. » XIII. 16. Nosti enim quam maxime apud Stoicos uiguisse dialecticam, quamuis et ipsi Epicurei, quos inperitia liberalinm disciplinarum non solum non pudebat, uerum etiam delectabat, 16 cf. II Tim. 2, 14 18 Cic. De or. I 11, 47 X 3 ariopago Ym2R superatitiosorea Zml euperstitiosos YRv (Gr. oEt3i8ai(iovt3ttf,'j;) 7 omnino Wm3 10 sinagogam WYml synagogam R 11 neqae) quae Wml ariopago Ym2 13 ibi) ethi WYmlR 14 ipae Yml hic] lioc Wml mihi Rml 15 diuersitate Wm3Ym2 16 thimo- theum Z 21 mare WmlYmlR 24 tamquam— dialecticoa om. Wml 28 pntebat Wml lib. I 12, 15-13, 16 339 quasdam disputandi vegulas, quibus quisque usus minime falleretur, se potius et tenere et docere iactabant. quid est enim aliud dialectica quain peritia disputandi? quod ideo ape- riendum putaui, quia etiam ipsam mihi obicere uoluisti, quasi s christianae non congruat ueritati et ideo me doctores uestri uelut hominem dialecticum merito fugiendum potius et cauen- dum quam refellendnm reuincendumque censuerint. quod cum tibi non persnaserint — nam te aduersus nos etiam sciibendo disputare non piguit — , tu tamen in me dialecticam crimi- iu natus es. quo falleres inperitos illosque laudares, qui dispu- tando mecum congredi noluerant. sed tu uidelicet non dialec- tica uteris, cum contra nos scribis. ut quid te ergo in tantum dispntandi periculum proiecisti. cum disputare non noueris? aut si nosti. cur dialecticns dialecticam criminaris. ita uel teme- 15 rarius uel ingratus, ut aut imperitiam qua uinceris non refrenes aut doctrinam qua iuuaris accuses? inspicio sermonem tuum, istum ipsum quem ad me scripsisti; uideo te quaedam copiose ornateque explicare. lioc est eloquenter. quaedam uero subtiliter arguteque disserere, hoc est dialectice. et tamen eloquentiam 20 dialecticamque repreliondis. si noxia sunt. quare haec facis: si non sunt, cur arguis? sed ne etiam nos uerbi controuersia torqueat. cum res ipsa intelle»atur. minus laborandum est quid hominibus eam uocare placueiit. proinde si eloquens ille appel- landus est, qui non solum copiose et urnate. sed etiam uera- 25 citer dicit, itemque si dialecticus ille nppellandus est, qui non solum subtiliter. sed etiam ueraciter disserit, nec eloquens es nec dialecticus, non qnia ieiuna et inornata est dictio tua nec 4 cf. epist. Cresc. 4 quia etiaml qui etiam WmlR quietaiu Yml obieccre Wml def. X 5 ductores Wml 8 aduersum Z 10 falleris Zml inperatos Wml 11 dialecticam WYml 15 imperitia WmUt imp>-ria 1*«/ 17 tcrib- sisti (sic et scribtus saepe) W 18 lioruatoque Wml ornate (que om.) YmlR suptiliter Ym2 20 reprehenderis WmlYmlR rcprehendere YmS noia Yml hoc Jlv 24 ordinate WYml 2(1 suptilirer YmS ueraciter etiam v ueraciter] incipit X 27 inomata mripsi coll. Un. 18 el 24 inordinata codd. v 22* 340 VI. Contra Cresconiuin quia obtunsa et crassa est disputatio tua, sed quia ipsa facun- dia atque sollertia ad defensionem abuteris falsitatis. si autem non in sola ueritate. sed etiarn cum mala causa diserte uel neruose agitur, recte potest eloquentia uel dialectica nominari, et eloquens es et dialecticus, quia et facunde dicis uana et 5 acute disputas falsa. sed de te uidero. XIIII. 17. Stoici certe maxime dialectici fuerunt. cur apo- stolus Paulus. ne conferrent cum illo, non eos cautissime deui- tauit, et uestros episcopos laudas. quod nobiscum uelut cum dialecticis nolint habere sermonem? aut si et Paulus dialecti- io cus erat et ideo conferre secum Stoicos non timebat, quia non solum acute disputabat sicut et illi, sed etiam ueraciter quod rion illi, iam caue cuiquam dialecticam pro crimine obieceris, qua usos apostolos confiteris. neque enim, cum hoc mihi obicis, imperitia te falli puto, sed fallere astutia. nomen is quippe Graecum est dialeetica, quae si usus admitteret for- tasse Latine disputatoria uocaretur, sicut grammaticam Latine litteraturara linguae utriusque doctissimi appellauerunt. sicut enim a litteris denominata est gramraatica, quoniam Graece grammata litterae dicuntur, sic a disputatione dialectica so nomen accepit, quoniam disputatio Graece dialoge uel dialexis appellatur. sicut autem grammaticus a ueteribus Latine dictus est litterator, ita qui Graece dialecticus dicitur multo usita- tius et tolerabilius Latine dicitur disputator. puto iam quod apostolum disputatorem non neges, etiamsi dialecticum neges. « inprobare ergo in uocabulo Graeco, quod adprobare cogeris in 9 cf. epist. Cresc. 1 obtusa Xm2Ym2Zv 2 solertia WmlYmlv 3 dissereat WmlXml descrat Yml disserat R disseritnr Ym2v 5 es et] eseet Wml 6 ni- dero] ut uidero Wm2 10 nollint W 11 conferres (conferrens XY conferens R) csse cum stoicos WXmlYmlR conferre cum stoicis Ym2v 13 caue ne Wm2Xm2Z pro] pre Wml prae Yml 14 obicere Ym2 ausos Yml 17 latine— grammaticam om. W litteratnram latine v 18 literaturam W 20 grammata] grammatica Wml 22 dictis Yml 23 litteiatua YRv qui et dicitur om. v usitatius om. W 24 quod iam '/.ml 25 noneges Wml lib. I 13, 16-14, 18 341 Latino, quid est aliud quam indoctis praetentare fallaciam, doctis facere iniuriam? aut si et disputatorem apostolum uegas, qui tam adsidue, tam egregie disputabat, nec Graece nosti nec Latine, uel, quod est credibilius, et in uerbo Graeoo 5 fallis eos qui Graece nesciuut et in Latino qui nec Latine sciunt. quid enim est, non dico inperitius — neque enim tu ista non nosti — , sed omnino fallacius quam, cum audias et legas tam multos multiplicesque sermones apostoli adserentis ueritatem, conuincentis falsitatem, negare quod soleat disputare. io cum hoc fieri nisi disputaudo non possit? 18. Quodsi hoc ab illo factitatum fateris, quia fateri eius litteris cogeris, non tamen has disputationes. sed sermones uel epistulas appellandas esse contendis, quid ego tecum sic diutius agam. ut qui liaec ignorant quem uolunt nostrum ad- 1» probent, quem uolunt inprobent? de ipsis diuinis litteris. quibus necesse est cedas, lioc doceo, ipsa prorsus uerba, ipsa reruni uocabula profero. habes in hoc eodem testimonio, quod de Actibus apostolorum commemoraui, de ipso Paulo ita positum: disputabat igitur Iudaeis in synagoga et gentibus 20 et colentibus in foro; habes alio loco, quamuis cum populo christiano agetet congregatis in ecclesia fratribus, ita scriptum: sedens uero quidam adulescens nomine Eutychus in fenestra, deductus somno graui, dis- putante Paulo; habes etiam in libro Psalmorum: suauis sit ei disputatio mea; habes et apud Esaiam prophetara: uenite, disputemus. dicit dominus, et multis aliis diuinaruin scriptnrarnoi locis lege ubi inueneris lioc uerbuni 19 Act. 17, 17 22 Act. 20, '.) 24 Ps. 103, 34 26 ESai. 1, 18 8 assereutis Wm3XZ adsemites YR{c) 0 cmiuincentvs YRi> cniiOin- centius Zml 10 fieri] feri Xml 18 apoatolutn Wml 1!> iginirj ail-l. cum Ymg. sinagojja WYR 21 plllo Wml agrre XmlYmlH 22 adulcscene qui.lam XX (Gi: «j vsavio;) 23 euthicas WYIi «utku-i XX deductos Yml ductus XX (xaT«ts«p9]uv«;) 24 suauis sit — p. 35:.'. 30 incorruptani et ca dexunt in X, tribua Joliis ilepirdilis 25 dispilla /,' 27 locis— 342, 2 scripturarum owi. W 342 VI. Contra Cresconium et inspice codices Graecos in eisdem testimoniis sanctarum scripturarum, et uidebis unde sit appellata dialectica, ne, quod omnes iusti etiam cum deo faciunt, quibus dictum est: ue- nite, disputemus, dicit dominus, non imiteris sapienti pietate, sed insulsa temeritate crimineris. 5 XV. 19. Qui enim disputat, uerum quid sit disputando discernit a falso. quod qui non possunt et tamen dialectici uideri uolunt, per insidiosas interrogationes captant incautorum udsensiones, ut ex eorum responsionibus concludant, unde illos uel in aperta falsitate deceptos rideant uel occultam falsitatem 10 deceptis persuadeant, quam plerumque etiam ipsi existimant ueritatem. qni autem uerus disputator est. id est ueritafo a falsitate discretor, primo id apud se ipsum agit, ne non recte discernens ipse fallatur, quod nisi diuinitus adiutus peragere non potest, deinde cum id quod apud se egit ad alios docen- 15 dos profert, intuetur primitus quid iam certi nouerint, ut ex his eos adducat ad ea quae non nouerant uel credere nolebant, ostendens ea consequentia his, quae iam scientia uel fide reti- nebant, ut per ea uera, de quibus se perspiciunt consentire, cogantur alia uera quae negaueiant adprobare, et sic uerum quod falsum antea putabatur discernatur a falso, cum inue- nitur consentaneum illi uero, quod iam antea tenebatur. XVI. 20. Hoc ille uerus disputator si late diffuseque faciat, eloquenter facit alioque tunc censetur augeturque uocabulo, ut dictor potius quam disputator uocetur, sicut illum locum apostolus copiose dilatat atque diffundit: in omnibus, inquit, commendantes nosmet ipsos ut dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in angustiis, in 3 Esai. 1, 18 26 II Cor. 6, 4-10 X 2 scripturam Y 4 sapientu pietates Wml 6 disputat, uerum quid sit disputando scripsi disputauerat quid sit di9putatio WYmlR dispu- tauerit Ym2 disputat quid sit uerum disputando Z dieputat uerum t 9 conclnudant Wml 10 redeant R 11 persuadent WmlYmlR ipsi om. Z 13 promo Yml 14 falatur Wml 18 biis ex iia Y ia R 24 agcturquc WYR uocaiolo R 26 cupiosp W lib. I 14, 18- 17, 21 343 plagis. in carceribus, in seditionibus, in laboribus. in uigiliis, in ieiuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in benignitate, in spiritu sancto. in caritate non ficta, in uerbo ueritatis, in uirtute sdei; per arma iustitiae dextra et sinistra, per glo- riam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut seductores et ueraces. ut qui ignoramur et cognoscimur, quasi morientes et ecce uiuimus. ut coerciti et non mortificati, ut tristes semper loautem gaudentes, sicut egeni multos autem ditan- tes, tamquam nihil habentes et omnia possidentes. quid enim boc stilo apostolico uberius et ornatius, id est eloquentius facile inueneris? si auteni presse atque constricte, magis eum disputatorem quam dictorcm appellaie consuerunt, 15 qualiter agit idem apostolus de circumcisione et praeputio patris Abraham uel distinctione legis et gratiae, quod quidam non intellegentes, imrao uero calumniautes criminati sunt eum dicere: faciamus mala. Ut ueniant bona. siue autem sit dictor siue disputator, nec dictio sine disputationc est, cum «u et in ipsa eloquentiae latitudine ueritas a falsitatp discernitur, nec disputatio potest esse sine dictione. quando utique uerbis et lingua ipsa constrictio sermonis exprimitur, siue illo utatur perpetuo siue interrogando eum cum quo agit cogat respon- dere quod uerum est et ex hoc ad aliud ueium quod quaere- 25 batur adducat, ubi maxime regnare dialectica dicitur. XVII. 21. Cum enim quisque suis responsionibus conuin- citur, et si male respondit non habet quod inputet disputatori 18 Rom. 3, 8 2 8ientia W •"> in deitra Wm3 et in sinistra W a dcxtris et a ilef. X sinistris X 6 imfamiain W 'J coherciti 7. 13 inueniris Wml in- nenis Zv prese Wml 14 consueuerunt v 10 distiutione W 18 eueniant o 19 doctor % 22 ipsa om. Z coustructio Z siuc ergo illo Wm3 24 quercbantur Yml 23 ibi WmX 26 uincilur WYRv, cf. p. 344, 4. 345, 16 27 respondct Ym2 inputat WmlYli disputori R 336 VI. Contra Cresconium suorum tantummodo disputando et praedicando emendet erro- rem, si quid autem tale cum eis qui foris sunt agere inatiterit. tunc animo8U8, tunc contentiosus uel litigiosus habendus sit, quia et ipse Hiexeckiel, inquis, et alii prophetae eum uerbis dei ad suum populum mittebantur, Israhelitae scikeet ad Isra- s kelitas. XI. 14. Ad haec quoque tibi respondeo. iara quidem supra commemoraui dominum ipsum Iesum, qui se imitandum disci- pulis praebuit, non solum Iudaeis, uerum etiam Pharisaeis et Sadducaeis et Samaritanis et ipsi diabolo principi omnium 10 fallaciarum et errorum adserere ueritatem et de lege respon- dere non dedignatum. sed ne hoc domino licuisse, seruis autem eius existimes non licere, accipe quid in Actibus apostolorum legatur: Iudaeus autem quidam Apollo nomine, Alexan- drinus genere, deuenit Ephesum, potens in scripturis. u hic catechizatus erat uiam domini, et feruens spiritu loquebatur et docebat uerissime quae iuxta lesum, sciens solum baptismum Iohannis; hic etiam coeperat fiducialiter agere in synagoga. quem cum audissent Aquila et Priscilla, assumpserunt eum et certius illi » exposuerunt uiam domini. uolente autem illo ire in Achaiam exhortati fratres scripserunt discipulis ut eum reciperent. qui cum uenisset, multum contulit his qui ibi crediderunt; uehementer onim Iudaeos reuincebat publice ostendens per scripturas esse » Iesum Ghristum. quid de isto dicis, quid sentis? nonne for- tasse eum contentiosum et animosum concitatorem paratorem- que rixarum criminaremini, nisi tanta libri sancti auctoritate premeremini? 4 epist Cresc. 7 pag. 382, 23 nqq. 14 Act 18, 24—28 X 2 agere in mg. Yml 4 hiezehiel W iezechihel R iezechiel Z 10 sa- duccaeis Wml eaducaeis WmZYmS diabulo Wml 12 hoc] oc Wml 14 nomine aleiandrinua bis Yml 16 catethizatus W catecizatus YR catbezizatue Z domini om. WYR 17 Iesum] add. erant Wm3 18 coe- pit v 19 siuagoga WYml 21 domini om. YR 28 inuenissent W uenissent Yml 24 crediderant Z 27 paratorem om. YRv lib. 1 10, 13-12, 15 XII. 15. An quia Iudaeus in Christum crediderat, propterea Indaeos cliristianae fidei resistentes et lesum negantes esse Cliristum publice reuincere debebat, nos autem, quia partis Donati nuniquam fuimus, propterea partem Donati resistentem 5 christianae unitati reuincere non debemus? numquid Paulus apostolus aliquando fuit cultor idolorum aut aliquando fuit in haeresi Epicureorum uel Stoicoium, cum qUibus tamen eum nec puduit nec piguit de quaestione dei uiui et ueri liabere sormonem? accipe, quid de hac re in eodem libro scriptum 10 sit: Paulus autem cum illos Athenis eipectaret, inri- tabatur spiritu suo intra se, uidens circa idola essc ciuitatem. disputabat igitur Iudaeis in syuagoga et gentibus et colentibus et in foro per omnem diem ad eos qui aderant. quidam uero Epicureorum et Stoico- 15 rum philosophorum conferebant cum illo, et quidam dicebaut: quidnam uelit seminator uerborum hic dicere? alii uero: peregrinorum daemoniorum uidetur adnuntiator esse. ecce apostolus Paulus Stoicos et Epicureos. diuersas non solum ab illo uerum etiam inter se aduersasque io haereses, secum conferre non respuit, non tantum extra eccle- siam, sed etiam extra synagogam disputans cum eis, nec eorum conuiciis exterritus uelut lites contentionesque decliuans a praedicanda christiana ueritate cessauit. nam uide, quid con- sequenter sancta scriptura testatur: adprehensumque eum, a inquit, in Areopagura duxerunt dicentes: possumus scire quae sint haec quae a te dicuntur? insueta enim quaedam adfers in aures nostras; uolumus ergo scire quidnam uelint haec esse. Athenienses autem et ad- 10 Act. 17, 16—18 24 Act. 17, 19—23 3 debebant WYmlR 5 unitate Wml 8 pinguit Wml 10 til\ def. X est Yml athenienses W ir.citabatur Ym2 12 cum iudaeis Ym2Rm2 sinagoga WY 1G uelut Rml uult v 19 aJuersas (que dtl.) Wm2 21 etiam om. v sinagogam WY deputaas Yml 23 cessabit WmlYmlR 2-1 apprehensum ique om.) Z inquit eum Y 25 inquid Wml ariopagum YR LIL Aogust. c. Don. U. 22 338 VI. Contra Cresconinm ueuae hospites ad nihil aliud uacabant quam dicere noui aliquid aut audire. stans uero Paulus in raedio Areopago dixit: uiri Athenienses, per orania supersti- tiosiores uos uideo. perambulans enim et considerans simulacra uestra inueni etiara aram in qua erat scri- & ptum: ignoto deo. quem ergo ignorantes colitis, hunc ego adnuntio uobis et cetera quae commemorare omnia longuin est. quod tamen ad quaestionem quam nunc discutimus snfficit, adtende, obsecro te, Hebraeum ex Hebraeis apostolum Ohristi stantem ac sermocinantem non in synagoga Iudaeorum 10 neque in ecclesia christianorum, sed in Areopago Atheniensium, hoc est contentiosorum raaxime impiorumque Graecorum. ibi enim loquacissimae philosophorum haereses extiterunt. qua- rum nonnullae, sicut ipsi qui hic commemorati sunt Stoici, magis de uerborum quam de rerum aduersitate confligunt, 15 quod apostolus prohibuit Tiraotheum, dicens ad nihil esse utile nisi ad subuersionem audientium. nam de bis, ut nosti, Tullius ait: uerbi enim controuersia iam diu torquet homines Graeculos, contentionis cupidiores quam ueritatis. hos tamen Paulus noster adloquendos corrigendosque suscepit » nec ipsins loci nomine exterritus, quod ex Marte inditum resonat, quem deum dicunt esse bollorum, ibi pacifica credi- turis intrepidus loquebatur, ibi spiritalibus adcinctus armis perniciosos expugnabat erroies nec contentiosos tamquam mitis- simus nec dialecticos tamquam simplicissimus forraidabat. a XIII. 16. Nosti enim quam maxime apud Stoicos uiguisse dialecticam, quamuis et ipsi Epicurei, quos inperitia liberalium discipliuarum non solum non pudebat, uerura etiam delectabat, 16 cf. II Tim. 2, 14 18 Cic. De or. I 11, 47 tlef. X -i ariopajjo Yni2R superstitiosores Zml superstitiosos YRv (Gr. 3Ei3i3oi(iovt3tEpo->;) 7 omnino Wm3 10 sinagotfain WYml synagogain R 11 ne-ria Yml 17 tcrib- sisti (sic et scribtus saeye) W 18 lioriiateque Wml ornate (que om.) YmlR suptiliter Ym2 20 reprehenderis WmlYmlR reprellendere Ymil noxa Yml hoc Rv 24 ordinate WYml 26 suptiliter Ym2 ueratiter etiam v ueraciter] incipit X 27 inornata scripri coll. lin. 18 et 24 inordinata codd. v 22* 340 VI. Contra Cresconium quia obtunsa et crassa est disputatio tua, sed quia ipsa facun- dia atque sollertia ad defensionem abuteris falsitatis. si autem non in sola ueritate, sed etiam cum mala causa diserte uel neruose agitur, recte potest eloquentia uel dialectica nominari, et eloquens es et dialecticus, quia et facunde dicis uana et s acute disputas falsa. sed de te uidero. XHII. 17. Stoici certe maxime dialectici fuerunt. cur apo- stolus Paulus, ne conferrent cum illo, non eos cautissime deui- tauit, et uestros episcopos laudas, quod nobiscum uelut cum dialecticis nolint habere sermonem? aut si et Paulus dialecti- 10 cus erat et ideo conferre secum Stoicos non timebat, quia non solum acute disputabat Bicut et illi, sed etiam ueraciter quod non illi, iam caue cuiquam dialecticam pro crimine obieceris, qua usos apostolos confiteris. neque enim, cnm hoc mihi obicis, imperitia te fa.ll i puto, sed fallere astutia. nomen v> quippe Graecum est dialectica, quae si usus admitteret for- tasse Latine disputatoria uocaretur, sicut grammaticam Latine litteraturam linguae utriusque doctissimi appellauerunt. sicut enim a litteris denominata est grammatica, quoniam Graece grammata litterae dicuutur, sic a disputatione dialectica *> nomen accepit, quoniam disputatio Graece dialoge uel dialexis appellatur. sicut autem grammaticus a ueteribus Latine dictus est litterator, ita qui Graece dialecticus dicitur multo usita- tius et tolerabilius Latine dicitur disputator. puto iam quod apostolum disputatorem non neges, etiamsi dialecticum neges. » inprobare ergo in uocabulo Graeco, quod adprobare cogeris in 9 cf. epist. Cresc. 1 obtusa XmSYmSZv 2 solertia WmlYmlo 8 dissereat WmlXml deserat Yml disserat R disseritur YmZv 5 es et] esaet Wml 6 ui- dero) ut uidero WmZ 10 nollint W 11 conferres (conferrens XY conferens R) esse cum stoicos WXmlYmlB conferre cum atoicis YmZv 13 caue ne WmSXmSZ pro] pre Wml prae Yml 14 obicere YmS ausos Yml 17 latine— grammaticam om. W litteraturam latine » 18 literaturam W 20 grammata] grammatica Wml 22 dictis Yml 23 litteratus YRv qui et dicitur om. v usitatius om. W 24 qnod iam Zml 25 noneges Wml lib. I 13, 10-14, 18 341 Latino, quid est aliuJ quam indoctis praetentare fallaciam, doctis facere iniuriam? aut si et disputatorem apostolum uegas. qui tam adsidue, tam egregie disputabat, nec Graece nosti nec Latine, uel, quod est credibilius, et in uerbo Graeoo » fallis eos qui Graece nesciuut et in Latino qui nec Latine seiunt. quid enim est, non dico inperitius — neque enim tu ista non nosti — , sed omnino fallacius quam, cum audias et legas tam multos multiplicesque sermones apostoli adserentis ueritatem, conuincentis falsitatem, negare quod soleat disputare. io cum lioc fieri nisi disputaudo non possifr1 18. Quodsi lioc ab illo factitatum fateris, quia fateri eius litteris cogeris, non tamen has disputationes, sed sermones uel epistulas appeliandas esse contendis, quid ego tecum sic diutius agam. ut qui liaec ignorant quem uolunt nostrum ail- io probent, quem uolunt inprobent? de ipsis diuinis litteris. quibus necesse est cedas, hoc doceo, ipsa prorsus uerba, ipsa rerum uocabula profero. liabes in hoc eodem testimonio, quod de Actibus apostolorum commemoraui, de ipso Paulo ita positum: disputabat igitur Iudaeis in synagoga et gentibus 20 et colentibus in foro; habes alio loco, quamuis cum populo christiano ageret congregatis in ecclesia fratribus, ita scriptum: sedens uero quidam adulescens nomine Eutychus in fenestra, deductus soinno graui, dis- putante Paulo; habes etiam in libro Psalnioruin: suauis » sit ei disputatio mea; habes et apud Esaiam prophetam: uenite, disputemus. dicit dominus, et multis aliis diuinarum scripturarnm locis lege ubi iuueneris lioc uerbiim 19 Act. 17, 17 22 Act. 20, 9 24 Ps. 103, 34 20 Ksai. 1, 1S 8 asserentis Wm3XZ adsernut«s Yfi(e) 9 eonuinceiltes Yfiv C"iiuin- cenrius Zml 10 fieri] fcri Xml 18 aiioatoluui Wml 19 igiturj wl'l. cum Ymg. sinagopa WYft 21 pulo Wrnl ogere XmlYmllt 22 adulesceii8 quiilam XZ (Gr. vsavia;) 2:5 euthieus WYfi euficus XZ 'leductos Yml iluctus XZ (v.arcis/tpijisv');) 24 nuauis sit — p. 3.52. 30 incorruptam et ca dmtM iii X, ttibmfoHi* dcptrilitis 25 ilispllta II 27 locis — p. 342, 2 scriptararniii om. W 342 VI. Contra Cresconium et inspice codices Graecos in eisdem testimoniis sanetarum scripturarum, et uidebis unde sit appellata dialectica, ne, quod omnes iusti etiam cum deo faciunt, quibus dictum est: ue- nite, disputemus, dicit dominus, non imiteris sapienti pietate, sed insulsa temeritate crimineris. 5 XV. 19. Qui enim disputat, uerum quid sit disputando discernit a falso. quod qui non possunt et tamen dialectici uideri uolunt, per insidiosas interrogationes captant incautorum adsensioues, ut ex eorum responsionibus concludant, unde illos uel in aperta falsitate deceptos rideant uel occultam falsitatem 10 deceptis persuadeant, quam plerumque etiam ipsi existimant ueritatem. qni autem uerus disputator est, id est neritatis a falsitate discretor, primo id apud Be ipsum agit, ne non recte discernens ipse fallatur, quod nisi diuinitus adiutus peragere non potest, deinde cum id quod apud se egit ad alios docen- 15 dos profert, intuetur primitus quid iam certi nouerint, ut ex hi8 608 adducat ad ea quae non nouerant uel credere nolebant, ostendens ea consequentia his, quae iam scientia uel fide reti- nebant, ut per ea uera, de quibus se perspiciunt consentire, cogantur alia uera quae negaueiant adprobare, et sic uerum » quod falsum antea putabatur discernatur a falso, cum inue- nitur consentaneum illi uero, quod iam antea tenebatur. XVI. 20. Hoc ille uerus disputator si late difFuseque faciat, "eloquenter facit alioque tunc censetur augeturque uocabulo. ut dictor potius quam disputator uocetur, sicut illum locum » apostolus copiose dilatat atque diffundit: in omnibus, inquit, commendantes nosmet ipsos ut dei ministros, in raulta patientia.in tribulationibus, in angustiis, in 3 Esai. 1, 18 26 II Cor. 6, 4-10 X 2 scriptoram Y 4 sapienti» pietates Wml 6 disputat, uerum quid sit disputando scripsi disputauerat quid sit disputatio WYmlR dispu- tauerit Ym2 disputat quid sit uerum disputando Z disputat uerum v 9 conclaudant Wml 10 redeant R 11 persuadent WmlYmlR ipsi om. Z 13 promo Yml 14 falatur Wml 18 hiis ex iis Y is R 24 ageturque WYR uocaMo It 26 cupiose W lib. I 14, 18—17, 21 plagis. in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in uigiliis, in ieiuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in benignitate, in spiritu sancto. in caritate non ficta, in uerbo ueritatis, in uirtute s dei; per arma iustitiae dextra et sinistra, per glo- riam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut seductores et ueraces. ut qui ignoramur et cognoscimur, quasi morientes et ecce uiuimus. ut coerciti et non mortificati, ut tristes semper 10 autem gaudentes, sicut egeni multos autem ditan- tes, tamquam nihil habentes et omnia possidentes. quid enim hoc stilo apostolico uberius et ornatius, id est eloquentius facile inueueris? si autem presse atque constricte, magis eum disputatorem quam dictorem appellare consuerunt, 15 qualiter agit idem apostolus de circumcisione et praeputio patris Abraham uel distinctione legis et gratiae, quod quidam non intellegentes, immo uero calumniautes criminati sunt eum dicere: faciamus mala, ut ueniant bona. siue autem sit dictor siue disputator, nec dictio sine disputatione est, cum 2u et in ipsa eloquentiae latitudine ueritas a falsitate discernitur, nec disputatio potest esse sine dictione. quando utique uerbis et lingua ipsa constrictio sermonis exprimitur, siue illo utatur perpetuo siue interrogando eum cnm quo agit cogat respou- dere quod uerum est et ex hoc ad aliud uerum quod quaere- 2b batur adducat, ubi maxime regnare dialectica dicitur. XVII. 21. Cum enim quisque suis responsionibus couuin- citur, et si male respoudit non habet qnod inputet disputatori 18 Bom. 8, 8 2 sientia W •"> in dextra Wm3 et in sinistra W a dextris et a 10 distintione W 18 eueniant v 19 doctor Z 22 ipsa om. Z constructio Z siue ergo illo Wm3 24 querebantur Yml 25 ibi Wm~' 26 uincitur WYRv. cf. p. 344, 4. 345, 16 27 respondct YmS inptitat WmlYIt disputori R 814 VI. Contra Crcaconium sed sibi, et si bene respondit erubescit ulterius resistere non iam disputatori sed sibi. in quo geuere dominns cuin aduersus ludaeos crebro ageret eosque illoruiu responsionibus captos conclusosque conuinceret, non uos audierant nec a uobis con- uiciari didicerant; nam libentius et inuidiosius eum fortasse 5 dialecticum quam Samaritanura appellarent. quomodo enim putes eos contortos atque confusos, cum uolentes eum capere in uerbo priores interrogauerunt, utrum liceret tributum red- dere Caesari, bicipiti uidelicet conplexione insidiantes, ut qaod- libet eligens caperetur, si licere responderet, tamquam retis 10 esset aduersus populum dei, si autem diceret non licere, taraquam Caesaris aduersarins puniretur? ubi ille nummum sibi poposcit ostendi et interrogauit. cuius haberet imaginein et inscriptionem. at illi cum respondissent: Caesaris — aperta enim ueritas boc eos respondere cogebat — , continuo dominus eorum responsione colligatos ac captos trahens: reddite, inquit, Caesari quae Caesaris snnt et deo quae dei s u ii t. obsecro te, illine fuerunt dialectici, qui praetentis inter- rogationis insidiis decipiendo superare moliti sunt, an ille potius, qui ex hoc ipso quod interrogauerunt ueram eoruni *> responsionem prudentia interrogationis eliciens illud ueruni. quod ab eo putabant peiiculose dici, ipsos conptilit confiteri? XVIII. 22. Si illos dixeris fuisse dialecticos, quia dolose. quia calumniose, quia malitiose interrogando in uerbo capeie cupiebant — tales enini etiani nos uultis uideri — , cur eis » tamen doniinus respondit? cur eos usque ad ueritatis confes- sionem reddita ratione perduxit? cur eis dixit: quid me temptati8. hypocritae? et non addidit 'dialectici'? cur sihi nummum demonstrari flagitauit, ut sententiam suam ueracem 14. 16 Matth. 22. 21 27 Matth. 22, 18 drf. X l reapondct Ym2 4 conclausosuuc Wml conui.ciari W 7 puta? r 9 cissari W 13 oetendi. W 14 inscribtionem Wml ccssaris II'»»/ 1C acceptos Wml a cepto Wm2 17 Caesari] cesaris R 18 prae- tinsis v 21 prndcnti Ym2R iuterrogationc Ym2 22 habeo Wml 27 r.itioinMii Wml 2** liipocritac H*Y lib. 1 17, 21—19, 23 345 exprimoret etiam de ore fallacium. ac non potius ait: 'absce- dite; neque enim loquendum est uobiscnm, quia captiosas inter- rogationes proponitis. quia dialectice mecum agere uultis'? niliil tale dixit nec aduersus captiosos interrogatores et uer- 5 borum nostrorum callidos captatores exemplum nobis tale proposuit. sed ut eos potius etiam ueritatis inimicos uigilanti interrogatione et inuicta ratione testimonium ueritati perhibere cogamus. hoc nobis faciant uestri. si nos malitiosi et dialectici sumus. an se timere indicant, ne hoc eis nos potius faciamusV iu si autem Christum dixeris dialecticiim, laudabis dialecticam, quam mihi pro crimine obieceras. XVIIII. 23. Quod ne facias. uideo quid fortasse dicturus sis. nec illos nec illum in ea sermocinatione aliquid egisse dialectice. si ergo nec illi, qui captiose atque insidiose sermo- i5 cinantur, ut in uerbo decipiant eos cum quibus agunt, nec illi, qui tales eorum responsione conuincunt. dialectice aguut, dic nobis tandem quid sit dialectica. et quantum mali habeat, quantum noceat. quam fugienda sit doce, cuius nomen inui- diose subicis ignorantibus, crimen ostende quaerentibus. non 2« uis fateri quod dialectice agat, qui homines auersos a uero perite recteque interrogans ex responsionibus eorum adducit ad uernm, ne dialectice cum Iudaeis etiam Christum egisse fatearis: item non uis illos agere dialectice, qui captiosis interrogationibus insidiantes respondeutem decipere moliuntur, ne tibi ostendatur ita cum Christo egisse ludaeos, quos tamen ille non declinauit tacendo, sed potius loquendo superauit, ac sic cogaris fateri non recte episcopos uestros, quos doctos atque sapientes putes. etiam cnm dialecticis nolle habere ser- 1 abseedete Wml 2 qui— quia MTmjR qui — qui Ym:Je 3 ililoc- def. X tione W dialcctici Ymllt 4 captiosiis Wml 5 cajilores 11' tale nobis v G uigilantis Wittl 0 ii".'| n>'.: WmlYmlli 15 dicipiant H 19 ostcn R 21 cs scripsi ae WYJ/X, tlel. WmS, om. v; <;/'. p. 342. 16. 343, 24 cet. K]nmsionibo9 WmJYmlk 25 ne tibi| et ibi WmlYR ut ibi Wm3 20 superauit loqueiiilo Z 27 qnus rectos Joctos Z 2»? pntas Ym -Ze, cf. 9SQ, 4 346 VI. Contra Cresconium monem, quo inuictam doceant ueritatera. uideo, magnos aestus pateris, quomodo definias dialecticum, ut nec peritus disputator sit, ne quod uituperasti laudare cogaris, nec insidiosus uer- borum captator, ne tibi dicatur: 'sicut egit cum talibus Christus, sic agat cum isto christianus'. proinde si placet ista 5 cura liberari, eum defini esse dialecticum, cum quo legis periti de parte Donati nolunt habere conloquium. quid enim tibi aliud suggerendum est, homini obicienti nobis dialecticam et ideo praedicanti episcopos suos, quod nobiscum nolint habere sermonem? 10 24. Sed de Iudaeis fortasse inuenis quid dicas, quamuis callide atque uersute dolos interrogationum praetenderint, non eos fuisse dialecticos. de Stoicis certe nihil dici potest, qui non solum dialectici fuerunt, sed etiam ceteras philosophorum sectas in hac uel arte uel facultate uicerunt Stoicus quippe, u ut mecum recolis. fuit ille Chrysippus, de quo Academicus Carneades hanc habebat sententiam, ut, quando cum illo sibi esset disputandum, helleboro purgandum cor esse censeret, ceteros antem uel pransus facile superaret. si ergo nos libri Stoicorura dialectice disputare docuerunt, doctrinam Pauli contra » nos proferant episcopi uestri, secum tarnen nos conferre pati- antur, sicut ipsos tunc Stoicos ille non reppulit XX. 25. Hanc enim artem, quam dialecticam uocant, quae nihil aliud docet quam consequentia. demonstrare seu uera ueris seu falsa falsis, numquam doctrina christiana formidat, » sicut eam in Stoicis non formidauit apostolus, quos secnui uolentes conferre non respuit. et ipsa enim fatetur et uerum est neminem a diaputante ad conclusionem falsam consequenter 17 cr. Ual. Max. VIII 7, 5 X 1 inuictum Wml roagnus YmlR 2 dispntor Wml 4 captator sit (ator l'n ras., sit s. I.) W 6 difini R 7 parte] parti WmlTmlH 8 dialecticum R 9 predicant R 13 dici potest nihil TRv 14 dia- lecti Z 16 chrissippus W chrisippus YR 17 hahebant YmlRml sentententiam Wml 18 helleuoro Wml cllehoro Zv curandum Z esset Wml 22 stoicus WR repulit Wv 27 ipse W 28 a dispu- tamlo WYR disputando v lib. I 19, 28-22, 27 347 inpelli, uisi prius consenserit falsis, quibus eadem conclusio uelit nolit efficitur. ac per hoc qui cauet, ne se loquentem consequantur falsa quae non uult, uolens falsa caueat quae praecedunt. si autem praecedentibus ueris inhaeserit. quae- 5 cumque consequentia perspexerit, quae falsa existimabat uel de quibus dubitabat, admonitus amplectatur, si ueritati est pacatissimae amicior quam contentiosissimae uanitati. XXI. 26. Parum egerim, nisi hoc quod dico in hac cadem quae inter nos uertitur nostra sermocinatione monstrauero. io ecce in ea ipsa quaestione de baptismo tu proposuisti, a me requirens ubi te baptizari conueniat, utrum apud nos an in parte Donati. et quia intentio tua est in parte Donati homi- nem potius baptizari oportere. lianc intentionem hinc probaie conatus es. quod etiam nos esse illic baptismum non negamus. 15 uides certe id te agere uoluisse, ut ex eo quod concedimus ad id quod non concedebamus attrahamur. id est ut, quia concedimus esse illic baptismum, etiam illic esse hominem baptizandura concedere conpellamur. XXII. 27. Considera diligenter, si est hoc consequens, et ■i> tibi ipse responde. puto enim iam hoc ante oculos constituto cernis pro ingenii tui uiuacitate, quam non consequentia pro consequentibus colligas. nam re uera dicimus liaptismum et illic esse, sed non dicimus et prodesse, immo uero dicimus et obesse. cum autem quaeritur, ubi quisque debeat baptizari. » credo propter illud quaeri quod dominus ait: nisi quis re- natus fuerit ex aqua et spiritu. non intrabit in regnuni caelorum. quia ergo propter hanc utilitatem acci- piendus est baptismus, cuni quaeritur ubi accipiendus sit, non quaeritur ubi sit, sed ubi ad regnum caelorum adipiscendum 10 cf. epist. Crcsc. 25 Ioh. 3, 5 2 loquente WYRv, cf. index g. v. consequor, sequor 4 proccdunt def. X Yml 6 aiinnonitus Z es Ymllt 7 contetiosissime II' 11 in om. WmlYmlR 12 utrumque parteui WYmlR 15 i.l ex ad llr llj ceentibus. hac quaestione proposita intentio nostra est, quod nec ipsa omnia omnibus habentibus prosunt. hanc intentionen» 5 uostram uide quemadmodum probemus ex consensionibus uestris. conceditis enim in omnibus credendum esse apostolo Paulo — teneo unum — , conceditis etiam eundem apostoluni dixisse: bona est lex, , cf. p. 352, 19—28 et De ba/il. VI 40, 78: conmlo ailque consentio 7 conditis R eumdem Yml 8 si — ex in urchehjpo propler homoeoteleuton omissa addidi 9 confitetur Jiml 10 usus quiBque v 12 fortassis o dices et Z 15 pr. et om. Z ea addidi non ex con W 16 consessionibus Rml 18 uidebant Ymlftml 19 quia om. Z 22 sepulcrum v 25 amaritudinc] aina W 350 VI. Contra Cresconium non cognouerunt. non est timor dei ante oculos eorum. et ne putarent haec in eos dicta, qui non erant in lege, continuo subiecit: scimns autem quoniam quae- cumque lex dicit his qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur et reus fiat omnis mundus & deo. item alio loco dicit: quid ergo dicemus? lex pec- catum est? absit; sed peccatum non cognoui nisi per legem; nam concupiscentiam nesciebam, nisi lez diceret: non concupisces. occasione autem accepta peccatum per mandatum operatum est in 10 me omnem concupiscentiam. itempaulopost: peccatum, inquit, acceptaoccasione per mandatum fefellitme et per illud occidit. itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est mihi factum est mors? absit; sed pec- n catum. ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. attendis quemadmodum lege lau- data eos qui in lege sunt arguit, quotquot ea male utendo per bonum habebant malum? item ipse apostolus scientiam quandam ex lege, quam et se habeie dicebat et alios, sine » caritate tamen inutilem dicit et noxiam: de sacrificiis, in- quit, idolorum scimus quia omnes scientiam habe- mns. scientia inflat, caritas uero aedificat. proinde et ista scientia, quamuis ad legem dei pertineat, si in aliquo sine caritate fuerit, inflat et nocet. quid? de ipso corpore et s» sanguine domini, unico sacrificio pro salute nostra, quoniam ipse dominus dicit: nisi quis mandncauerit carnem meam et biberit sanguinera meum, non habebit in se uitam, nonne idem apostolus docet etiam hoc perniciosum 3 Rom. 3, 19 C Rom. 7, 7-8 11 Rom. 7, 11-13 21 I Cor. 8, 1 27 Ioh. 6, 54 X 1 cognorunt It 6 dicimus WTRv (Gr. tpoSu.tv) 9 occaaione. W 10 acep.ta W 13 quidam Yml 18 arguit qui eam W quotquol| quod Z 19 habeant Z 20 abere W 21 inutilitatem Wml 26 qoo- niam] cum X, quamuis e 27 dicat WTmHBZv 28 habebat Rml lib. I 25, 30-27, 32 351 male utentibus tieri? ait enim: qu icuraque manducauerit indigne et biberit calicem domini indigne, reus erit corporis et sanguinis domini. XXVI. 31. Ecce quemadraodum obsunt diuina et sancta 5 male utentibus; cur non hoc modo et baptismus? cur non ita in bono baptismo non sunt boni haeretici, quomodo in bona lege non sunt boni Iudaei? iam certe probaui concedentibus uobis, quandoquidem Paulo uos credere et testimonia quae de scripturis posui Paulum dixisse conceditis, iam ergo probaui io concessionibus uestris quaedam etiam bona legitima obesse tamen non legitime habentibus et utentibus; enr non ita et baptismus quamuis bonus et legitimus non tamen omnibus habentibus prodest? tu quaie tamquam certissimum et con- sequentissimum concludebas in parte Donati esse hominem 15 baptizandum, quia nos etiam ibi esse concedimus baptismura, nec adtendebas posse nos dicere esse ibi quidem baptismum Christi iustum, sanctum et bonum, sed poenalem contrarium perniciosum inimicis corporis Christi, quod est ecclesia. quae secundum promissa diuina in omnibus gentibus dilatatur? 20 XXVII. 32. Numquid hic quod dicas inuenies nisi non in eis bonis ad dei legem pertinentibus deptitandum esse ba- ptismum, quae possunt homines et habere et boni non esse, sed ipsam quidem legem et scientiam et sacrificium corporis et sanguinis Christi talia bona esse, quae possint homines et a habere et mali esse, baptismum uero tale bonum esse, quod quisquis habuerit necessario bonus sit? qnod si dicere uolue- ritis, falsum dicetis, et ideo quid aliud falsum consequatur adtende. quod non ideo commemoiabo, ut ex illo tuo falso ad alia falsa te adducam, sed ut hoc consequens cum falsum » esse cognoueris, ut ab hoc te liberes, illud quod praecedit 1 I Cor. 11, 27 2 pr. indigne] panem v 6 haeretici — boni om. W 13 quare om. v def. X 16 nec v et WTR et non Z 17 set W 20 quod] qnid v in om. YR 22 qnae) qua R quam Z 29 te falsa Zml 30 ut om. edd. uett. 352 VI. Contra Cresconium emendes. quid ergo praecedit? ei uobis omnes, qui habent bonum baptismum, bonos esse. quod est falsum euidens, quo consequitur bonos fuisse scilicet illos, qui schismata faciebant dicentes: ego qnidem sum Pauli, ego autem Cephae. ego autem Christi, quos arguens apostolus ait: diuisus est Christus? numquid Paulus pro uobis cruci- fixus est, aut in nomine Pauli baptizati estis? sed falsum est quod isti boni erant exceptis eis qui dicebant: 'ego autem Christi', et tamen baptizati erant sancto baptismo Cbristi. hoc itaque falsum quare secutum est? quia falsum praecessit omnes habentes bonum baptismum bonos esse. utrumque ergo respuatur, utraque sententia corrigatur, ut, quoniam manifestum est istos, qui schismata faciebant, bonos non fuisse et tamen bono baptismo baptizatos fuisse, illud etiam manifestum sit non omnes, qui bonum habent baptismum, bonos esse. ac per hoc non ideo tenemur, ut in parte Donati baptizandum esse aliquem concedamus, quia et partem Donati, quam malam dicimus, bonum baptismum habere concedimus. XXVIII. 33. Rursus ut ex ea consensione me ad id quod non consentio detineres, posuisti scriptum esse: unus deus, nna fides, unum baptisma. una incorrupta et uera calholica ecclesia. quae omnia concedo, etsi aliquanto aliter scripta sunt. sed quid ad rem, cum omuia sicut dixi ista concedam? uerum quod ex his conaris efficere non efficitur, uidelicet ut, qui non sunt in una ecclesia, non possint habere unum bapti8mum, quod omnino falsissimum est. et melius quia et ipse posuisti, unde te possim commemorare quod uolo. certe enim ista proposuisti in concessionibus raeis, ex quibus - me adducas ad intentionem tuam, unum deum esse, unam fidem, unum baptismum, unam incorruptam et catholicam i 4 I Cor. 1, 12—13 20 epist. Cresc. Epli. 4, 5 X 2 quod] quid WmlYml quo] quod WYmlR quid Zv 8 bonus B chismata Wml 8 falfum W 10 qucre S 15 ac] hao W 20 non del. W, om. YB 22 aliquando Yml 23 sint Z 27 poasim com- memorare possim B 30 baptisma Zv tholicam] pergit X ib. I 27, 32-29, 34 853 ecclesiam. quae cum inter nos conueniant, putas ex his illud quod non connenit posse monstrari, apud eos qui non sunt in hac ana ecclesia hoc unum baptismum esse non posse. ego autem dico posse, si non mutatur, si hoc idem obseruatur, 5 nec ideo fieri ut non sit unum baptisma, quia est et apud illos qui in una non sunt ecclesia. hoc autem probo ex his, quae in eadem sententia poBuisti de uno deo et una fide. in- uenimus "enim eundem deum extra ecclesiam ab ignorantibus coli nec ideo fieri, ut non ipse sit deus, et fidem, qua creditur ro Cbristum esse filium dei uiui, imienimus etiam eos, qui non pertinent ad membra ecclesiae, confiteri nec ideo fieri, ut non sit nna fides. sic etiam cum inuenimus eundem baptismum ab eis qui sunt extra ecclesiam in baptizandis hominibus obser- uari, non ideo non esse ipsum baptismum eiistimare debemus. ii XXVIIII. 34. Porta8se ad hoc dicas fieri non posse, ut etiam extra ecclesiam idem ipse unus deus colatur aut eadem fides, qua confitemur Christum filium dei, unde Petrus beatus est appellatns, etiam in eis qui non sunt in ecclesia repperiatur. hoc ergo restat ut probem. habes in hoc ipso beati Pauli ser- » mone, quem supra ex Actibus apostolorum commemoraui, cum de deo loqueretur, quia inscriptum in ara inuenerat 'ignoto deo': quem uos, inquit, ignorantes colitis, hnnc ego adnuntio uobis. numquid dixit: 'quia extra ecclesiam coli- tiB, non est deue ipse quem colitis'? sed ait: quem uos •ignorantes colitis, hunc ego adnuntio uobis. quid eis praestare cupiens, nisi ut eundem deum, quem praeter eccle8iam ignoranter atque inutiliter colebant, in eccleaia sa- 17 cf. Matth. 16, 16—17 20 cf. 12, 15 21. 24 Act. 17, 23 3 baptiama XYRZv 6 qnia R in] a YmJ 7 eandem R 9 creditnri WR 10 in christnm XmlYR etiam] enim eras. R 11 per- tinet Wml 12 habeiu W 13 extra ecclesiam om. WXYmlR qui non Bont Wm2 qni non snnt in ecclesia Xm2Z baptizatis (zat in rat.) W 14 ewe nt etiam ipsnm Yml ezhistirnare Wml debe- remna R 15 adhnc Xm2Z 17 appellatns est Zml 18 reperiatnr YmSv 22 ego] ergo W 23 nnmqnid— 25 adnnntio uobis om. XZ 25 ergo W 26 nisi om. XZ m. Kafxut. t. Don. It. 23 354 VI. Contra Cresconium pienter et salubriter colerent? ita uobis et nos dicimus: 'quem baptismum uoa ignorantes obseruatis, eius pacem uobis nos ' adnuntiamus, non ut, cum ad nos ueneritis, alterum accipiatis, sed ut eum, qui iam apud uos erat, utiliter habeatis.' de fide etiam Iacobus apostolus cum loqueretur aduersus eos, qui s sibi quod crediderant sufficere arbitrabantur et bene operari nolebant, tu credis, inquit, quoniam unus est deus? benefacis; etdaemones creduntetcontremescunL nempe in unitate ecclesiae daemones non sunt, nec ideo tamen posBumus dicere aliud esse quod credunt, cum et domino 10 Iesu Christo dixerint: quid nobis et tibi est, fili dei? unde et Paulus apostolus: si habeam, inquit, omnem fidem ita ut montes transferam, caritatem non habeam, nihil sum. non autem existimo ita quemquam desipere, ut credat ad ecclesiae pertinere unitatem eum qui is non habet caritatem. sicut ergo deus unus colitur ignoranter etiam extra ecclesiam nec ideo non est ipse, et fides una habe- tur sine caritate etiam extra ecciesiam nec ideo non est ipsa, ita et unus baptismus habetur ignoranter et sine caritate etiam extra ecclesiam nec ideo non est ipse. unus enim deus, una » fides, unum baptisma, una incorrupta catholica ecclesia, non in qua sola unns deus colitur, sed in qua sola unus deus pie colitur, nec in qua sola una fides retinetur, sed in qua sola una fides cum caritate retinetur, nec in qua sola unus baptis- mus habetur. sed in qua sola unus baptismus salubriter » habetur. XXX. 35. Proinde unum deum, unam fidem, unum baptis- mum, unam incorruptam et catholicam ecclesiam nobis con- 7 Iac. 2, 19 11 Marc. 1. 24 12 I Cor. 18, 2 2 uos om. W 5 iacob. X loquetur R 6 quid Yml suflcere W arbritrabantur X 7 quoniam om. R deas ert t 8 contremiscunt Ym2Zv contresnescunt R 10 quod] quam R 18 autem om. codd. 14 quemqnam ita c quenquam XZ 18 ideo] ide B 20 nec] et WYmlR 21 ecclesia catholica Zml 27 nnum fidem Ym1 baptisma v lib. I 29, 34—31, 86 355 sentientibus tu proposuisti, sed non solum ex his id quod uoleba8 non effecisti, uerum etiam ut ex his quod uolebamus te admonereraus nos multum adiuuisti. uide ergo nos quam probabilem rationem sequamur, qui ea, quae schismatici uel 5 haeretici corruperunt, cum ad nos inde ueniunt, corrigimus, quae uero sicut acceperunt tenuerunt. agnoscimus et probamus, ne commoti humanis uitiis ultra iustitiam faciamus ullam diuinis rebns iniuriam, cum et apostolum uideamus etiam in ara gentilium, a quibus idola colebantur, dei nomen inuentum 10 confirmasse potius quam negasse. neque enim propterea mu- tandus uel inprobandus est regius character in homine, si erroris sui ueniam et militandi ordinem a rege inpetrauerit, quia eundem characterem, quo sibi satellites congregaret, desertor infixit, aut propterea signa mutanda sunt ouibus, cum a dominico gregi sociantur, quia eis dominicum signum fugitiuus seruus inpressit. XXXI. 36. Quodsi haec tamquam decipientia formidatis, quia non aunt ecclesiastica exempla, quamquam et de ouibus et de militibus datas esse in scripturis similitudines noueritis, pro- » pheticarum scripturarum quae dicuntur ueteris testamenti uolo aliquid dicere, quoniam in noui testamenti libris nec a nobis nec a uobis rei huius inuenitur exemplum. circumcisionem certe praeputii in figurafuturi baptismi Christi ab antiquis obseruatam esse negare, ut arbitror, non audetis. nuraquid apud Samaritanos 25 circumcisus, si fieri tunc uellet Iudaeus, posset iterum circum- cidi? nonne illius hominis error corrigeretur, signaculum autem fidei agnitum probaretur? et nunc sunt quidam haeretici qui se Nazarenos uocant, a nonnullis autem Symmachiani appellantur 2 efflcisti WYml 3 admonemuB WYmlR ammonemus Xml ammo- neremns Xm2 mnltam Wml 4 qni] quia Xml scismatici WXBZ fpassim) 6 qnae] qni ex qua W qnem B sicut nos Xm2Z 7 nec WmlXmlYB 8 uidemus Yml 11 caracter YmSZ 13 caracterem Ym2Z 14 desertos WXmlYmlB 17 decipientiam WmlYml deci- pienti iam B 18 et exempla WXmlYml quanqnam Y 22 hnins rei Z 25 indeis B 26 antem om. WYml 28 simmachiani B 23* 356 VI. Contra Cresconium et circumcisiooem habent Iudaeornm et baptismum chriatia- norum; ac per hoc quemadmodum, si quie eorum ad IudaeoB uenerit, non potest iterum circumcidi, sic cum ad nos uenerit non debet iterum baptizari. ad hoc dicturi estis: 'aliud est cir- cumcisio Iudaeorum, aliud baptismus chriBtianorum'. sed cum 5 illa umbra fuerit huius ueritatis. cur illa circumcisio et apud haereticos Iudaeorum esse potuit, iste autem baptismus apud haereticos christianorum non potest esse? 37. Proferte certe aliquem de scripturis canonicis ab haere- ticis uenientem denuo baptizatum. nam quod iusserunt apostoli 10 quosdam post Iohannis baptismum in Christo baptizari, longe alia causa est. neque enim Iohannes haereticus fuit, amicus ille sponsi quo nemo surrexit maior in natis mulierum. longe ergo alia causa est. alioquin si Paulus post Iohannem bapti- zauit. cum ambo in unitate Christi fuerint, quanto roagis la debent episcopi uestri, quia se in unitate Christi esse dicunt, baptizare post collegas suos. in quibus collegiB mores aliquos recte reprehendunt, cum hoc fecerit Paulus, qui nihil potuit in Iohanne reprehendere! ergo illa alia causa est, alia ratio, de qua nunc disserere longum est et in aliis nostris opusculis » hinc multa iam diximus. ab haereticis ergo uenientem probate in ecripturis canonicis denuo baptizatum. nam et nos proferimus Petro dictum: qui lotus est semel non opus habet iterum lauari. sed etiam uos dicitis: 'Petrus non fuerat apud haereticos baptizatus.' proinde quia nec uob potestis » proferre de scripturis, quarum nobis est communis auctoritas, ab haereticis uenientem denuo baptizatum nec nos ita suscep- tum, quantum ad hanc rem adtinet, par nobis cbubb est. 12 cf. Ioh. 3, 29. Matth. 11, 11 23 Ioh. 13, 10 2 iudaeis Yml 4 baptitiri Xml ad hoc aeripri adhuc eodd. v, cf. p. 363, 16 6 fuerint YR circumsio R 9 post canonicis add. v: quarum nobia est commuuie auctoritas, c/. Kn. 26 13 anr- rexerit Wml 16 qui v 18 reprehendent Xml nihi R 19 ego R alia cauea illa Zml 20 opusculia nostrie v 28 qui] quo Yml locutus WmlXml 24 labari Wml 26 communis est ti lib. I 81, 86-33, »9 357 XXXI I. 38. Uerum nos raulta ostendimus etiam ad legem dei pertinentia esse apud eos qui non aunt in ecclesia, quae nemo ue8trum audet negare; sed cur tale aliquid nolitis et baptismum, omnino non uideo nec uos posse demonstrare 6 confido. sequimur sane nos in hac re etiam canonicarum auctoritatem certissimam scripturarum. neque enim parui momenti babendum est, quod, cum inter episcopos anterioris aetatis, quam esse inciperet pars Donati, ista quaestio fluctu- aret et uarias haberet inter se collegarum salua unitate sen- totentias, hoc per uniuersam catholicam, quae toto orbe diffun- ditnr, obseruari placuit quod tenemus. nam et uos profertis conciiium Cypriani, quod aut non est factum aut a ceteris unitatis membrie, a quibus ille non diuisus est, merito supe- ratum. neque enim propterea sumus Cypriano episcopo meli- i& ores, ai tamen cenBuit haereticos denuo baptizari, quia nos boc recte non facimus, sicut nec Petro apostolo meliores sumus, quia non cogimus gentes iudaizare, quod ille fecisse Paulo apostolo adtestante et corrigente monstratur, cum similiter inter apostolos' de circumcisione quaestio, sicut postea de so baptisrao inter episcopos, non parua difficultate nutaret. XXXIII. 39. Proinde quamuis liuius rei certum de scripturis caoonicis non proferatur exemplum, earundem tamen scriptu- rarum etiam in hac re nobis tenetur ueritas, cum hoc facimus quod uniuersae iam placuit ecclesiae, quam ipsarum scriptu- a rarum commendat auctoritas, ut, quoniam sancta scriptura fallere non potest, quisquis falli metuit huius obscuritate quaestionia, eandem eccleeiam de illa consulat, quam sine ulla ambiguitate sancta scriptura demonstrat. si autem dubitas, 11 cf. II 81, 39 17 cf. Gal. 2, 14 3 nolitis] add. esse v 7 auteriores WmlXmlYmiR 8 anteqnam Ymil 9 colligarnm W 10 hoe eras. W 12 fatum Wml a om. Wml 14 episeopo Cypriano v 15 cengunt W 19 circnmcuionem Wml 20 notaret YmlB 21 certe YRv 22 scribturarum Wmt, item infra scribt. 23 a nobis Wm3Xm2Ym2Zv 26 qniquis W 27 consola ex consnla W 368 VI. Contra Cresconium quod ecclesiatn, quae per omnes gentes numerositate copio- siasiina dilatatur, haec sancta scriptura commendat — neque enim si non dubitares, adhuc esses in parte Donati — , multis te et manifestissimis testimoniis ex eadem auctoritate prolatis onerabo, ut ex tuis concessionibus, si nimium peruicax esse & nolueris, ad lioc etiam perducaris, cum prius ostendero etiam epistulae meae, cui respondere a contrario uoluisti, nihil te quod ad ueritatem pertineat respondere potuisse. XXXIIII. 40. Hoc interim satis sit, quod propter nimiani obstinationem hominum multa dicenda arbitratus sum aduersus 10 eos. qui cum habeant principalem causam malam, ab ea dis- cutienda praescriptione uolunt auertere iudices. cum dicunt nullo modo sibi loquendum esse uobiscum. probaui enim et de scripturis sanctis et quam potui ratione perspicua nec eloquentiam quantamlibet nec dialecticam qualemlibet metuen- « dam esse adsertoribus ueritatis, quominus adsertores falsitatis disputando cum eis et eos refellendo conuincaot. ubi etiam demonstraui et illud, quo te praeter epistulam meam dixisti esse permotum, quam non sit consequens, ut, si concedimus esse baptismum in parte Donati, simul etiam concedamus in *> eadem societate quemquam baptizari oportere, quia, sicut bonam legem potuit habere reprobus populus Iudaeorum, sic bonum sacramentum potest habere reproba societas hae- reticorura. quid autem proprie detur in ecclesia, quod praeter illam omnino non datur, suo loco sine difficultate monstrabitur. » neque enim recte ageremus cum haereticis, quos habere ba- ptismum confitemur, ut omni modo ad ecclesiam catbolicam ueniant, nisi ueniendo acciperent aliquid, quod nec alibi possint . accipere et quod nisi acceperint frustra et perniciose liabeant. 18 cf. opiat. Cresc. 25 II 18, 16 8 partem WXmJYmlR 4 te et acripsi te WXZv et YR 5 hone- rabo Yml sij nisi Z 6 uolueris Z 7 meae] me R a) e Wm3 11 mala Xml 14 quam] qua WXmlYRv 15 quantumlibet WXmlR 18 dixi YRv 19 praemotum X si) sic WmlXYmlR sicut Z 25 illa WmlYmlR oraniroo Yml 26 haberet Wml 28 Mripe- rint R 29 acceperint] acciperint WmlR lib. I 33, 39-II I, 1 quaecumque alia quamuis bona et ad legem dei pertinentia ubilibet accipere potuerunt hoc enim qnidquid est, quod secundum scripturas certissimamque rationem inueniri potuerit non nisi in sancta ecclesia uel dari uel accipi posse, hoc per- i tinebit ad fontem signatum, puteum aquae uiuae, paradisum cum fructu pomorum, cuius ut potuisti mentionem fecisti. sed quid illud sit non te iutelleiisse ostendisti, quandoquidem hoc de uisibili baptismo dictum esse arbitraris. quod licet sanctum sit neque ullo modo praetermittendum, quoniam sacratissima 10 significatione praepollet, quam multi eum tamen accipiant non solum boni, qui secundum propositum uocati sunt conformes imaginis filii dei, sed etiam hi qui regnum dei non posside- bunt, in quibus, sicut dicit apostolus, et ebriosi et auari numerantur, puto quod, si pertinacia deposita cogitaueris, i4 uerura me dicere tibi ipse facile respondebis, ut non quaeras fontem signatum et puteum aquae uiuae nisi quo hi, qui displi- cent deo, diuinitus non permittuntur accedere. LIBER SECUNDUS. I. 1. Superioris uoluminis tam prolizo sermone puto quod » tandem aliquando persuasimus non esse in hoc laudandos epi- scopos uestros neque adprobandos. quod de causa dissensionis. quae nostram communionera dirimit, nolunt nobiscum habere conloquium. hac enim quasi praescriptione se in causa pessinia 5 cf. Cant. 4, 12—13 6 cf. epiet. Crcsc. 11 cf. Rom. 8. 2!t 12 cf. I Cor. 6, 9 13 cf. I Cor. 6, 10 1 bonam WmlXml a lege R 2 quicquid WmUXmHYUZ 5 poteum Yml paridisuin R 7 te om. R 11 conformes| add. fieri Xm2Z 12 imagines WXmlYml 16 quo] quod WmlYmlU ad quod Ym2 hii WX 17 accidere Xml; add. contuli: lege codd. r, cf. ntbscript. II. II H III 18 EXPLICIT LIBBR PRIMUS codd. IN- CIPIT LIBER SKCUNDUS FELICITER (FEL. om. Z) WXYZ. om. U 20 persuassimus R uestros episcopos YJ?ti 23 consilium conlo- quium R haec R praescribtione W soj si Yml . se in] sen (u •'» ras.) W 360 VI. Contra Cresconium putant esBe tutissimos, quam, nisi fallor, et ueris certisque rationibus et maxime diuinarum scripturarum exemplis penitus amputaui, quibus dilucidissime docui a sanctis praedicatoribua atque adsertoribus ueritatis etiam contra praeaente* eius aduer- Barios nec tantum qui ex eodem populo quo et illi fuerant, a uerum etiam contra alienigenas et extraneos et, unde prae- cipue uanas formidines inicitis imperitis, contra eos qui dia- lecticam maxime profiterentur habitum fuisse sermonem, ne contentiosissimus habeatur diligentissimus praedicator et ne litigator putetur inpiger disputator, instans secundum prae- te ceptum apostoli oportune inoportune, ut doctrina sana contradi- centes redarguantur, uaniloqui refellantur, inquieti corripiantur, pusillanimes consolentur, infinni suscipiantur, dum aduereus omnes resistentes uerbum salutis euangelicae cum patientia defenditur. sine diffidentia praedicatur. ostendi etiam, quam u non debeatis ideo putare apud uos esse hominem baptizandum, quia et nos consentimus quod et baberi a uobis baptiamus possit et dari, cum et illud dicamus perniciose haberi et per- niciose dari, quoniam illa sancta, quibus uti et mali possunt, quanto sanctiora sunt, tanto ab eis inutilius poenaliusque w tractantur. unde cum ad ecclesiam sanctam ueniunt, ipsi cor- rigendi sunt, non a bonis illa uiolanda, quae nec a malis mutata sunt. 2. Audi ergo, Cresconi, dum breuiter et hoc demonstrabo nihil te dixisse per totam epistulam tuam quo refelleree » meam, nisi forte quod rae nomina deriuare uel declinare docu- 11 of. II Tim. 4, 2 cf. Tit. 1. 9-10 12 cf. I Ttaesg. 5, 14 •20 cf. epist. Cresc. 1 putant esse tntissimos my.v putant se esse acutissimos (se eise m ras., acn in mg.) W putantes secutiesimos Xml putanteB securissimoa XmUZ putant esse (putantes R) acutissimos (ac in rat. Y) TR patant acutis8imos c in textu 5 qno] quo* W 7 formidinis WR qaia H" 10 diaputetur Yml 11 in.portunae W inportune f-ae) eet. (v) 13 pnsil- lamines R consolenter Wml 17 aberi Wml 18 iert. et om. X.HZ ' 19 illa] illi R 20 inutilibug poenaliique R 22 bonis] nobia YSv •20 diriuare YR lib. II 1, 1—2 361 isti. ut a Donato Donatianos potius quam Donatistas dicerem, qaam tamen Graeeam saltem declinationem esse concedis, uidelicet quod ita Donatistae a Donato ut euangelistae ab eaangelio nominentur, quo te delectari dicis, ut uestris euan- s geliom praedicantibua a simili mutuata sit uocabuli declinatio. uide ergo, ne forte ipsi priores lioc uoluerint appellari, quia Donatum habent pro euangelio. nam sic isti a Donati quomodo sancti omnes nolunt ab euangelii societate discedere, et ideo delectantur uocari Donatistae sicut euangelistae, tuque potius io eis facis iniuriam, cum scribis in Latino sermone non nisi Latinam regulam probans Donatianos a Donato, sicut ab Arrio et Nouato Arrianos et Nouatianos, melins uocari. nam ego cum scriberem, iam mihi a nescio quibus propagatum sonabat hoc nomen neque id mutare curaui, cum et hoc ad distincti- i5 onem quam uolebam satis sufticere existimarem. si enim De- mostbenes, clarissimus oratorum, quibus uerborum tanta fuit cura quanta rerum auctoribus nostris, tamen, cum ei nonnul- lam locutionis insolentiam obiecisset Aeschines, negauit ille in eo positas esse fortunas Graeciae. illone an illo uerbo usus m fuerit et huc an illuc manum porrexerit, quanto minus nos laborare debemus de regulis deriuandorum nominum, quando. siue illud siue illud dicamus, intellegitur sine ambiguitate quod dicimus, quorum non in expolitione sermonis, sed in demonstratione ueritatis est mnior intentio! si autem quisquam » nostrorum primus flexit hoc nomen, nullo modo mihi uidetur illud simile intuitus, quod euangelistae ab euangelio nuncu- 15 cf. Cic. Or. 8, 27. Dein. ut?i iw. § 232 1 dicere WmlXmlYR 2 saltiin Wm2 esse om. R 4 quod codd. nostris Yml 5 mntatn XYRv, cf. Cic. Or. 62, 211: uerbum a eimili motuari 7 a om. W 12 nobato W inelius tcripai, cf. lin. 1 ct P- 362, 20 uelle8 WXmlYmlRZv uelle Xm2Ym2 13 iam mihi scripsi iam me (e in ras) W inm— XY iam RZv a om. W 14 stinctionem Wml 17 cum tamen v 21 labore Wml diriuandorum R 22 pr. illud) hoc t> 23 O.U. in om. R 25 ullo WXmlR non (add. m2) mihi uidetur ullo modo 1* 362 VI. Contra Cresconium pantur; sed quia per Donatum non tantum Carthaginis, qui hanc haeresem maxime roborasse perhibetur, sed etiam maio- rem Donatum a Casis Nigris, qui altare contra altare in eadem ciuitate primus erexit, magnum scandalum factum est, ita fortasse a Donato Donatistas ut ab scandalo scandalistas uoluit » appellare. II. 3. Sed ego in ea re, in qua nihil causae nostrae minui- tur, me facillimum praebeo et quando tecum ago iam Dona- tianos uoco, quando autem cum aliis, consuetudinem potius sequor, quae bis sonis iure dominatur; tu tantum memento 10 me, cui tantam tribuisti eloquentiam, nondum nosae nomina declinare et nuntia uestris securitatem, ne iam timeant tam- quam dialecticum, cui uides adhuc necessarium esse gramma- ticum. quocisi disciplina disputandi, siue illam dialecticam uelis appellare siue quid aliud, satis tameu sobrie docet, cum i& de re constat, non esse de nomine laborandum, sicut non curo utrum ea ipsa dialectica uocetur, curo tamen. quantum ualeo, nosse ac posse disputare, hoc est ueritatem a falsitate in loquendo discernere, quia hoc nisi curauero perniciosissime errabo, ita non curo, utrum Donatistae an Donatiani peritius » et litteratius declinemini, utrum postremo a Donato, uel qui primus extra ecclesiam sacrificauit uel qui hanc dissensionem maxime roborauit, an a Maiorino, qui primus contra Caecilia- num uestrae partis episcopus ordinatus est, debeat uobis quando loquimur distinctionis causa indi uocabulum. quod 25 tamen haeretici sitis et ideo, ne decipiatis, cautissime deui- taudi, nisi diligenter demonstrare curauero, non paruam negle- gentiae culpam pro mei officii sarcina incurram. 2 baeresim V peribetur X perhibitur R 4 ciuitatem WmlXmlR erexerit W 5 fortaasis v scandalitas WmlXmlYmlR 7 ea in re t> 11 me om. XZ 14 disciplinam YR 15 decet Wm2 cum de re] condere R 22 prius XZ, cf. tin. 4 diasessionem Wml discessioncm Wm3 dissentionem R 23 aow.fi maiori- ano R 24 episcopis Yml 27 neglegentiam W 28 sarcinam WmlXmlYmlR lib. II 1, 2-4, 6 363 III. 4. Quamquam id quod inter nos accidit schisma potius quam haeresim censes appellari oportere et, quod raro audere dialectici solent, etiam definitionibus ista discernis; nbi quan- tum nos adiuues satis demonstrare non potero, nisi ei epistula s tua inseram uerba tua. quid «ibi ituli, inquis, quod ais: hae- reticorum sacrilegnm errorem? nam haercses non nisi inter diiicr.su scquentes fieri soUiitt ucc kaereticus nisi contraruic uel aliter interpretatae religionis cst cuttor, ut sunt Mtuiickei Arriani Marcionitae Noiuttiani cctcrique, quontm intcr se W cuittra ftdem christiaitam diucrsa scntcntia stat. inter nos, (juibus idem Ckristns luitns, nwrtuits ct resurgens, una rcligio, ewlem sacramenta, uihil in christiana ob.scriuitione diittrsum, "chtsnui factum, non haercsis dicitur; siqnUicin kaercsis est diuersa sequentium secta, tsckisma ucro idvm seqttentium scjxt i» ratio. qtutre et itt hoc studio criminandi qiuintitm inciirreris uide.s errorem. citm quod schisma est haerescm itocas. liaec nempe uerba tua aunt quae posui ex epistula tua. UII. 5. Iam nunc adtende, si pertinax non sis, quam facili coopendio id quod inter nos agebatur ipse finieris. si enim » et nobis et uobis idem Christus natus, mortuus ac resurgens, una religio, eadem sacramenta, nihil in christiana obseruatione diuersum est, nonne rebaptizare peruersum est? tria namque posuisti. quorum si unum posuisses, satis superque sufticeret. aed quasi contra Donatianos fideliter ageres, ne quisquam uel » uimis acutus id quod semel breuiterque dixisses interpretari aliter conaretur, etiam obtunsis auribus et cordibus tuam curasti inniergere atque inculcare seutentiani: inta, inquis, 5 epist. Cresc. Petil. I 1, 1 27 epist. Cresc. 1 quanqaam YXo 4 adiubes WmlXinl 5 inquit Y inquiil R 7 contrarie WYmHX 8 manihei Wml 9 mareionistae W, cf. IIII VI, 75 10 aententiae WXml staut (n «. /.) W uo» WXml 14 idem] eadem Wm3o, ut ipse Aug. infra 15 qaantum) quam tu Wml quem ta Wm3YRv 16 uidis WmlXml heresim Ym2{c> 18 facile Xml 21 in om. WmlXmlYmlR 24 donationoa WR 26 obtusis Ym2o 27 intermergere Wml 864 VI. Contra CreBconinm religio, eadem sacramenta, nihil in christiana obseruaiione diuersum. et adhuc aduersus inuicem laboramus. iam tandem aliquando cohibete dissensionem, resarcite discissionem, finite litem, amate pacem. quid reprobatis, quid exsufflatis. quare rebaptizatis? una religio est, eadem sacramenta, nihil in chri- s stiana obseruatione diuersum. nam si nobis et uobis non est unus baptismus, quomodo est una religio? sed tu dixisti 'una religio', ergo unus et baptismus. (si nobis et uobis non est idem baptismus), quomodo sunt eadem sacramenta? sed tu dixisti 'eadem sacraroenta', idem ergo et baptismus. item si 10 nobis et uobis diuersus est baptismus, quomodo nihil est in christiana obseruatione diuersum? sed tu dixisti 'nihil in chri- stiana obseruatione diuersum', non ergo est diuersus et ba- ptismus. quae cum ita sint, nos recte, quod unum atque idem neque diuersum est, nec inprobamus nec exsuffiamus nec ite- u ramus, sed agnoscimus suscipimus acceptamus; uos uero impie, quod unum atque idem neque diuersum est, dissimu- latis agnoscere, suscipere recusatis, acceptare non uultis, sed eligitis inprobare, audetis exsufflare, non metuitis iterare. et cum in hoc ipso, quod ea quae inter noB mutata non sunt » nos suscipimus, uos repellitis, nos si a uobis data sunt data iudicamus, uos si a nobis data sunt tamquam non data repe- titis, [cumj tam diuersa sequimini, appellari uos haereticos dedignamini. 6. Adtende diligenter quid dicas, quid dicam. tu certe defi- » nisti et dixisti : haeresis est dinersa sequentium secta, schisma uero eadem sequentium separatio. item tu dixisti nobis et uobis unam esse religionem, eadem sacramenta, nihil in christiana 26 epist. Cresc. 3 renarcite (-tae W) dissensioiicm WXZ, om. YRv; correxi 6 si| sine Wml siue XmlYml aobis et nobis WXYBv 8 regilio W et nnus v ri nobig— baptismus addidi, cf. p. 366, 19 sqg. 11 diuer- sum Yml 12 aed tu— diuersum om. X 13 diuersus ert et Z 28 cnm deleui sequamini v 25 quod dicam YmlR et qnid dieam Ym2v qiiid iliramas Wm3 lib. II 4, 5-5, 7 365 obseruatione diuersum. si una religio est, eadem sacramenta. nihil in christiana obseruatione dinersum, quare ergo reba- ptizas christiannm? si autem in eo quod tu rebaptizas christi- anum. ego non rebaptizo, diuersa utiqne sequimur, quare te s dici non nis haereticum? puto quod non paruo signo agno- scamns haereticos, qni cum sibi et nobis unam religionem. eadem sacramenta, nihil in christiana obseruatione dinersum esse fateantnr, nolnnt nos agnoscere baptizatos. an tanta obstinatione contenditis, tanta dissensione neritati resistitis, io nt a religione, a sacramentis, a christiana obseruatione ba- ptismum separetis? qnod si facitis, in eo estis haeretici, quod ad religionem, ad sacramenta, ad obseruationem christianam baptismum pertinere non uultis. si autem non facitis, in eo estis haeretici, quod eos, qui uobiscnm habent unam religionem, i» eadem sacramenta, nihil in christiana obseruatione diuersnm, enm et baptismnm ad religionem, ad sacramenta. ad christi- anam obseruationem pertinere fateamini, tamen rebaptizatis. adtende enim diligenter definitionem tuam, in qua dixisti: haeresis est diuersa seqtientinm secta, et uide utrum non di- » nerea sequimini, aut separando baptismum a religiosa obser- uatione christianorum sacramentorum. quibus enm nos inter magna coniungimus, aut eos, cnm quibus in una religiosa obseruatione christianorum sacramentorum etiam baptismus nnus est, tamen rebaptizando, quod nos detestamur. » V. 7. Quam uellem, si possem, cum aliquem deceptum ex nostris fidelibus uestri nefandis iuterimendum insidiis excipiunt, cum apud nos iam baptizatum nec coepisse dicunt esse chri- stianum. cum tamquam paganum exsufflant, cum catechumenum 19 episc. Cresc. 1 si om. W si nna— diuersum otn. YRv unam (eras.) W religio ett] religionem W (eras.), X 3 si «utem— chrirtianum om. YRv 6 re- legionem Wml 8 fate»mur W 9 conditis Rml dissentione R «eritatis WmlXmlYmlR 18 diligiter Wml 19 alt. diuersam WmlXml diuersnm YRv 20 sequsmini Wm3 26 uestril uestris Wm2Z 28 catecuminum WXYR cathecuminum Z 366 VI. Contra Cresconium faciunt, ut praeparent deinde retinguendum uel potius extiii- guendnm. repente alicunde existere cum hac epistula tua et hunc ipsum eius locum in mediis eorum ausibus recitando porrigere et exclamare: 'quid facitis? ecce audite uidete legite: una est nobis uobisque religio, eadero sacramenta, nihil in 5 christiana obseruatione diuersum. in cuius nomine iste bapti- zatns sit prius interrogate et tunc, si alium meliorem in nestro baptismo nominatis, date.* tunc illi fortasse, si non ipsa rerum euidentia contremescerent, continuo consilium suum, magnnm uidelicet atque acutnm, proferrent et dicerent: 'quis iste nobis 10 est cuius epistulam geris? laicus noster est; nobis uinceret, nincitnr sibi.' tum ego si adessem, conuersus ad te dicerem: 'tu saltem, obsecro. dic nobis, quid isti faciunt. ecce apud nos baptizatnm rebaptizare disponnnt. certe ergo nobis et uobis una religio, eadem sacramenta, nihil in christiana obseruatione i» diuersum'? an responderes: 'sed Christi baptismns non est religio, non est sacramentnm, non est obseruatio christiana'? auerterit deus hanc a tua mente deraentiam. quid igitur mihi responderes nrguenti ac dicenti: 'nna nobis uobisqne religio est; quibus autem baptismus unus non est, non est una religio; a» ergo nobis uobisque unus est baptismus. eadem nobis et uobis sunt sacramenta; quibus autem idem baptismus non est, non sunt eadem sacramenta; ergo idem nobis et uobis est baptismus. nihil est nobis et uobis in christiana obseruatione diuersum; quibus autem diuersus est baptismus, non utique nihil est in » christiana obsernatione diuersum; non ergo nobis et uobis diner8us est baptismus. cur quod unum est inprobatur, cur 1 facium Xml retingendum Zv 2 aliunde R 8 eis Ym2 4 porrigeret et WmlXYmlRml 6 baptizatnr Wm3 7 sit om. WXB 8 ille YmlR 9 contremiscerent Wm3Xm2Ym2Zv 10 qnia] add. est Z e nobis Ym2v 12 sibi] si ibi WYml sibi. tum] subitum Rml tnra om. W nobis ninceret, nobis nincitnr. sibi (»i ibi Z) tum ego si (si eras. Xm2) adesaem Xm2Z 18 saltim Wm2 15 chri- sti anana W obsernationem WmlXml 19 nrgenti YRmlZv ac] a R nana Wml 22 baptismus idem v 25 qnibus autem— diner- snm extant in R pott eadem sacramenta nihil p. 367, 21 lib. II 5, 7-7, 9 367 quod idem eat eisufflatur, cur quod non diuersum est ite- ratur'? VI. 8. Me aic agente in praesentia, sic instante ad quas tergiuersationes confugeretis? uidelicet contemnerent in epistula 5 tua illi grammatico8, tu accusares in nostra dialecticos, sed ueritas ex ntraque superaret haereticos, hoc solnm in eis ostendens a nobis esse diuersum quod constat esse peruersum, quia nos sacramenta nostra cognoscimus, eiTorem alienum eraendamus, uos autem eadem sacramenta fatemini, quae io tamquam nnlla sint iteratis, magna diuersitate reprobantes quod diuereura non esse conceditis. VII. 9. Proinde quamuis inter schisma et haeresim magis eam distinctionem adprobem, qua dicitur schisnia esse recens congregationis ez aliqua sententiarnm diuersitate dissensio — 15 neque enim et schisraa fieri potest, nisi diuereum aliquid sequantur qui faciunt — . haeresis autem schisma inueteratum, tamen quid hinc opus est ut laborem, cum me tantum adiu- uent definitiones tuae, ut, si mibi et per alios uestros con- cederetur, schismaticos uos libentius quam haereticos dicerem. » si enim schisma faciunt, quibus cum eis a quibus se diuidunt una religio est, eadem sacramenta, nihil in christiana obser- uatione diuereum, hinc est uestra rebaptizatio daranabilior, quia in una religione, eisdem sacramentis, nihilo in christiana obseruatione diuerso alius et diuersus esse non potest baptis- « rnas. sed quoniam nec nullum est nec aliquid paruum quod diuereum sequimini, cum ab unitatis uinculo separati etiam de repetitione baptismi dissentitis a nobis, fit, ut secundum 3 stante Yml 12 qnamuis proinde Y proinde supra Quamaie Rm2, ef. p. 357, 21 inter] inprndenter R chiema Wml 14 aliqni Xml sentiaru (»tc) W disaentio R 15 chisma W 17 ut laborem mg.v allaborem Xm2 ad laborem cet. e 18 deflnitionis WmlXml 19 nos om. W 23 religionera Xml in («n ras.) eisdem W nihilo in] nibil. in eadem (eadem pottta additum) W 24 obaeruationem WmlXml dinerao] diaennro Wm2 et diuenni] et diuerso YmlR e dinerso Ym2 26 alt. ne R quod] quod quod X quotquot Z 27 repe- tione R « 368 VI. Contra Creaconinm istam ipsam defimtionem tuaro, qua dixisti: haeresis est auteui diiiersa sequentium secta, et haeretici sitis et uicti appareatis. haeretici quidem, quod non tantum diuisi, uerum et in reba- ptizando diuersum sequimini, uicti autem, quia datum per nos baptisma, tamquam non ipsum uel tamquam nullum sit, iteratis, & quod unum atque idem nec diuersum esse fatemini. tua quippe uerba sunt, qnod nobis uobisque sit una religio, eadem sacra- menta, nibil in christiana obseruatione diuersum. VIII. 10. Quapropter si litterie tuig pars Donati suscriberet ac deinde ista, quae a te atque me dicta sunt, sine insana i» pertinacia uel inpudentia cogitaret, nihil ulterius aduersus nos sentiret aut diceret. aed quoniam tu es cui respondeo, iam puto qnod et ipse uideas, quam non studio criminandi, sed perniciosam redarguendi fallaciam dixerim: Donatistarum haereticorum sacrilegum errorem. in quibus quattuor n uerbis siue nominibus, quia hoc uel tibi uel arti grammaticae placet, primum quod positum est 'Donatistarnm' corrigo et muto et 'Donatianorum' dico, cetera uero tria, quoniam ueris- sime dicta esse iam ut puto sentis, uos corrigite, uos mutate. mutate, inquam, et corrigite Donatianorum uel quodlibet aliud a> uocandi sitis tamen haereticorum sacrilegum errorem. nam et haeretici estis, uel quod in schismate inueterato remansistis uel ei tua definitione, quod de ecclesia, quae corpus est Cbristi, uel de iteratione christiani baptisrai diuersum sequi- mini, et sacrilegus error est non solum a christiana unitate » separatio, uerum etiam sacramentorum, quae secundum tuam confe8sionem una eademque sunt, uiolatio atque rescissio. 1 cpist. Cresc. 14 Petil. I 1, 1 2 diueraam Wml seqnentinm (n supra litteram eratam m2) X apareatis Xml 5 baptismnm v iteratna R 9 inbscriberet Wm2Xm2YBZv 10 bac Xml atqne a me v 11 inprndentia W 12 aut] an Wml 15 aacrilegium Yml qnatoor Zv 18 donatino- mm B nero] uera Xml 19 nt om. R 22 in om. WmlXmlYmt cbiwnate Wml remansisti WmlXml 24 chriatiani] ehriati W 25 error est) errorem Xml a *. /. y 27 resciaaio (s ante c et io in ras.) Y recisio Z lib. II 7, 9—9, 11 369 quod si corrigitis et mutatis, quomodo tales uos auscipimus quales eratis? unde inaniter tam multa locutus es et, cum sis ingenio tam acuto, consuetudine audiendae uanitatis obtun- deris, nt uideatur tibi, quod, cum ad nos a uobis transeunt, b tales eo8 quales erant suscipimus, quia in eis traditionem christianorum, quam nec alienati alienauerant nec peruersi peruerterant. adprobamus; quae sacramenta etiam tu, quam- uis non talis quales nos sumus, non potuisti tamen nisi talia. nec sic talia quasi alia similia, sed omnino eadem coniiteri. io ' VIIII. 11. Obsecro te, dic mihi, quomodo talis est qualis fuit, qui ueneratur ecclesiam quam blasphemabat, qui tenet uni- tatem quam non tenebat, qui habet caritatem quam non habebat, qui accipit pacem quam respuebat, qui adprobat sacramentum quod exsufflabat? an uero ita sunt omnia falsis aera prae- 15 posterata, ut non dicantur mutati, in quibus ea quae diuersa fuerant ueritate corriguntur, et mutati dicantur, in quibus ea quae [similia] una eademque fuerant uanitate iterantur? noli ergo ulterius in hac re non tantum carnaliter, uerum etiam pueriliter sapere, ut tales quales erant uestros a nobis suscipi a> existime8, qui conuersione uoluntatis ab errore ad ueritatem, a diuisione ad unitatem, a dissensione ad pacem, ab inimicitiis ad caritatem, ab humana praesumptione ad diuinarum scriptu- rarum auctoritatem non ante incipiunt esse nostri. quam esse destiterint uestri. haec conuersio uoluntatis repente mutauit 25 non solum in teloneo peccatoiem. uerum etiam in cruce latro- nem; nisi putas, quod Christus in paradiso secum esse uolu- isset cruentnm sceleratumque hominem, si non cordis illa con- 2 cf. epi»t. Cresc. 25 cf. Matth. 9, 9 6 alienauerunt Wml 9 sic] si Rm2 11 blasfemabat W tener Xml 13 respuebam R 16 corriifantur Yml 17 similia deleui. cf. lin. 9. p. 379, 10. III 7 init. IIII 14, 16: sacramenta quae non alia uel similia, sed tu omnino eadem confiteris. fort. ergo fuit quae gimiba, una uanitate| unitate Wm2Ym2 20 qui] quo Yml 21 ad dissensione Wml ad dissentioncm R dissensiontm Xml 25 telo.nio WmlYmlv 28 in om. Wml cssc. W 27 cruen- tium Wml cruentem Xml UI. Autuit c. Don. II 21 370 VI. Contra Cresconium uersio continuo faceret innocentem, ut eo die, ex eo loco, ex eo ligno transiret ad inmortale fidei praemium, in quo exceperat raortis pro iniquitate suppliciura. siue enim ad malum siue ad bonum paruo momento animus commutatur. sed non ideo paruum est quod meretur. in ipsis corporalibus et temporalibus bonis s et beneficiis diu nutritam quamlibet aetatem unus ictus inter- irait, et triginta octo annorum aegritudinem mox ut dominus dignatus est iubere sanauit. crede certis rebus, non uerbis inanibus. mutati ad nos uestri transeunt — absit ut ipsi sint qui fuerunt — ; quod utinam et tu facias et quam uerum sit 10 in te tibi credas! X. 12. Magnum aliquid tibi dicere uisus es nominando Candidum Uillaregiensem et Donatum Macomadiensem, qui ex uestris episcopis etiam apud nos episcopi fuerunt et probata uita ad lionorabilius senilis aetatis meritum peruenerunt; quasi i& sacramenta et inuocatio nominis dei, quae fit apud uos, ipsa inimica sit nobis, cum et in eis, qui extra ecclesiam sunt, non sit omnino nisi ecclesiae. in qua quaestione si meis uerbis laborarem, tuis adiuuarer. nam si extra ecclesiam nihil eccle- siasticum posse esse sentires, non ipse dixisses nobis et uobis » unam esse religionem, eadem sacramenta, nihil in christiana obseruatione diuersura. quibus uerbis tuis non in totum con- sentio. christiana quippe ecclesia caretis, christianam caritatem non habetis. christiana aane in uobis sacramenta cognosco et in his illud quoque diuersum inprobo ac respuo, quod, cum » eadera etiam in schismate habeatis, eadem in catholicis exsuf- flatis. prorsus agnoscit in uobis ecclesia cuncta quae sua sunt, 2 cf. Luc. 28, 40-43 7 cf. Iob: 5. 5—9 12 cf. epist. Creac. 20 cf. pag. 363, 11 2 inmortalem R praemnnt R 8 suplicium R a bonum Wml 4 non om. R 5 temporibus Wml bonis scripti poenis codd. v 6 beneficius R qnalibet R 7 et octo t> 8 sanabit WmlXml Yml 10 fuerint Yml 12 est R 18 candidam Wml uillaregiens est Yml uillam regiensem RZ macoinadiaensem R 14 brobata Xml 17 sit] sont R 18 omnino) nomino Wml 20 posset WmlR 25 in his] nichil R hac WmlXml 26 chismate Wml 27 prorisus R lib. II 9, 11—11, 13 371 cec ideo noo sunt eius, quia et apud uos inueniuntur. apud uos quippe aliena sunt, sed cum uos correctos recipit cuius 8unt. iiunt etiam salubriter uestra, quae perniciose habebatis aliena. discordia uos possidet sub titulo pacis; ergo discordia » pellatur, pax introducatur. quid causae est ut titulus depo- natar? episcopus est, inquis, episeopum recipis, presbyter, presbyterum. posses mihi et hoc dicere: *homo est, horai- nem recipis'; tam quippe in iilo sacramenta christiana quam membra humana cognosco nec curo, per quem fuerint seminata, io 3ed a quo creata. quibus si male uti uoluerit, eo ipao malus fit, quod creatorem de bonis eius offendit; si autem bene uti coeperit, se corriget, non illa mutabit. XI. 13. Et de episcopis quidem uel clericis recipiendis alia quaestio est. quarauis enim, cum apud uos ordinantur, non u super eos inuocetur nomen Donati, sed dei, tamen ita susci- piuntur, ut uidetnr paci et utilitati ecclesiae conuenire. neque enim episcopi propter nos sumus, sed propter eoe, quibus aerbum et sacramentum dominicum ministramus, ac per hoc, ut eorum sine scandalo gubernandorum sese necessitas tulerit, » ita uel ease uel non esse debemus quod non propter nos, sed propter alios sumus. denique nonnulli sancta humilitate praediti uiri propter quaedara in se offendicula, quibus pie religioseque moaebantur, episcopatus officium non solum sine culpa, uerum etiam cum laude posuerunt. uumquid sic etiam » chriBtianum nomen et fidem laudabiliter ac non potius dam- nabiliter ponerent? sicut in accipiendis his rebus possunt esse iustae causae, cur excuset quisque fieri episcopus, nec tamen 4 ditcordia cet.] cf. Caes. 4 eitr. 6 epist. Cresc. 17 cf. Em. 7 1 inuenisntur WmlXml 3 fiimint W habeatis R 5 causa WmlXmlYmlR 6 es Wm2R recipio (s t. o) Y, item lin. 8 7 presbiteriam Yml es Wm2R 9 nec] oe YmJ curro WmlXml 11 tit] sit R 15 donatis WmlXml 16 pati Yml 18 ac] bac Xml 19 necesitas Wml 22 qoaedaro] quae W 26 in om. W accipien- dos Yml 27 qnur WmlXml excuset] add. et W episcopis Yml nec] non Wm3 24» 372 VI. Contra Creaconiuni similiter potest ulla causa esse iuBta, cur quiaquis excuset fieri christianus. quid ita, nisi quia sine episcopatu uel cleri- catu salui esse possumus, sine christiana uero religione non po88umus? XII. 14. Proinde uestri episcopi seu quilibet clerici, quan- b tum ad ipsa ecclesiastica officia pertinet, sic in catholicara suscepti sunt unitatem, queraadmodum expedire uidebatur hia, quorum saluti per eorum consulebatur officium nel exer- cendum uel omittendum. uerumtamen etiam de ipsis, qui et apud nos eosdem administrauerunt honores, numquid, sicut 10 dicere potuisti: episcopus est, cpiscopum recipis, ita poteris dicere: 'haereticus est, haereticum recipis' aut: 'schismaticus est, schismaticum recipis' aut: 'Donatianus est, Donatianurn recipis'? his enim nominibus nou gradus honoris a plebeia dignitate. sed crimen erroris a catholica ueritate distinguitur. » proinde illa tamquam ecclesiastica munera etiam in alienis inuenta, qui uos relinquendo et ad nos transeundo nostri fiunt, pro utilitate populorum, quibus hac dispensatiooe seruimus, uel 8uscipiuntur uel non suscipiuntur. illa uero uitiosa et proprie uestra sanantur corriguutur mutantur, dum tamen ea sacramenta, » sine qnibus homo non potest fieri christianus, etiam in haere- ticis sic tractentur, ut, cum ad ecclesiam ueniunt. quod defuerit addatur, quod agnitum fuerit adprobetnr, ne, dum nimis offen- dimur eis malis, quae contra ecclesiam pepererunt, persequamur etiam bona, quae de ecclesia discedendo traxerunt. uam etiam » ramus fractus si rursus, sicut ait apostolus, inserendus sit. radix ei redditur, non forma mutatur. 5 XII 14] cf. Parm. II 13, 27-28 11_ epist. Cresc. 26 cf. Rom. 11, 23 1 quur WmlXml quia XYRZv quisque Wm3 3 ante non dtl. christiana Z 7 suscepti sunt) susceptis R 8 iis YmZv 9 ho- mittendum Wml 11 episcopis Yml es pro est passim R reci- pitis Y 17 nos traseundo Xml nostros eundo XmSZ 19 uel non suscipiuntur om. YR 23 addatur ecclesiastica modestia qnod Z (nota marginalit in X: ecclesiastica raodestia) approbetur WmlYmHZ apro- betur WmZYmlR 26 fructus WmlYml fruticis Wm3 lib. II 11, 13-12, 15 373 15. At enitn quia nostros, inquis, liaereticos et sacrilegos aocas, quod nefarium et inexpiabile crimen est, numquid taHbus sine aUqua expiatione ignosci debet aut potest? cur rryo, inquis, non emaculas uenientem, cur noth primo abluis i et pmundas et sic tibi conmunicat? quid, quod ex his tuis uerbis raulto conuenientius alius diierit talibus iam ignosci nec debere nec posae teque tibi ipai contraria locutum esae monstrauerit, ut ideo diceres cum aliqua expiatione talibus igno8cendum. quia id qnod obicitur inexpiabile est? quomodo 10 ergo expiatur quod inexpiabile est? quomodo sperem te audi- turuui esse quod dico, qui tam in proximo non audis ipse qaod dicis, cum tibi continuo contradicis censendo expiandura quod inexpiabile dixeris? nos autem ita uestrum dicimus hae- reticum et aacrilegum errorem, ut tamen inexpiabilem non is dicamus; alioquin frustra uobiscum, ut eo relicto correcti ad ecclesiam catholicam tranaeatis, quibus modis possumus agen- dum esae censuimus. nec nostro, sicut scribis, uerbo te uti arbitreris, quasi hoc malum aine uenia et sine medico esse dicamus; quod omnino non dicimus, quia et ueniam merentur, » quos huius mali paenituerit, et omnipotens est medicue, qui per prophetam dicit: s i conuersus fueris et ingemueris, tunc 8aluus eris. quapropter si in aliquem forte incidisti uel minus in his rebus instructum uel minus quid loqueretur intuentem, quamuis esse communionis catholicae uideretur qui * hoc tibi diceret, ipse potius huius inconsiderati uerbi ueniam mereatur, sicut tu, qui cum sis tam liberaliter eruditus et in arte uerborum non mediocriter doctus, minus tamen quid loquaris adtendens expiandum censes quod inexpiabile dixeris et, quod est monstruosius, ideo expiandtim, quia inexpiabile. » non est autem catholicura eos hortari, ut errore correcto salui 1 epirt. Creac. 17 cf. epiat. Cresc. 21 Ezech. 18? 1 at ex ait X 5 bis] eis XZ uerbis tais Sv 6 iam Bcripsi tamen W tam XYRZv 9 inexpiabile] add. crimen XZv 14 in- eipiabile WmlXYRZ 15 ad] ad ex Yml 20 quos] qaod Ymt ert om. WXRZ qui del. Wm3 22 erit WmlXmlYml 80 ortari X 374 VI. Contra Cresconinm fiant, quos.inexpiabiliter atque insanabiliter adsereremus errare. sed ideo uobis non uidentur mundari, cum ad nos a uobis transeunt, quia non denuo baptizantur, quasi solo baptismo, quem repeti non oportet, cum idem atque unus est. homines ab errore mundentur. mundantur et uerbo neritatis ab illo qui 5 ait: iam uos mundi estis propter uerbum quod lo- cutus sum uobis. mundantur et sacrificio contriti cordis ab illo de quo dictum est: sacrificium deo spiritus contribulatus; cor contritum et humiliatum deus non spernit. mundantur et elemosynis ab illo qui ait: date 10 elemosynas, et ecce omnia munda sunt uobis. mun- dantur ipsa quae supereminet omnibus caritate ab illo, qui per apostolum Petrura dixit: caritas cooperit multitu- dinem peccatorum. quae una si adsit, illa omnia recte fiunt; si aotem desit, illa omnia frustra fiunt haec uero unde i& sit audi dicentem apostolum: caritas, inquit, dei diffusa est in cordibus nostris per spiritura sanctum qui datus est nobis. unde raerito creduntur hi, qui extra eecle- siam bapti8mum ecclesiae perceperunt, non habere Bpiritum sanctum, nisi cum ipsi ecclesiae in uinculo pacis per conexi- *> onem caritatis adhaerescunt. XIII. 16. Iam enim locus est ut ostendam, quod in primo libro distuleramus, quid in ecclesia, quae sanotura corpus est Ohristi, proprie possit accipi, quod praeter illam non potest accipi. de his enim, qui schismata faciebant, idem apostolus » dicit: animalis autem homo non percipit quae sunt spiritus dei; primam ad Corinthios epistulam lege et in- 6 Iob. 15, 3 8 Ps. 50, 19 10 Luc. 11, 41 12 cf. Eph. 3, 19 13 I Petr. 4, 8 16 Bom. 5, 5 22 cf. pag. 358, 24 26 I Cor. 2, 14 1 adsererans B 4 repet Xml hominis Yml 5 errorem WmlYml 6 quodj queiu Xml, cf. tioensch, lt.1 p. 266 9 contri.tum 1* 10 spernet («{ouoivtuott) Engelbrecht elimosinia WYml elemoainis XYmUHX 11 elimosinaa WYml elemosinaa YmSRZ eleemosynam r 12 et ipsa Wm3 14 omnia illa t> 16 inqnid R 18 hi om. v 20 in om. * conn*-xionem WmlYmlv 23 diatuleram XX, at cf. De bapt. 1 19, 29? ne nidear dicere, proferamas 26 ca qnae XZv lib. II 12, 15-18, 16 375 uenies. baptismus igitur sacramentum est nouae uitae ac salu- tis aetemae, quem multi habent non ad uitam aeternam, sed ad poenam aeternam, non bene utentes tanto bono: caritatem nero sanctam. quae est uinculum perfectionis, nemo potest i habere non bonus. nemo qoi habet potest esse uel schisma- ticus uel haereticus. cum ergo quisque ad ecclesiae ueniens nnitatem, cum eius membris ueraciter copulatur, accipiat spi- ritum sanctum. per quem diffunditur caritas in cordibus nostris, eademque caritas coopeiiat multitudinem peccatorum, ut et io baptismum. quem primum habebat ad iudicium, habere iam raereatur ad praemium, quomodo eum mundari negas. nisi quia omnino quae sit mundatio spiritalis ignorag? non igitur, sicut conuiciaris, tamqnam in asylum Romuli uestros nocentes recipimus. quos ciuitas dei recipiendo efficit innocentes. oum 15 ad eam ueraci corde transierint, de qua eins conditor dicit: non potest ciuitas abscondi super montem consti- tuta. non enim eam condidit, qui fratrem superbe occidit iratus, sed qui fratres humiliter redemit occisus. hanc spiritu sancto mundante laetificat. de qno clamabat dicens: si quis to sitit, ueniat et bibat, non aquam uisibileni commendans, quae datur in baptismatis sacramento, quam et boni et mali habere possunt. quamuis sine illa boni salui fieri non possint. quae quamuis ecclesiae sit, tamen etiam foras profluit. cum et apud illos inuenitur, qui ex nobis exierunt, sed non erant » ex nobie, sicut aqua in aliquo ei illis meraorabilibus quat- tuor fluminibus uegari non potest quod sit aqua paradisi, 8 cf. Rom. 5, 5 9 cf. I Petr. 4, 8 11 cf. epist. Cresc. Ifl « f. epist. Cresc. 16 Matth. 5, 14 19 Iob. 7, 37 24 cf. 1 Ioh. 2, 19 25 cf. Gen. 2, 10-14 1 baptisuium H hac Yml 2 quem ex que Wml 4 i|a«j r.r qui Wml uneulum W 5 uel om. Z cismaticus Wml 7 cuni del. Wm3 9 cooperit Z et om. Rv 10 iam om. Z 13 conuinciaris Wml conuitiaris YR 14 dei om. Z 15 eam| eadcm Yml candem YmSRv 17 condedit Yml 19 sancto| suo XZ. cf. p. 376, W *q propheta praedixit: fluminis impetus laetificant ciui- tatem dei. ad hunc enim fontem nullus extraneus. quia nullus nisi uita aeterna dignus. accedit. hic est proprius eccle- siae Christi, cui tanto ante prophetatum est: fons aquae tuae sit tibi proprius et nemo alienus communicet u tibi. de hac enim ecclesia et de isto fonte dicitur et in Can- 4 Ioh. 7, 37 6 Ioh. 7, 39 11 cf. loh. 4, 1 12 Act. 1, 5 16 cf. Act. 2, 1-4 21 Ps. 45. 5 24 Prou. 5, 17 1 quamuis om. W quia] qni Yml quae WYm2Rv 2 manabit WmJYml 4 domum Yml 10 labacri Wml 12 iohannis XmlYml 13 baptizabimini spiritu sancto v 15 apiritus eanctus Z 16 eos] eo WmlXZ talem Rml acciperant WmlXmlYml acciperent Xm2Ym2Zv, cf. Pelil. II 32, 74 init. 17 loqueretur Yml 18 acce- pturam R 19 unitate v 20 inuinibile Yml flumini R 21 laetificat XYRZv (impetus = opp.^|xato) 24 ante om. Wml lib. II 18, 16—15, 18 377 tico canticorum: hortus conclusus, fona signatus, puteus aquae uiuae. XV. 18. Haec uestri de uisibili baptismatis sacraraento accipientes tantum errant, ut res absurdissimas fateri cogantur 5 iouiti, quod ad illum scilicet fontem, qui proprius unicae colnmbae, de quo dictum est: nemo alienus communicet tibi, ad hortum conclusum puteumque signatum potuerit accedere Simon magua, quem legimus a Pliilippo baptizatum, potuerint accedere tot ficti, de quibus gemens loquitur Cjpri- loanus: saeculo uerbis solis et non factis renuntian- tes, tot episcopi auari, de quibus idem ipse testatur: fundos insidiosis fraudibus rapientes, usuris raultiplican- tibus faenus augentes. isti quippe baptizati et bapti- zantes uisibili baptismo repperiuntnr: ad illum tamen fontem u propriara. cui nemo communicat alienus, ad illum fontem signatum, hoc est ad spiritua sancti donum, quo caritaa dei diffunditur in cordibns nostris, nullus istorum nisi mutatus accedit, ita omnino mutandus, ut non sit alienus. sed sit cae- lestis particeps pacis, sanctae socius unitatis, plenus indiuidaae » caritatis. ciuis angelicae ciuitatis. ad hanc itaque ciuitatem quisquis haeresis uel schismatis deposito errore correctis mo- ribus pia raente conuertitur, si iam sacraraenta gestabat, quae foras etiam ad indignos profluere potuerunt, liaec honorantur in eo, quia et iu alienis non uidentur aliena, sed iam illo 25 proprio. cui nemo communicat nlieuus, illo signato spiritus sancti fonte raundatur, a quo apud uos etiam. quisquis ceteris 1 Cant. 4. 12-13 6 Prou. 5, 17 X cf. Act. 8, 13 10. 11 Cypr. Dc lapsia cap. 6 16 cf. Rom. 5, 5 1 ortas codd. 3 hac WtnlYml lianc Wm3 hoc YmSRv uisibilis v 4 accipientis Yml cogatur WmlYml 5 proprius) udd. est v 7 ortuin WYmSZ 8 accidere WmlXmlYml apphilippo W 9 ficto Xml 13 fenus Jiv iste Yml ieta quippe in baptizatia et baptizantibus Ym2Rv isti qoippe baptizati baptizantur et uisibili Z 14 uisibilia R re- perinntur WXYmHZv 16 ad) ab Yml 18 sit in caelestibus (bu *■ I) W 24 aliena] alieni Wml 25 illo om. H 26 quicquis Wml 378 VI. Contra Cresconium moribas laudabilis fuerit, solo schismatis uel haeresis crimine separatur. XVI. 19. Cum ergo ueniunt ad nos uestri desistentes esse uestri, incipientes esse nostri, accipiunt quod non habebant. ut salubriter habere incipiant, quod tanto perniciosius qnanto i indignius habebant. accipiunt enim primitus ipsam ecclesiam et in ea pacem unitatem caritatem per fontem eius proprium atque inuisibilem spiritum sanctum. sine quibus utique nullo dubitante interissent, quidquid aliud apud uos, quod de ecclesia foras trahi potuit, habuissent, faciliore autem uenia quod non- 10 dum habuerunt accipiunt, quam si habuissent iam et deseruis- sent. et hoc discernitur apud nos, ut aliter recipiantur qui catholicam reliquerunt, aliter qui ad illam primitus ueninnt. illoB enim amplius grauat crimen desertionis, hos autem non a se disruptum, sed cognitura et retentum uinculum relenat u unitatis. unde fieri potest. ut. qui seductos rebaptizauemnt. ipsi pro eis paenitentibus dominum deprecentur. si prius isti conciliati quam illi reconciliati ecclesiae fuerint; sicut fieri potest, ut etiam cultores idolorum, si quos forte christianos ad idola seductos apostatas fecerint. si priores seductores so facti fnerint christiani et magnum aliquod meritum in ecclesia consecuti, per ipsos illi qaos deceperant redeant. per ipsos commendentur et reconcilientur domino, per quos dimiserant dominum. quod enim ualet ad mundanda sacrilegia gentilium recte perceptum sacramentum baptismatis, hoc ualet ad mun- ss danda sacrilegia schismaticorum et haereticorum ueraciter ad- prehensa caritas unitatis. quamobrem sicut seductores fidelium christianorum uenientes ad Chiistum seductis redeuntibus praeponuntur. unde isti et episcopi fieii possunt. illi non 29 unde cet.| cf. epist. 245 5 nt] et R 7 charitatem unitatem v 8 inuisibilis WmlXmlYml sanctum spiritum Z 9 quicquid YRZ 10 faciliori Wm2 11 iam scripxi tamen WmlXYRZ tantum Wm3 et tamen c 13 uenient Xml 14 grabat WmlXml disertionis Z hos ex hoc Xml 15 diruptum Z relebat WmlXml 16 qui scripti quoa eodd. v 22 consequuti WZ 26 scliismati quorum R lib. II 15, 18—17, 21 379 poesunt ita mirari non debent decepti ab haereticis. quando ad catholicam redeunt, suos deceptores sibi anteponi, quando ad catholicam ueniuni isti namque excusabilius petunt quae sibi defuerunt, illi humilius repetunt quod fuernnt; istos hono- s rabilius ubi nondnm steterant aduocamus, illos suapectius unde iapsi fuerant reuocamus. 20. Proinde iam peruides, ut opinor, non frustra me diiisse Donatistarum — uel ut tu mauis 'Donatianorura' — haere- ticorum sacrilegum errorem. si et ab ecclesia catholica io dissentitis et quae una atque eadem fatemini sacramenta rescin- ditis, nec tamen sine uenia uel insanabiles estis misericordiae dei. quia discordioso errore deposito ad catholicam ueritatem pacemque conuersi per donum eius proprium, hoc est sanctum eius spiritum. per quem diffunditur caritas in cordibus nostris. ;s mundari sanarique poteritis. non ut destruantur in uobis eccle- siae sacramenta. quae aliena perniciose foris habebatis, sed ut ea ipsa intus iam uestra salubriter habeatis. XVII. 21. Nunc uideamus, quemadmodum ostendas recte dixisse Petiliaonm uel quemlibet alium: conxcicntia mncte todantis ruUenditur quae ablnat accipimtis, ubi ego dixi: quid si lateat dantis conscientia et fortasse ma- culosa sit, quomodo poterit accipientis abluere conscientiam? tu contra non quid a te homine acuto, sed quid a nestris dicatur diu locutus es, quod totum breuiter a ita dici potest: conscientiam dantis adtendi non secundum eius sinceritatem. quae in illa uideri non potest, sed secundum famam, quae de illa seu uera seu falsa est, quia uidelicet eius est hominis, qui etsi sceleratus occultus sit, sufficit accipienti 8 Petil. I 1, 1 14 cf. Rom. 5. 5 19. 21 Petil. 1 1,2 25 cf. epist. Cresc. 1 deceptis R 2 suos] uos WmlXmlYR 8 excausabilius R 4 liono- rabilios Xml honorabilis Rm2 6 labsi W 8 donastistarum W uel nt tn manis] nelut cnm aliis WXYmlZ 16 sed ut — habeatis om. XZ 18 qaemammodum WXYml 19 conscientiae Xml 25 scientiam W eonscientia Rv attenditur v 28 sceleratos WmlXmlYml 880 VI. Contra Cresconium quod bonae sit aestimationis, nondum cognitus. nondum iudi- catus, nondnm ab ecclesia separatus. uide, obsecro te, in quod praecipitium conpulerit homines angustia non inueniendi qua exirent. itane dantis maculosa conscientia conscientiam potest accipientis abluere, si habeat famam bonam, et tantum ad s abluendum poterit quantum bona, si bonam famam fallendo contraxerit? adtendis, quid dicatur, et uis iam praetereamus hunc locum, an hoc idem adhuc uersabo, ut diligentius coga- ris adtendere? Petilianus diiit: conscientia sancte dantis ad- tenditur quae abluat accipientis. ego dixi: quid si lateat V> dantis conscientia et fortasse maculosa sit, quo- modo poterit accipientis abluere conscien tiam ? tu uel potius uestri dixerunt — nam tu uir talis quando ista dixisses? — : quamuis kabeat conscicntiam maculosam, mihi tamen, qui ab eo baplizor, quia latet et nescio, suffieit qnod u ab eo accipio, cnius bwocentein, quia in ecclesia est, conscien tiam puto. nam ideo, inquis, comcientiam dantis attendo, non nt, quod fieii non potest, de latentibus iudicem, sed ut. si quiil de eo in publica conscientia est, non iguorem. propter lioc enim ab omnipotente deo dictum est: quae nota siuit, *> uobis, quae occulta, mihi. semper igitur attendo conscien- tiam dantis, et quia ipsam non nideo, quid de ea in publico notum est quaero, nec ad rem pertinet, si aliud sit in secreta conscientia, alind in pnblica fama. sufficit enim scisse, quia necdum eius a quo accipio damnata conscieiitia est. ** XVIII. 22. Ecce ipsa uerba tua posui, quibus te dicere ostenderem quod meis uerbis breuiter aperteque conplexns sum, quod ad hoc adtendatur abluentis conscientia, ut quae de ilia fama sit cognoscatur. non ergo ipsa adtenditur, bomo 9. 10 Petil. I 1, 2 14 epiat. Cresc. 20 Deut. 29, 29 1 existimationis v 2 uideo WmlXmlYmlR in quod] inqoit Yml 7 praeteream Wm2 8 hunc ex huu« Xm2 an) at Xm2Z idem) quidem Z 15 habeo W 16 habeo WmJ 18 quod] quid Wm2TmlR potes Wm2 19 eo] illo e 24 quia] qui WmlXmlTml 27 apcrtaque WYml lib. II 17, 21-18, 22 881 bone, non ipsa adtenditur quae uideri non potest, sed fama adtenditur quae etiam falsa esse potest, quod ipse confiteris atque concedis; nam et tu uidisti maculosam conscientiam non ualere ad abluendum. non ergo conscientia sancte dantis atten- i ditur quae abluat accipientis, sed fama, qua putatur sancte dare etiam qui sancte non dat et putatur abluere qui non abluit. abluit ergo accipientem mali hominis fama bona, non ipsius dantis polluta conscientia. cur ergo dictum est: con- scientia sancte dantis attenditnr quae abluat accipientis, nisi io quia non abluit accipientis, si non est conscientia sancte dan- tis, si maculosa et inmunda est? quid ergo tunc attenditur? ips8, inquis, attenditur, cum fama eius attenditur. et si bona est fama, nihil interest ad abluendum accipientem etiam cum est mala conscientia, sed abluit bona eius fama. dic, rogo te, i* cum mala conscientia est, uera est bona fama eius an falsa? procul dubio utique falsa. proinde cum bona non est et occulta est dantis conscientia, quomodolibet eam tibi uidearis atten- dere, secundum hanc sententiam non abluit accipientem nisi dantis aut fama falsa aut polluta conscientia. utrumque insa- » num est; si te talia delectant, tu elige quid sit insanius. porro qnia ueritas non admittit, ut accipientis conscientiam uel falsa fama dantis abluat uel polluta conscientia, restat, ut abs te etiam requiramus quod et ibi quaesiuimus — quoniam, sicut dicit Petilianus uel quilibet alius consentientibus uobis, cum fc sancte dantis conscientia est, id est cum bona et munda con- scientia est, abluit accipientis conscientiam — , unde abluatur accipiens, quando latet dantis maculosa conscientia. puto enim iam non te repetiturum atque dicturum, quod impleat in ab- luendo uicem conscientiae bonae falsa eius fama bona; suffieit » qnod hoc uestros, non te, dicere adseruisti. illoium te pudeat, 8 Petil. I 1, 2 lbeneJJ 4 ad om. R 9 dantes WmlYml 10 abluat Xml 14 fnma) faraa: an falsa R rogo te) rogate Wml 26 unde] munde Wml 28 reperiturum Yml reperturum Z 29 fama eius falsa boDa Yv ei falsa farna bona R t 382 VI. Contra Cresconium non etiam tui. restat ergo, ut tunc uel deus uel quisquam sanctus angelus abluat. quod si dixeritis. illa horrenda con- sequetur absurditas, quam in illa epistula mea commemoratam non dico uidere noluisti, quia prorsus non attigisti, aed tanto attentius acutiusque uidisti. quanto magis attingere timuisti. 5 si enim hoc dicitis, quod, cum sanctus homo baptizat. sancta eius conscientia diluit accipientis conscientiam, cum uero con- scientia dantis latenter inmunda est. tunc deus angelusue abluit, cauete, ne, qui uobis haec dicentibus credunt, occultos malos optent inuenire a quibus baptizentur, ut multo sanctius 10 ab ipso deo uel angelo eius abluantur. banc absurditatem uel deridendam uel detestandam cum uerbis praecedentibus Peti- liani perspiceres consequenter et a me in epistula mea com- memoratam, caute tu quidem, quasi nihil horum diierim, rem tantam silendam putasti, sed confngisti ad nescio quid absur- i& dius, ut, cnm maculosa conscientia dantis occulta est et ideo non potest accipientis abluere, tunc falsE famft eius accipiena abluatur et in eo ueritatem falsitas operetur. 23. I nunc et accusa calumniose dialecticos, quod fugienda uersutia sermonis efficiant, ut si falsum est uerum sit, si » uemm est falsum sit. ecce tale aliquid ipse in sacramenta christianae regenerationis inmittis, immo peius magisque fugi- endum. illi enim non in sua fraude nec in rerum ueritate, sed in perplexitate locutiouis humanae quaedam uerba dicunt tunc uideri uera cum falsa sunt. tunc falsa cum uera sunt; » quae cura in disputationem inciderint animo discerni, etiamsi dissolui sermone non possunt. tu uero non uerbum quodlibet nec rem quamlibet, sed ipsam qua in aeternam uitam rena- scimur mundationem conscientiae ueram fieri posse dicis in 3 cf. Petil. I 6, 7 19 cf. epist. Cresc. 4 uoluisti W 7 conscicntia X 9 cabete WtnlYml 12 detestan- tem Yml 13 consequentes Wml consequentetn Wm3Xm2Z et] set Xm2Z 15 putasti] petisti Z 19 i nunc seripti nunc eodd. nunc i v calumniosoe Wml 21 ipse inj in ip»a Wm2 26 in dixisti, tu scripsisti: te ipsum audi, lege te ipsum. si omnis peccator tamquam mortuus non potest baptizare, nec occultus potest. non enim. quia occultus, ideo uiuus est, cum multo profundius etiam mendacio simulationis absumptus sit. minus enim mortuus diceretur, si saltem confiteretur, sed fit in illo iu quod alio loco scriptum est: a mortuo, uelut qui non sit, perit confessio. ab isto mortuo in tanta mortis pro- funditate demerso quos baptizatos esse claruerit, non rebapti- zaids, et ab eis baptdzatos, qui in ultimis terris nec Caeciliani nee Maiorini nec Donati nomen audierunt, rebaptizare, si pos- i5 sitis, minime dubitatis, obicientes eis: qui baptizatur a mortuo quid ei prodest lauatio eius?, mortuos dicentes ad quos Afrorum cadauerum, quorumlibet illa fuerint, nec aura potuit peruenire, et mortuum non putantes qui proprium potest occultare flagitium, cum scriptuva clamet: a mortuo, aiuelut qui non sit, perit confessio. itane, quia fictus eat, mortuus non est, cum magis propter ipsam fictioneiu carendo spiritu uitae penitus expirauerit, iterum diceute scii- ptura: sanctus enim spiritus disciplinae fugiet fic- tum? adhuc defendite istos mortuos et uiuere dicite. ut et » uos peius ipsa falsa defensione moriamini. 32. Mortui sunt, inquis. sed quid faceret, qui baptizandus ad eos ignarus accessit? nunc ergo faciat, quando illo prodito se agnouit a mortno baptizatum. si enim conscientia propteren 10 Eccli. 17. 26 15 Eccli. 31, 30 19 Eccli. 17, 26 23 Sap. 1, 5 26 epiat. Cresc. 2 omnemque t> 4 posit W adiungendum Wml tuj ut WXmlYR 6 taniquaro a Wml 8 similationis X absuratus R abiorptuB v 9 aaltim Wm2 10 Bribtum (*ic) W uelud 1< 11 tantis R 12 dimerso Ym2 15 minine Yml 22 spiritum R penitas om. R cispirauerit RZ dicentes Wml 28 effugiet X/. 24 adhuc] fort. ad hoc 26 bapUzandos Yml 392 VI. Contra Cresconium laedi non potnit, quia nesciuit, nunc incipit laedi, quia sciuit; uelut si tunica de latrocinio nesciens uestiretur, ex illo fit iniqui- tatis uestia illa, ex quo cognouerit, et ipse iniquus, nisi abiecerit, et qui nesciens nxorem duxerit alienam, ex illo fit adnlter, ex quo didicerit, nisi discesserit. abiciat ergo et iste baptismum, s quem se a mortuo percepisse cognonit. habet enim quod faciat, adhuc baptizari iterum potest. postremo scierit nescierit a mortuo baptizatus, quid ei prodest lauatio eius? stricta sen- tentia est, sicut et tu ipse clamas, neminem excepit. a mortno, inquam, baptizatus est, nihil ei prodest lauatio eius. mundate 10 hominem baptizando, qui niuitis, ant uos ipsos potins ab boc errore mundate, ne talia sentiendo pereatis. contendis enim uelut aduersus me, ut nullum exceptura dicas in eo qnod scriptum est: oleum peccatoris et: qui baptizatnr a mortuo. nec te sentis nodum quo ligatus es renitendo con- i» stringere. hoc enim ago, hoc insto, hinc uos ad mutandam uanam peruersamque sententiam urgenter inpingo, ut in oleo peccatoris et mortui baptismo nullus mortuus, nullus pecca- tor exceptus sit, sicut tu pro me uelut contra me loqneris. ita enim nec occultus excipitur, quo euertitur omne quod » loqueris, ac sic rebaptizare coguntnr, qui te talia docuernnt, omnes quos ab occnltis malis baptizatos in hac uita repperire potuerint. XXVII. 33. Quid agis, quo te conuertis? uerba tua tibi recitantur. non solum enira mea cum dicerem non refellisti, *» sed nesciens quid meum legeris aliis uerbis tamquam tunm hoc idem ipse dixisti et, ut diligentius audiri et considerari posset, scripsisti, ut tibi quotiens libuerit recitetur. audi ergo — 12 cf. epist. Cresc. 14 Ps. 140, 5 Eccli. 81, 30 1 qui nescinit R 2 sic anica R 3 adiecerit WtnlYml 6 prece- pis9e Yml qnid Yml 7 prostremo Xml scieret Yml 8 labatio Wml 9 eicipit Z 12 alia W 18 aduersnm XZ 15 nodo Wm2 est R 17 urguenter YmlRml urgnentnr Rm2 inpinguo WXYmlR impioguo Z 19 etceptus Wml tu om. WXYmlZ 21 ac] bac Xml 22 reperire WXZ 28 potnemnt Yml 25 mca] ea YRv 26 elegeris WXmlYRv 28 possit Wm2 scibsisti (sic) W quoties Rv lib. II 26, 32-27, 33 393 uerba tua nempe ista sunt — : quodsi idoli rultorem , inquis, tantiim Mri placet excipere, quid ille de qiio dicitur: nolo oleum peeeatoriit ungat raput meum? utrumne el hic peccator ille solns est qui idohim colit. an quisqnis quod non licrt 5 mlmittit? quodsi et perratorem tantum cultorem idoli putas, 'hristiaiius ergo si qnid eontra legeiu gesserit peccasse non dicetnr? qnodsi niliil dici stnltius ner dbsnrdius potest, aperlr [iraedictum rst, ut non solnx idoli rnltnr, sed qnistpiis peceator inler omncs liomines fnerit, ins sibi haptismatis non nsurpel. io haec certe quae inserui uerba tua sunt. ego cultorem idoli non excepi, sed ipsos deos eoium mortuos esse dixi, quorum a nullo baptizari aliquid prodest; ab ipsis enim diis sibi bapti- zari uidentur, in quorum nomine se mundari arbitrantur. tu autem nullum peccatorem excepisti. quodsi hoc loco peccator i5 et mortalis homo qni baptizat intellegendus est, niillum pecca- torem excipiens procul dubio nec occultum excepisti: aperte, inquis. praedictum est, ut non solas idoli cnlhr. sed quisquis peecator inter omncs hominrs fueril, ins sibi baptismati.s non nxttrpet. audi ergo te ipsum. 'quisquis peccator' dixisti, nec » manifestum nec occultum excepisti. proinde qua fronte cogunt baptizari post manifestum qui nolunt post occultum, ubi adserunt neminem exceptum? fuge igitur, fiater. ab insano intellectu ad sanum, ut in hoc testimonio de oleo peccatoris, sicnt superiora eiusdem psalmi uerba praescribunt, blandam « lenitudinem fallacis iam adulatoris intellegas. ita enim et nullus eiit exceptus et non inpinget in angustias insuperabiles raalus baptizator occultus. sic et in alio testiraonio, ubi dic- tum est: qtii baptizatur a morttio quid ei prodest 1 o[.ist. Creac. 2 Pa. 140, 5 16 «■pist. Otae. 24 cf. Ps. 140, 4 28 Kccli. 31, 30 1 quid ai R 2 ille scripsi illud codd. v 3 nnguat XYmlX capud R 5 mittit WYR et s. I. Y idoli cultorem Zml 7 dicitur WXmlYHv * aolum R 9 utsnrpet W 15 batizat /. 17 aolum Rml 22 igitur) ergo i! inaanu Ymlll 1"> fallacis iam scripsi fallaciam WXmlYR falUcis Xm2Xv adolatoris WXmlYml 26 inpingit WXmlR inpin- ?etur Yfort. inpinget te 27 baptizatur Wml in *. I. X testamento R 394 VI. Contra CreBconinm lauatio eius?, aut inspice diligenter codices antiquos et ma- xime Graecos, ne forte ipsa uerba aliter conscripta ex prae- cedenti et consequenti contextione serrnonis alium sensum intiment, aut certe mortuos intellegamus, sicut dixi, in quo- rum nomine baptizantur idolorum cultores, ut ab illo quemque 5 intellegas baptizatum, in cuius nomine se credit esse munda- tum. ita enim et illic nullus excipitur; nullus quippe mortuus deus paganorum mundare potest credentes in se. si autem hoc loco omnem hominem peccatorem intellexeris mortuum. tanta quae non uis te secuntur, ut ipse quemadmodum uiuas 10 inoenire non possis, dicente Iohanne: si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus et ue- ritas in nobis non est, ut omnino uon inuenias hominera a quo baptizeris, si omnem peccatorem deuitare uolueris. XXVIII. 34. Quamquam si prorsus mortuum non iutellegeres is nisi haereticum uel schismaticum, ut, quisquis apud eos bapti- zatur, a mortuo (baptizetur, de quo dictum est: qui bapti- zatur, a rnortuo) quid ei prodest lauatio eius? — quod uides quam praecipiti praesumptione sic accipiatur, ac si dictum sit: 'qui baptizatur ab haeretico uel schismatico' — , su nec sic contra nos esset, qui fatemur nihil prodesse horaini baptismum Christi, si apud haereticos uel schismaticos bapti- zetur eis ipsis tribuens baptismum quo baptizatur, sed tunc ei prodesse incipere, cum transit ad corpus Christi, quod est eccleaia dei uiui. tunc enim sub eodem baptismo, quod et foris a Christi erat, sed foris posito nihil proderat, mundatio proderit non ab eo, cuius manibus tinctus est, sed ab eo, cuius mem- bris insertus est. 11 I Ioh. 1, 8 17 Eccli. 31, 30 I labatio Wml 10 sequuntur % sequentur v 11 dixeris Xml 15 intellegeris WXYml intellexeris Ym2 17 baptizetur— mortuo coni. Louan., sed pro dictum est maluerunt ait scriptura, om. v 18 labatio Wml 20 si] sic R sit] est YR, sed sit add. mg. Y 21 esaet] est Xm.JZ 23 eos ipsos Xml quo] quod 22 26 mundatio seripsi mun- dato codd. v 27 non del. Y, om. v ab eo— sed om. YRv alt. ab| hab Yml lib. II 27, 83-28, 85 395 35. Nec illam tuam nimium seueram sententiam formidabo, qua diiisti: quisquis peccator inier omnes homines fuerit, ius sibi baptismatis non usurpet, nisi quia non inuenis, quis ueraciter dicat in oratione dominica: dimitte nobis debita snostra, sicutetnosdimittimusdebitoribusnostris, nisi peccatorem se esse fateatur. uellem singulos intcrrogare, qui baptizant apud uos, utrum peccatores omnino non siut. potest enira mihi quilibet eorum respondere: 'non sum traditor, non sum turificator, non adulter, non homicida, non idolorum a cultor, non postremo haereticus, non schismaticus'; 'non sum" autem 'peccator* nescio utrum quisquam uel haeretica super- bia repperiri possit qui audeat dicere, audeat cogitare: nescio utrum quisquam tanto arrogantiae tumore caecetur, ut non dicam uoce profiteatur, sed uel apud se ipsum tacitus arbi- i5 tretur non sibi esse necessariam deprecationem, in qua dicimus deo: dimitte nobis debita nostra. neque enim pro eis debitis dimittendis rogamus, quae semel in baptismo dimissa esse confidimus, sed pro eis utique, sine quibus bumana fra- gilitas non est, quantumcumque in obseruandis praeceptis domi- *> nicis uigilemus. postremo suscipiat qui uoluerit huius inpu- dentiae frontem et dicat: 'non sum peccator; ei quo mihi in baptismo cuncta dimissa sunt, nullum in me peccatum poterit inueniri'. magis ego Iohanni credo et multo fidentius respon- deo: *te ipsum decipis et ueritas in te non est.' neque hoc » agit praeceps et fallax ista professio, ut in te peccata non inueniantur, sed ut quae inueniuntur non dimittantur. si ergo iam baptizatus es, uellem scire quem reppereris, qui contra Iohannem apostolum diceret: 'peccatum non habeo'. si enim talem quemquam repperire potuisti. quomodo baptizatus es » ab eo, qui se ipsum decipiebat et in quo ueritas non erat? si 2 epirt. Creac. 4. 16 Matth. 6, 12 24. 30 cf. I Ioh. 1, 8 1 siueram Wml 4 in oratione dominica dicat Zml ratione R 5 demittimos W 6 singulis Xml 8 qailibet eorum mihi v 9 non snm adnlter o dolornra Xml 12 reperiri WXYm2X 27 est WXmlYR repereris WXZ 29 reperire WXYZ cst. WXmlYR 396 VI. Contra Cresconinm autem qualiscuraque humilitatis non inmemor peccatorem se esse dicebat, quomodo sibi secundum tuam sententiam ius baptismatis usurpabat? tu enim dixisti, tu etiam scribere minime timuisti, ut, quisquis peccator inter omnes homines fuerit, ius sibi baptismatis non usurpet. si autem nondum & baptizatus es, aut hanc uanissimam sententiam corrige aut a quibus baptizeris angelos quaere. 36. Sed arbitrenmr te conuictum correxisse: 'quisquis eo crimine quod nostri obiciunt peccator inter omnes homines fuerit, ius sibi baptismatis non usurpet'. neque hoc contra nos 10 est, quia, si etiam talis usurpauerit et dederit, non eum sibi usurpare debuisse dico, non autem dedisse non dico. ille uero qui accepit si homo bonus ab homine malo, si fidelis a per- fido, si pius ;ib impio, perniciosum erit danti, non accipienti. illud quippe sanctum male utentem iudicat, bene utentem i» sanctificat. si autem et ille qui accepit inique accepit, nec sic rescissum, sed agnitum, quod peruerso oberat, correcto proderit sacramentum. X X V 1 1 1 1 . 37. Sic enim te putabo dixisse non iam 'quisquis peccator', quia niei fallor iam cernis quam temere dictum sit, » sed: 'peccator, qualem nostri describunt, quisquia inter omnes homines fuerit, ius sibi baptismatis non usurpet', quemadmodum scriptum est: peccatori autem dicit deus: ut quid tu enarras iustificationes meas et adsumis testamen- tum meum per os tuum?etut ostenderet, quali peccatori » hoc diceret, ne omnes homines a praedicando uerbo eius sese abstinerent, qui nec sentire audent nec dicere se peccatores non esse, sequitur eumque desciibit: tu uero odisti disci- 23 Ps. 49, 16 28 Ps. 49, 17-20 1 autem] enim R 2 secdum Yml 3 minime scribere Rv 6 est WYR corrigere Zml alt. aut] ut YmlR S sed] sub Yml, om. R correxisse om. R 9 nostris Xml 17 rescisum W peruerso] per se WXmlYR 20 tenere R 2S dixit Z, cf. Parm. II 9, 18. Dr bapt. VII 15, 29 deus «. /. X 24 asuroit Xml assumis Xm2 25 hos E 28 eum qui Xml li b. II 28, 35-80, 88 397 plinam et abiecisti sermones roeos post te. os tuum abundauit malituv et lingua tua amplexa est dolositatem. si uidebas furem, concurrebas ei et cum adulteris portionem tuam ponebas. sedens s adaersnB fratrem tuum detrahebas et aduersus filium matris tuae ponebas scandalum. tali ergo peccatori dicit: ut quid tu enarras iustificationes meas et adsumis testamentum meum per oa tuum?, tamquam diceret: 'frustra hoc facis; quantum ad te adtinet, lonon tibi prodest; hoc tibi ad iudicium damnationis, non ad meritum salutis ualebit*. uerumtamen si etiam tali peccatore narrante iustificationes dei et adsumente testamentum eius per os suum illi. qui ex eius ore audiunt, credant faciant proficiant, nonne illo reprobato laudabuntnr, illo culpato iusti- is ficabuntur, illo damnato coronabuntur, quoniam curauerunt oboedire domino dicenti: quae dicuntfacite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt? sicut ergo iste peccator, si ius sibi praedicandi testamenti diuini usurpauerit. sibi nihil prodest, audientibus autem et » facientibus non ipse sed quod praedicat prodest, ita et ille, qui ius baptismatis sibi usurpare non debuit, sibi nocet qui bonum male usurpauit, non ei qui bonum bene percepit. XXX. 38. Uides non solum te non potuisse refellere, quod ego contra Petilianum dixi, sed quanta luce ueritatis modis \ » omnibus refellatur, quod contra me ipse dixisti. et adhuc per- gis et dicis, quod causam nostram non probam faciamus et quodammodo peccatores nos esse fateamur, quoniam, dum nobis obicitur ius baptismatis qua nobis licentia uindicemus, non de merito actuum, non de innocentia uitae tractamus, 7 P». 49, 16 16 Matth. 23, 3 26 cf. epist. Cre8c 1 adiecisti WX poste W 2 habundanit WXYmlRZ tua r. 26 potest] potens est v Cypr. lib. II 82, 40-88, 42 401 suae muneribas non separare. ista nobis aimplicitas aofficit, cui te8timonium perhibet ipse Cyprianus, tantum bonum intellegens eese unitatem corporis Christi, ut in eam gjmpliciter admissos etiam illos, quos esse sine baptismo arbi- a trabatur, de dinina misericordia merere indulgentiam et ab ecclesiae muneribus non separari pia cogitatione praesumeret. haee consuetudo ecclesiae fuit ante concilium Cypriani, haec superari et auferri non potuit nec concilio Cypriani, ut ex haeresi uenientes non quidem sine baptismo, sicut dicit, quia io idem baptisnius etiam foris eis inerat, sed non proderat, uerum- tamen simpliciter, sicut item dicit, admissi de dei misericordia indulgentiam mererentnr et a muneribus non separarentur ecclesiae. haec simplicitas magis quam duplicitas ecclesiae placuit uniuersae toto terrarum orbe diffusae. u 42. Cui Cyprianus ipse quale testimonium perhibeat, audi ex epistula quam de unitate conscripsit: auelle, inquit, ra- dium solis a corpore, diuisionem lucis unitas non capit: ab arbore frange ramum, fractus germinare non poterit: a fonte praecide riuum, praecisus narescit. in his Cypriani uerbis non inuenimus nec intellegi- rous lucem non capere diuisionem nisi in sanctis regno dei praedestinatis, qui diuidi ab ecclesia nullo modo possunt, et non germinare ramum fractum salutis aeternae germine acci- pimus, ariditatem uero riui a fonte praecisi in eo, quod sancto » spiritu uacuantur qui ab unitate separantur, agnoscimus, non in sacramento baptismi, quod et boni habere possunt et mali, ita foris aperte quemadmodum intus occulte ab ecclesiae sancti- tate separati. sed, unde nemo dubitat. quid de ipsius ecclesiae 16 Cypr. De BCCL cath. unitate c. 5 1 teparari Wm2 2 tantara Xml 3 ea R 4 etiam| id est Xm2X 5 mereri Xm2YmURZv 6 niuneribnB om. R non] con Wml 7 ante] tante WmlYml 9 uenitentes Yml 12 «eparentur '/. 16 inquid WRml 18 ab om. R 19 fronte WmlYml 20 inuenimus nec om. WYRv 22 qui] quid W 23 germinarem Yml fructum WYR 24 ribi WmlYml fonti R aancti R 26 et mali habere possunt WRc 28 inde R quid) qnid uero Ym2 quod v UX. AognM. t. DOD. II. 26 402 VI. Contra Creeconiam fecunditate toto terrarum orbe diffusae senserit Cyprianus, attende in his quae subiungit: sic. inquit, et ecclesia do- mini luce perfusa per orbem totum radioe suos porrigit: unum tamen lumen est quod ubique dif- funditur, nec unitas corporis separatur. ramos 5 8U08 in uniuersam terram copia ubertatis exten- dit, profluentes largiter riuos latius ezpandit: unum tamen caput est ct origo una et una mater fecunditatis successibus copiosa. hanc ecclesiam Cy- prianus in scripturis sanctis promissam, in uniuerso rauudo iu redditara dilexit tenuit commendauit, quam perditi schismatici nel haeretici, uelut a malis ee discernere ac separare cupieutes. seditionibus impiis reliquerunt. qui ne suos ezitus impios nanis ezcusationibus abluere conarentur, sancta scriptura praedizit: filius malus ipse se iustum dicit, ezitum autem 1» suum non abluit, quia nec propter malos, qui nidentur esse intus, deserendi sunt boni, qui uere sunt intus. XXXIIII. 43. Hinc beatus Cyprianus quid senserit, accipe ex epistula, quam scripsit ad presbyternm Mazimum et cete- ros, quibus de schismatico et haeretico errore ad ecclesiam »u redeuntibus gratulatur: nam etsi uidentur, inquit, in ec- clesia esse zizania, non tamen inpediri debet aut fides aut caritas nostra, ut quoniam zizania esse in ecclesia cernimus ipsi de ecclesia recedamus. nobis tantummodo laborandum est ut frumentum» esse possimus, ut cum coeperit frumentum domi- nicis horreis condi, fructum pro opere nostro et labore capiamus. apostolus in epistula sua dicit: 2 Cypr. De eccl. cath. unitate c. 5 15 Pron. 24, 22 21 Cypr. epist. 54, 3 2 inquid WR 4 porregit WXYml 7 pandit Cypr. codd. WGmSMml et HarUl 10 uiuereo W 14 eicussationibug R 17 pr. eint W 19 prae(pre-l>biterum WY 21 inqnid R 22 lyiania W 23 auc W 24 cernimua ipsi de eccleeia om. WXmlYR 26 esse— framentum tn mg. W com Wml lib. II 33. 42-34. 43 403 • 'in domo autem magna non solum uasa sunt aurea et argentea, sed et lignea et fictilia. et quaedam quidem honorata, quaedam inhonorata.' nos operam demus et quantum possumus laboremus, ut uas aanreum et argenteum simus. ceterum fictilia uasa confringere domino soli concessum est cui uirga ferrea data est. esse non potest maior domino suo seruus nec quisquam sibi quod soli filio pater tri- buit uindicare, ut se putet aut ad aream uentilan- jodam et purgandam palam uel uentilabrum iam ferrepos8eautafrumento uniuersazizania humano iudicio separare. superba est ista obstinatio et sacrilega praesumptio quam sibi furor prauus ad- sumit. et dum sibi semper quidam plus quam mitis i6 institia deposcit adsumunt, de ecclesia pereunt, et dum se insolenter extollunt, ipso suo tumore caecati ueritatis lumen amittunt. uides, frater, secun- dum scripturas diuinas hoc praecepisse Cyprianum etiam pro- pter malos, qui cum sint a bonis uita moribusque spiritaliter *> separati, corporaliter tamen eis in ecclesia uidentur esse per- mixti usque in diem iudicii, quo etiam corporaliter debitas separabuntur ad poenas, non esse ecclesiam deserendam tam- quam fruraenta propter paleam uel zizania, tamquam domum magnam propter uasa inhonorata. uides audis sentis capis * intellegis, quanto scelere propter eos, qui uobis siue recte siue 1 II Tim. 2, 20 6 cf. Ps. 2, 9 7 cf. Ioh. 13, 16 1 snnt uasa XZ 5 et] nei Cypr. 6 cni et Cypr., 11 uni- neream zi(ie-B)zaniam YR 12 superba est— adsnmit om. R 14 qui- dem Ym2R 16 insollcrter 17 amittant Yml 18 praecipiese Wml 22 esae] eet XYRv ecclesia YRv deserenda Ym2Rv 23 i\(ze-R)- laniam 17? tamquam domum magnam] eicnt nec domus magna Ym2R 24 magnnm Xml 26* 404 VI. Contra Cregconiam cnm fallimini displiceot, separemini ab ecclesia quae toto orbe diffunditur, cui secundum scripturas diuinas tam magnum, tam firmum, tam clarum atque lucnlentum testimonium per- bibet Cyprianus. XXXV. 44. Quamobrem attende diligenter de tota ista quae- b stione breuem ratiocinationem roeam. si recte in ecclesiam recipiuntur ex haereticis uenientes, ut in eis error proprius corrigatur, diuinum autem sacramentum non rescindatur, bene illic uiuentibus tamquam frumentis dominicis gratulamur. si autem, sicnt putatis et Cyprianum uobis in hac sententia u> fauere iactatis, non habent baptismum, certe admissi simpli- citer ad ecclesiam secundum eundera Cyprianum propter meri- tum ipsius unitatis indulgentiam dei merentur nec ab ecclesiae muneribu8 separantur. et quicumque illos secundum morem anteriorem, de quo non tacuit Cyprianus, simpliciter admittunt 16 et recte ac pacifice uiuunt, inter eadem frumenta horreo desti- nata deputantur; qui autem uel scientes contra ueritatem in eis recipiendis contentiose dimicant uel prauis atque peruersis moribus uiuunt, in zizaniis et palea flammis debita tolerantur. propter eos tamen ecclesiam, quae per totum orbem terrarum » copiosis successibus dilatatur — hoc est frumenta dominica, quae usque ad messem pariter crescunt uel usque ad uenti. lationem pariter triturantur — , non esse deserendam imperat deus, testis est Cyprianus. ac per hoc si in communione sacra- mentorum mali maculant bonos, quando temporibus Cypriani » uel ante Cyprianura sine baptismo, sicut putatis, liaeretici suscipiebantur, ecclesiam perisse dicite et uos unde nati fue- ritis ostendite. si autem, quod ueritas etiam per Cyprianum docet, cum pio ecclesiae pace etiara cognita zizania tolerantur, 1 fallimine Wm2 5 toto Yml 7 uenientis Yml 9 illic] illis Ym2R 11 baptimam W 12 lueritum tamen ipsiua Ym2R 18 nec] ne YmlR ecclesia WYml 14 aeparentur R 16 pacifici YRv uiunt Wml horrea XmlR dediatinata W 18 eis] his XX 19 uiunt W 20 ecclesia Wm2 22 mesBem— usque ad om. W 23 de- serandam X deserenda WYRv 24 ac] hac WYmlR in om. W lib. II 34, 48—36, 45 405 frumenta non maculant, filius malue ipse se iustum dicit, exitum autem suum non abluit, quia de ecclesia propter malos exire non debuit. XXXVI. 45. Iterum dico, ecce ab hac inuictissima ratione disaimulare non sino: si non communicantes peccatis malorum propter ipsam tantum communionem sacramentorum mali per- dunt bonos, quando in praeteritum ex haeresi ad ecclesiam uenientes sine baptismo admissi sunt, contagione sua bonos utique perdiderunt. iam tunc ergo non erat ecclesia, quam Cyprianus teneret praedicaret nec unde postea Donatus exiret. si autera bonos contagio illa non perdidit, nec eorum quos accusatis contagio christianum orbem perdere potuit. nolite calumniari separati et ad ecclesiam redite correcti. Caecilianum et socios eius, contra quos tunc Secundus Tigisitanus contra- xit condiditque concilium, necesse tibi est accusare, mihi non est necesse defendere. accusa eos quantis uiribus potes. si innocentes fuerunt, nihil eis tamquam frumentis oberit uento- sitas tua; si nocentes fuerunt, non debuerunt propter illa zi- zania frumenta deseri, quibus nihil offuerunt. accusa quantum potea. uinco si non probas, uinco si probas; uinco, inquam, si non probas iudice te ipso, uinco si probas teste Cypriano. quid eos uis fuisse? si innocentes, cur frumentis dominicis, cum sitis zizania, calumniamini? si nocentes, cur a frumentis dominicis propter zizania separamini? exstat ecclesia cunctis clara atque conspicua, quippe ciuitas quae abscondi non potest super montem constituta, per quam dominatur Christus a mari nsque ad mare et a flumine usque ad terrainos orbis terrae, 1 Proa. 24, 22 25 cf. Metth. 5, 14 26 cf. Ps. 71, 8 '2 qaia] qoia qai ex qaia qaia W 4 eccej et te r 5 non sino: si nonj non einoe non W non sinie. non X (ml ut uid.), R commu- caatee W 8 amieei WXmlYmlR enea X 10 nec onde— non perdidit om. R 13 redire WYml 14 tigieicanus R 15 e.t tibi v 16 poteet WYml 17 eie om. R 18 illam zizaniani YR 19 ob- fuerunt Zv 20 potest Wml 24 zizaniam YR eiietat WXmlYR 26 per aquam Wml dominator Yml 27 a] ad WmJYml af R 406 VI. Contra Cresconium tamquam semen Abrahae, multiplicatum sicut stellae caeli et sicut arena maris, in quo benedicuntur omnes gentes. hanc etiam beatus Cyprianus ita commendat, ut eam dicat domini luce perfusam radios suos per orbem terrarum porrigere, ra- mos 8uos per uniuersam terram copia ubertatis eztendere. haec » aut in frumentis suia non accusaretur aut propter zizania non desereretur. unum horum uobis etiam uos ipsi respondete, alterum Cypriani monitis discite. ipsius enim uerba sunt ad- testantis et dicentis: nam etsi uidentur in ecclesia esse zizania, non tamen inpediri debet aut fides aut 10 ^ caritas nostra, ut quoniam zizania esse in ecclesia cernimu8 ipsi de ecclesia recedamus. XXXVII. 46. Uo8 contagione malorum Afrorum ecclesiam perisse dicitis de orbe terrarum et in parte Donati eius reli- quias remansisse tamquam in frumentis a zizaniis et palea 15 separatis, contra Cyprianum apertissime sentientes, qui dicit nec malorum permixtione bonos perire in ecclesia nec eosdem malos posse ante tempus iudicii diuini a bonorum permixtione 8eparari. uos itaque secundum uestrum errorem uel potiue furorem accusare cogimini non solum Caecilianum et ordina- a> tores eius, uerum etiam iilas ecclesias, quas in scripturia apostolicis et canonicis pariter legimus, non solum Romanorum, quo ex Africa ordinare paucis uestris soletis episcopum, uerum etiam Corinthiorura, Galatarum, Epbesiorum, Thessalonicensium, Colossensium, Philippensium, ad quas apertissime scribit apo- » stolus Paulus, Hierosolymitanam, quam primus apostolus Iaco- 1 cf. Gen. 22, 17—18 3 cf. Cypr. De eccl. cath. unitate c. 5 9 Cypr. epiet. 54, 3 13 cap. 37) cf. Ep. c. Don. c 12 23 cf. index nom. s. u. Monlense» 1 habrahae X 2 harena Ym2 4 isuos W 6 pr. aut) ut Ym2R accussaretur R 11 ziianiam YmlR eccleaiara WXYml 13 eccle- siam om. WXmlYR 15 in om. R 18 iudici W 19 uestrorum WXYmlZ, cf. p. 407, U 20 accussare R 23 afraca X 24 gala- tharum Ym2Z thesalonicensium WR 25 colosensium XR phi- lipensium WXYmlR 26 hierosolimitanam WY lib. II 86, 45-87, 47 407 bus episcopatu suo rexit, Antiochensem, ubi primo appellati sunt discipuli christiani, Smymensem, Tbyatirensem, Sardensem, Pergamensem, Philadelfensem, Laodicensem, ad quas est Apo- calypsis apostoli Iohannis, tot alias ecclesias Ponti, Cappado- 5 ciae, Asiae, Bithyniae, ad quas scribit apostolus Petrus, et quidquid aliud se Paulus ab Hierusalem usque ad Illyricum euangelio repleuisse testatur, ut taceam de aliis tam latis atque inmensis terrarum partibus, in quas ex his apostolicis labaribus et plantationibus porrecta creuit et crescit. ecclesia. iu istas certe ecclesias, quas ex litteris diuinis atque canonicis nominaui, tam longe ab Africa constitutas, tamquam perierint ex peccatis Afrorum accusare cogimini, ne corrigatis errorem, qui uos ad tantum scelus nefaria dissensione conpellit. 47. Nos autem ut istum errorem uestrum facilius conuin- u camus, nec ipsos Afros, quorum falsa crimina in ceteras etiam gentes perfundere audetis, nec ipsos. inquam, defendere cogi- raur. habent enim cum illis transmarinia ecclesiis societatem regni, si innocentes fuerunt, si autem nocentes, tamquam ziza- nia frumentis nec in Africa obesse potuerunt eis, qui se pro- iu pter illos etiam cognitos ab unitate ecclesiae separare nolue- runt. nt enim omittam, quam multi eos crediderint innocentes, quibus facinus eorum, etiamsi aliquod fuit, tamen demonstrari non potuit — et utique istos nec uos potestis dicere peccutis alienis incognitis potuisse maculari — , sed ut hos, inquam, a omittam, ipsi, qui eos nocentes uel nouerant uel putabant, quamuia in Africanis ecclesiis constituti, cum uiderent eos 1 cf. Act. 11, 26 ' 5 cf. I Petr. 1, 1 6 cf. Rom. 15, 19 1 episcopato W antiocensem XRmlZ 2 smirnensem codd. thiatjrensem W tbiatireniem cet. 3 apocalipsia WYRZ 4 iohannis apostoli Z capodotiae W cspodociae A' capadociac YZ 5 assiae R bithiniae WRZ 6 quicquid YRZ ad] ab WmlXYml illiricum WYR 7 repleuiaae] reperisset W repperisset Yml 11 nominauit WYmlR tamquam] tam W 12 acusare W cogemini WXYmlZ nee Wmlt 14 biatum Wml 15 falso YmSRv crimen WXmlYRv 18 fuerint R ziianiam WYml 19 a frumentis WYR 21 credi- derunt XRZ 22 demonstrare Yml 408 VI. Contra Creseoninm apud ecclesias transmannas non potuisse conuinci nec crimina eorum longe lateque diffusis membris ecclesiae demonstrari. si se uellent propter illos, quos malos nouerant, a communione tot gentium, quibus eos ostendere non ualebant, uelut pestiferae contagionis timore separare, teneret eos non ego, non tu, non 5 Donatus, non Caecilianus. sed ipse quem nominare ausua es Cyprianus et diceret ea uerba, quae scripsit ad Maximum: XXXVIII. 48. Si uidentnr in ecclesia esse zizania, non tamen inpediri debet aut fides aut caritas nostra, ut quoniam zizania esse in ecclesia cerni- 10 m U8 i psi de ecclesiarecedamus. nobis tantumraodo laborandum est ut frumentum esso possimus, ut cum coeperit frumentum dominicis horreis condi. fructum pro opere nostro et labore capiamus. apo- stolus in epistnla sua dicit: 'in domo autem magna i& non solum uasa sunt aurea et argentea, sed etlignea et fictilia. et quaedam quidem honorata, quaedam inhonorata.' nos operam demus et quantum possn- muslaboremu8, utuas aureum et argenteum simus. ceterum fictilia uasa confringere domino soli con- 20 cessum eBt cui et uirga ferrea data est esse non potest maior domino suo seruus nec quisquam sibi quod soli filio pater tribuit uindicare, ut se putet aut ad aream uentilandam et purgandam pa- lam uel uentilabrum iam ferre posse aut a fru- »j mento uniuersa zizania humano indicio separare. 8 Cypr. epist. r>4, 3 15 II Tim. 2, 20 21 cf. Ps. 2, 9 22 cf. loh. 13, 16 3 si se] sese YmJ 5 tenere R b" qnara Yml es) est WYml 7 dicere X ea] et R 8 Si] Et si v etsi Cypr. inqnit (inqaid B) in YRv 9 impediri WXYX 10 nestra R ii»aDiam YmlR 16 na«a] anisa Xml argentia W 17 qnidem] quidam Xml 19 et] ael Oypr. 21 cni om. WXmlYR et om. v, cf. p. 403, 6 28 qnod] qno XmJ «lio «. I. X 24 purgandum W paleam codd. 25 «el deL Ym2. om. R nel uentilabrum om. v Cypr. ferre iam v 28 nmaersani ziianiam YmlR huma W lib. II 37, 47-38. 49 409 superba est ista obstinatio et sacrilega praesum- ptio quam sibi furor prauus adsumit. et dum sibi semper quidam plus quam mitis iustitia deposcit adsumunt, de ecclesia pereunt, et dum se iusolen- 5 ter extollunt, ipso suo tumore caecati ueritatis lumen amittunt. his Cypriani uerbis deum timentes in ec- clesia tenerentur, qui uellent ab ea separari propter cognitos malos, quibus uerbis uos damnamini, qui separati accusatis et bonos. his uerbis Cyprianus et nos tenet in domo dei cuius io decorem dilexit, etiamsi, quod numquam facere potuistis, a uobis accusatos et demonstratos traditores et quoslibet alios malos nosse possimus, ne illam propter uasa facta in contu- meliam deseramus. liis uerbis etiam uos in catholicam pacem correctos pacificus introducat, ne quibuslibet peccatis alienis is seu ueris seu falsis offensi contra ecclesiam Christi in toto mundo scripturis fructificantem atque crescentem mala tanta iactetis, ne propter zizania triticum accusetis, ne propter pa- leam frumenta deseratis, ne propter uasa inhonorata extra domum magnam remaneatis. so 49. Ecce quantum nos abs te commemoratus beatus Cypri- anus adiuuit. cui de baptismo repetendo si quid aliter sapuit, pro tantis meritis flagrantissimae caritatis corrigendum procul dubio dominus reuelauit, quia in ea uite permansit tamquam sarmentum tanto fructu pacis et dilectionis opulentum, ut » etiam, si quid in eo purgandum repperiretur, si nulla re alia, certe falce martyrii purgaretur. quamquam itaque ad errorem uestrum conuincendum et si uolueritis corrigendum satis super- que potuerint ista sufficere, tamen, ne quisquam arbitretur ali- qnid te in epistula posuisse. quod refellere non ualerem aut » in quo te nostris contra Petilianum litteris nihil idoneum 9 cf. Pb. 25, 8 8 ooid amplioa XmJ 4 insollerter /. 6 ecclesias WmJXYmlR 7 oellent) oel W 11 demonstratus Yml 12 possemus Ym2Rv ilia WXmlYmlR 17 zizania in WXml zizaniam YmlR 21 ad- iobit Wml 23 oita WYml 25 reperiretur WYmiv 26 martirii W 410 VI. Contra Cresconium respondisse demonstrare non possem, sequenti uolumine cetera uideamns. LIBER TERTIUS. 1. 1. Si tardorum ingenia mihi curanda non essent, qui intel- legere nequeunt me dnobus uoluminibus superioribus ad totam s causam, quae tua, frater Cresconi, epistula continetur, multis modis ita respondisse, ut etiam illa, quae ibi restant, iam solnta atque frustrata sint, iam debuit a me huic operi finis inponi. sed quia multi sunt, quibus seruire nos conuenit, qui omnia depulsa esse non putant, nisi locis suis etiam singula per- 10 tractentur, residua sermonis tui breuiter ex ordine refellenda percurram. 2. Quidquid de Cypriani uenerabilis martyris et de quorun- dam orientalium litteris inserendum putasti, quod eis placuerit apud haereticos et schismaticos datum inprobare baptismi is sacramentum, nihil impedit causam nostram, si eam ecclesiam retinemus quam non deseruit Cyprianus, etiam cum multi eius collegae in hanc sententiam consentire noiuissent. nam et in ipso concilio drxit: neminem iudicantes nec a iure communionis aliquem si diuersum senserit amo-w uentes et eandem epistulam ad Iubaianum ita conclusit: II. Haec tibi, carissime, pro nostra mediocritate 14 cf. epist. Cresc; fort. si^nificatur epietnla Firmiliani episcopi Caesareae Cappadociae ad Cyprianum (epist. 75) 19 Cypr. aentent. episc praef. 22 Cypr. epiat. 73, 26 1 poase in WmU aupra caetera del. contnli m X 2 uideamus] add. explicit contnli WY «M. Ym2) 3 EXPLICIT LIBER SECUN- DDS (II W ELIAS add. B contra cresconinm add. Z) INCIPIT LIBEB TERTIOS (III W; FELICITER DEO QRATIAS add. WY) codd. 4 mihi ingenia t> 5 uolominibns Wml caneam totam v 8 frustratal cf. IIII 1, 1 qnam frnstra— dixeria 10 Buis) nis Wml pertractentor (o tn ras.) W 13 qnicquid YZ quicqnit 22 martiris W ooran- dam R 16 impendit R 18 collige WmlYml 19 concili..o (gi erai.) X iudicantem Wmi 20 amonenem ex amouenes W 21 innaiannm WmlYR iunianum Wm3 22 karissime Z brenibus Cypr. nostro Wml lib. II 38, 49— III 2. 2 411 respondimus nemini praescribentes aut praeiudi- cantea quominus unusquisque episcoporum quod putat faciat, habens arbitrii sni liberam potesta- tem et cetera. in his ergo nos interim deputa, quibus illud » non potuit persuadere Cyprianus, a quibus tamen etiam in bac re diuerea sentientibus communionem suam minime sepa- ranit maiores autem nestri, quibus tale testimonium perhibuisti, quod ab orientalium propterea communione discreti sunt, quia illi suum iudicium resciderunt, quo eis placuerat de ista io baptismi quaestione Cypriano atque illi Africano concilio con- sentiri oportere, contra Cyprianum fecerunt. debuerunt enim cum collegis suis etiam in hac quaestione diuersa sentientibus tenere communionis unitatem, quod in suis litteris fecisse legi- mus Cyprianum. respondent ideo eum sic loqui uoluisse, ne a fortasse excommunicationis timore deterriti non auderent libere dicere quod sentirent, non quia cum eis esset in communione mansurus, si diuersa sensissent; ubi aperte dicunt Cyprianum esse mentitum. si enim dicebat: neminem iudicantes nec a iure communionis aliquem si diuersa senserit M amouentes, quod eum dixisae conscripta indicant gesta con- cilii, et tamen, si quisquam eorum, quibus ea dicebat, diuer- snm sentire se ostenderet, non cum eo fuerat sacramenta Christi communicaturu8, procul dubio mentiebatur, qui talia dolose, non ueraciter promittebat, quodque est in eo mendacio » deterius, simplicitatem fratrum duplici corde fallebat, cum prae8ertim et scriberentur quae dicebantur. nam quicumque ab illo concilio diuersum sensisset, quo posset ab eis ore dam- 7 cf. epist. Creae. 18 Cypr. aentent. episc. praef. 20 cf. De bapt III 3, 5. VI 6, 9 1 rescripBimus Cypr. 3 facie WmlXmlYml 4 nos om. R 8 com- munionem Wml 9 rescinderunt WXYmlZ placuerit W 10 quae- «tionem Wml cypriani Wm2 14 respondenti (respondisse XYH) de eo deum WXmlYR noluisse R 16 audirent W 16 essent WmlYml 17 si om. R 18 iudicantem Wm2 20 amouentem Wm2 22 sentiret YmlR com Wml 28 quia Xm2X 24 quodque] quod WXmlYR et quod v 27 diuersa XZ sensisaent Z possit WmlXYmlRZ eius WYm2 quomodo posset ab eius ore v 412 VI. Contra Cregconium nari uel excommunicari, cum eiusdem concilii pro se princi- pium recitaret? quis ergo de Cypriano tolerabilius sentit, utram nos. qui eum dicimus in obscura de baptismo quaestione hominem falli potuisse, an uos, qui eum dicitis in promittenda christiana communione episcopum fallere uoluisse non unum s aliquem fratrum, sed uniuersam episcopalem societatem? quod si et uobis de illo credere nefas est, uestri maiores contra eius 8ententiam fecerunt, qui se ab orientalium communione, quod de hac re diuersa senserint, diuiserunt III. 3. Proinde si omnino iam credendum sit quinquaginta 10 episcopis orientalium id esse uisum, quod septuaginta Afris uel aliquanto etiam pluribus contra tot milia episcoporum, quibus hic error in toto orbe displicuit, cur nou potius etiam ipsos paucos orientales suum iudicium correxisse dicamus, non, ut tu loqueris, rescidisse? sicut enim laudabile est a U uera sententia non moueri, ita culpabile esf persistere in falsa, quam numquara tenere prima laus est. secunda mutare, ut aut ei initio uera permaneat aut mutata falsa uera succedat. neque nunc ad nostram pertinet quaestionem, quale sit quod pars christiani orbis mazima cum orientalibua seneit. si enim » hoc uerum, si hoc tenendum atque seruandum est, quod de baptismo tenemus atque seruamus, duo mala uestra uobis obicimus, unum quod erratis in baptismi quaestione, alterum quod uos ab eis, qui de hac re uerura sentiunt, separatis. si autem, ut secundum uos loquar, hoc est in ea quaestione » uerum quod ipsi sentitis, illo certe crimine maculamini, quod ab ecclesia recessistis, propter cuius pacem, sicut Cyprianus et fecit et monuit, etiam diuersa sentientea ferre debuistis. IHl. 4. Tunc eiclamas, quod ego diierim: 'nihil inter fideles 10. 15. 29 cf. epist. Cresc. B quaestionem Wml Yml 9hac]aci2 15tuom. R reacindisBe WYml 16 est om. XYRZv 20 maxime WXmlYRv 24 qni] qnid Wml 26 uerunt WmlYml 28 et fecit) effecit codd. 29 tnnc scripai et nnnc W in ras. nunc cet. v exclamaa scripti et clama Wml (in rtu.), XmlYmlR eiclama cet. v; cf. § 6 deinde commeraoras, cap. 6 deinde subponi», II 5, 7 prios— et tunc, II 31. 39 prirao esto— et tunc aude fidelem perfidamqoe v lib. III 2, 2-5, 5 418 perfidosque discernas, idem tibi pius atque impius uideatur'. quod ego non dixi, sed plane illud dixi, unde tu, quasi boc dicerem, exclamare uoluisti et dicere quod non dixi: aiue, inquam, a fideli siue a perfido dispensatore sacra- smentum quisque percipiat. in qua sententia non nihil ioter fidelem perfidumque discreui nec iussi, ut idem cuique pius atque impius uideatur, sed idem sacramentum pium et impium posse habere, quod nec tu negas, qui saltem post impioa occultos baptizandum non esse concedis. proinde sine io cauaa coniungis et dicis: nihil prodest ftonis moribus uiuere, quia, quidquid iusto licet, potest et inittstus implerr, quia et faUium est et a me dictum non est boni quippe mores uitam bonorum malorumque discernunt et ad diuersa perducunt nec, quidquid inato licet, poteat et iniustus implere, quia iustus » implet legem Christi per dilectionem, unde iniustus alienus est, potest tamen aliquid quod et iustus implere, ut et ipse baptizet, si nihil aliud, certe cura latet, sicut etiara illi pos- sunt dei mandata praedicare sicut iusti. sed non secundum ea niuere sicut iusti, de qualibus dictum est: quae dicunt wfacite, quae autem faciunt facere nolite. V. 5. 8ed fac iniustum non latentem et nonnullis cognitum bonis per aliquam seditionem factionemue de ecclesia non posse separan. audi Cyprianum, tolera zizania, esto frumentum. quam tibi bene sonare uisa sunt, quae in una ie uarie repe- «tisti: quid hoc praecepto, inquis, dici iniquius potest: puri- ficet alium macutosus, ablu/tt sordidits, emundef ininundus, det infidelis fidem, criminosits faciat innocentem? breuiter respondeo: nec maculosus nec sordidus nec inmundus nec infi- 3 Petil. I 6, 7 10 epist. Creac. 19 Matth. 23. 3 25 epist. Cre»c. 3 exclaraBrera R 5 non om. Z 8 saltim IVmS salatem R 11 quic- qoid XYRZ, item lin. 14 iniustos Yml qui»] quod Wm2 17 sicut) sic WmZXml 19 uiuert-] qui uere WYml 22 seiiitiosamne faetionemue (-uel Wm2) WXml seiiiciosamne factionem ui Yml aeiti- eiosam facHonem Ym2R(v) 24 reperisti X/. 25 iniquus XYmlR 2<5 enimundet Wmt 27 crimino sufficiat Wml 414 VI. Contra Cresconium delis nec criminosus est Christus, qui dilextt ecclesiam et se ipsum tradidit pio ea, mundans eam lauacro aquae in uerbo, faciens nos certos de bonis suis, ne malis uitiaremur alienis. nam ecce cum minister iniquus occultus est, a quo tamen datum baptismum non rescindis, nonne omnia tibi uerba tua 5 ista replicari possunt, quia et purificat maculosus et abluit sordidus et emundat inmundus et dat infidelis fidem et crimi- nosus efficit innocentem? non, inquis, ipse, sed fama eim bona quamuis inanis et falsa. hinc non uis ut ego exclamem: o scelus, o portentum, non, sicut ait quidam, in ultimas 10 terras exportandum, sed potius extra omne caelum et oranes terras, si fieri posset, abigendum. non te ipsum dico, quem correctum uolo, sed hunc errorem, a quo te corrigi cupio. itane ad mundandum hominem, quando boni ministri defuerit uera uita, tunc mali ministri falaa sufficit faraa, quae hoc ta efficiat, quod efficeret bona uita, ut hominem sanctifican- dum, quando ministri latet iniquitas, ministra deo militet falsitas? hoc totum ideo, ne dicatis quod dicimus: siue a fideli 8iue a perfido dispensatore sacramentum quisque percipiat, non sanctificat nisi deus. »o 6. Deinde commemoras uerba mea, quod dixerim: semper Christus det fidem, Christus sit origo christiani, in Christo radicem christianus infigat, Chriatus christiani sit caput. dixi plane et dico nec tu omnino respondere potuisti. uideris enim quasi eubcubuisse tanto pon- » deri ueritatis, cum subiecisti: hoc et nos suademus, hoc. uo- lumus. VI. Deinde rursus subponis hominem, in quo spem consti- tuat accepturus: sed quaerimus. inquis, per quem hoc meUus 1 cf. Epb. 5, 25—26 8 epiat. Cresc. 10 Cic. in TJerr. act II lil». I 15, 40 21 PetU. I 5, 6 26. 29 epiat. Cresc. 2 labacro W 4 datnm tamen Zml 5 nonne] non XZ 7 §or- didos Yml inmnndo» Yml 8 inqnie] quis YmlB 12 poseit XYBv 14 defnerint W defuerit— ministri om. YB 16 ad om. eodd. sancti- ficando XZ 18 fidele Wm2 fidelis Yml 25 snccubuiue XYZ 28 supponis WY lib. III 5, 5-7, 7 415 fiat. et quia sine ministro nec nos dicimus posse hominem baptizari, quaeris a me, utrumne melius iniustuB sit minister an iustus. ubi respondeo ad hoc esse melius, ut iustus mini- ster sit, quo infirmitas hominis. cui sine exemplo laboriosum » est et difficile quod imperat deus, imitatione boni ministri ad uitam bonam faciliua erigatur; unde dicit apostolus Paulus: imitatores mei estote, sicut et ego Christi. ad ho- minem uero baptizandum et sanctificandum si tanto est melius quod accipitur, quanto est melior per quem traditur, tanta est io in accipientibus baptismorum uarietas, quanta in ministris di- uersitas meritorum. si enim, quod sine controuersia creditur, melior erat Paulus quam Apollo, meliorem baptismum dedit secundum istam uestram uanam peruersamque sententiam, et si meliorem baptismum dedit, profecto eis, quos a se non U baptizatos gratulatnr, inuidit. porro si inter bonos ministros, com sit alius alio melior, non est melior baptismus qui per meliorem datur, nullo modo est malus qni etiam per malum datur, quando idem baptismus datur. et ideo per ministros dispare» dei munus aequale est, quia non illorum, sed eius est. » VII. Non ergo, sicut inaniter inueheris, nihil inter fidelem perfidumque discernimus, sed discernimus humana merita, non sacramenta diuina, quae tu quoque ui ueritatis adductus et haereticae contentionis oblitus nobis et uobis non alia, sed una eademque esse dixisti. » 7. Quomodo dicis: hoc et non siiademus et uolumus, ut semper Christus det fidem, Ckristus sit origo christiani, in Christo radicem christianus infigat, Christus christiani sit caput, cum defendas litteras Petiliani, ubi apertissime, cum baptizantis meritum commendaret quantumque ad dandum 7 I Cor. 4, 16 14 cf. I Cor. 1, 14 25 epist. Cresc. 1 et] sed W uoa YmlR 2 sit om. R 3 esae om. W 4 qaod XYRv 9 perj et per W 14 sij Bine Yml baptizatoi non Zml 21 pr. cernimns W sed discernimns om. R 24 que om. Z 25 et dos hoc '/. 26 det Christus t> 29 baptixandis YmlR qna- eomque W 416 VI. Contra Cresconiuiu baptismum ualeret humana iustitia, pro suscepta causa cona- retur ostendere, conscientia, inquit, sancte dantis attenditur quae abluat accipientis. nam qui fidem sciens a perfido sum- pserit non fidem percipit sed reatum? et tamquam ei dicere- tur: 'unde hoc probas?', secutus adiunxit: omnis enim res ori- 6 gine et radice consistit et, si caput non habeat aliquid, nihil est. quid, obsecro, quia incidisti in defensionem temerariae falsitatis, nebulas manifestis rebus moliris offundere? aperte dicit homo originem, radicem caputque hominis regenerandi per baptismura non esse posse nisi cuius ministerio baptizatur. 10 et tu dicis: hoc et nos uolumus, ut Christus sit origo ct radix caputque ckrustiani, sed quaerimus per quem fioc melius fiat. hoc aliud est quod dicis, aliud quod dixit Petilianus; hoc quod dicis, etiamsi uerum sit, non hoc est quod ille dixit. VIII. 8. Proinde si hoc et tu uis, ut Christus sit origo et radix u et caput christiani, Petiliano resiste, non mihi, quoniam neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incre- mentum dat deus. quod ego ei apostolo cum in meis litteris posuisseiri, ita tu respondere uoluisti, ut diceres: dei quidem dare est iiicrementum, sed sicut qui plantat ct rigut non nisi » colonus fidelis et diUgens quaeritnr, sic etiam in sacramenio baptismatis non nisi fidelis ct iustissimus operarius adiiibetnr. quasi uero, quod intidelis colonus plantauerit, propter eius infi- delitatem non germinet. uis seminis et fecunditas terrae cae- lique temperies hanc efficaciam diuinitus acceperunt, ut ad * propagandos fructus plantatorem uel rigatorem operarium tan- tummodo expectent, qua mente operetur, qua laboret intentione non curent, utrum dominnm agri fideliter diligat an sua, non 2 Petii. I 1, 2. 2, 8 5 Petil. I 4, 5 11 epist. Cresc. 16 I Cor. 3, 7 18 cf. Petil. I 5, 6 19 epist. Creec. 3 snmserit WYml 5 sequutus WYRX 6 habet Petil. I. c. 7 est om. Z 14 est hoc X 15 tu uis] tuus Xml 18 ex (del.) apostoli- cum W 19 tu] ut Yml 20 est incrementum est Yml 22 iustisi- mus W 24 germinet (et tn ras. m2) X punctum om. e 25 non acce- perint v 27 quam mente Wml 28 deum WXmlYR diligant codd. lib. III 7, 7-9, 9 417 illius lucra conquirat. adiungis etiam testimonium propheticum dicen8: dabo tiobis pastores secn ndiim cor menm, rt pascent no.i pascentes cnm disciplina. scio, completum est: tales apostoli fuerunt, tales etiam nunc, etsi pro ecclesiae 5 iatitudine perpauci, non tamen desunt. sed qoid etiam per Bzecbielem prophetam dicatur aduersus pastores malos, debu- isti quaerere legere cogitare. ibi enim dicit: ego pascam, non pastores. VIIII. 9. Proinde et per pastores bonos et per pastores 10 malos cum uerbum suum sacramentumque dispensat, ipse pascit. quia de se ipso ait: ut sit unus grex et unus pastor. bonum est enim confidere in dominum quam confidere in hominem, et: maledictus omnis qui spem suam ponit in homine. quod a me in illa epistula is commemoratum sic te intellegere ostendis, ut ideo magis te dicas iu8tum et fidelem, per quem hoc sacramentum celebre- tur, inquirere, quia spem et fiduciam dei, non hominis habes, dei esse autem fidem atque iustitiam, quam semper in mini- stris eius attendis. hoc uerum dicis, quia bonorum omnium w nihil habemus quod non accepimus, et ideo fides et iustitia nobis a deo est. sed cum dicis hanc tibi deum dare non posse, nisi habeat eam homo, per quem baptizaris, spem profecto in homine ponis, qui utrura sit iustitiae particeps nescis, et si non est, tunc famam eius attendis et, cum falsam bonam de » malo latente reppereris, ad sanctificationem tibi sufficere cre- 2 epist. Cresc. et Hier. 3, 15 7 Ezech. 34, 18 11 Iob. 10, 16 12 Ps. 117. 8 13 Hier. 17, 5 14 Petil. I 3, 4 15 sqq.] cf. epist. Cresc. et IIII 22, 28 20 cf. I Cor. 4, 7 1 conqairant Wm2XYm2Z conquirator K adiunges WmlYml adiungens Xml propheticum testimonium '/. 6 iezechielem WYK hieaecbielem X iheiechielem Z 7 egere WR 9 alt. per om. WYltv 10 bUponaat W 12 domino et 13 homine WmS 15 te om. XX 17 inquirc Wm$ 18 autem esse XX, cf. IIII 22, 28 20 aceipimus WmlXYBXv 22 quam Wml 28 pones Xml ntrumqne Yml iuititia WmlYml 24 falsam) famam Ym2Bv 25 reperiris Wml repereriB Wm2X repperiris Yml Ut. AofMt. o. Don. II. 27 418 VI. Contra Cresconinm dis. obsecro te, si fiduciam dei, non hominis habes et ideo magi8 nt iustus et bonus et fidelis sit, per qnem hoc sacra- mentnm celebretnr, inquiris, quia dei est fides atqne iustitia, nnmquid dei est etiam falsitas famae, quam si habeat bonam minister malus, hanc tibi dicis in tnam sanctificationem suffi- cere? iam mallem in hominem confideres, unde te uebemen- tissime prohibebam, quam in famae ipsius falsitatem. homo enim, qnaliscumque sit, quantum ad id quod homo est attinet, dei oreatura est, nulla aero falsitas dei creatura est. porro si maledictus est qui spem suam ponit in homine, quanto magis qui spem suam ponit in falsitate opinionis humanae, ut in illud aliud incidat quod scriptum est: qui fidit in falsis hic pascit uentos, id est fit esca spiritibus malis! X. 10. Si dntmn, inquis, a qitocumqite et quomodociimqw bapHsma rescindi non debet, cnr jiost Iohannem apostoli bapti- xauerunt? quanto uehementius ita proponitur: 'si postlohannem apostoli baptizauernnt, cur non etiam post quemlibet sanctnm baptizat uel melior uel aequalis?', ut uel binc intellegere oogaris ad istam quaestionem non pertinere baptismum Iohannis! et Iudaeis, inquis, a Aloyse baptixatis Petrus dixit: paenitemini, rt baptixetur unitsquisque uestritm in nomine Iesu Ckristi. si propterea iam baptizati erant Iudaei, quia Moyses per Mare Rubrum ante tam longum tempus parentes eornm baptizauerat, qui de christianis baptizatis nascnntur sine cansa hodie baptizantur; et tamen dicis ista et scribis ista, andiris et legeris et putaris respondere litteris nostris, quasi hoc sit respondere potuisse, quod est tacere noluisse. 10 cf. Hier. 17, 5 12 Pron. 10, 4 (Uulg.) 14 episc. Creac. 19 epist. Cresc. 20 Act. 2, 88 22 cf. Ex. 14, 22 3 celebretnr scripai celebrator eodd. v, cf. p. 417, 16 est om. R 5t quem errorem] querrorera Wml contraque hunc errorem Wmi 10 clamant Wml aga II ' quod] quia » 11 quia] quod v 13 niei eiui non eese YR 14 cnm] cuiue YR 17 eermo eat] eermone XmlYmZR 18 epsa Wmt 19 uelud R 20 eancta Ym2R 23 iudicem om. R 24 adtenditur R «olut 25 non om. XZ 26 aurait] eunt Wml 27 fidelia WmlXmlYml infideli Zml de quo om. R 27* 420 VI. Contra Cresconium mundans corda eorum. qui si per fidelem audit quid credendum sit, eum quidem imitatur, non tamen ab eo iusti- ficatur. nam si minister iustificat impinm, consequens est, ut etiam in ministrum recte credatnr; apostolica quippe clara et certa sententia est: credenti in eum qui iustificat im- & pium deputatur fides eius ad iustitiam. proinde si minister non audet dicere: 'crede in me', non andeat dicere: iustificaris a me'. 13. Iam nero quod sequitur: omnia res origine et rodicc cortsistit e.t, si mput non habeat aliquid, nihil est, si origo >o et radix et caput baptizati baptizans minister est, Christus non est; si Cbristus est. ille non esL denique cum minister occul- tus est malus, quae origo, quae radix, quod caput est bapti- zati? an falsa eins fama? hoc quidem Cresconius dicit, sed ueritas contradicit. ergo si tunc origo et radix et caput Christus la est, ipse est etiam quando minister est bonus, ne, quod absurdis- simum est, melior sit condicio baptizati per occnltum malum, quando Christus est caput, quam baptizati per manifestum bonum, si tunc minister est caput. hoc et de bono semine dixerim; sequitur enim: uec quicquain benr regenerat, «ww *° hono semine regeneretur. 14. Quae uero sequuntur ex epistula Petiliani abs te posita, ubi ait: quae cum ita sint, fratres, quae potest esse perner- sitas, ut qui sitis criminihus reus est alium faciat innocetv- tem, cum scriptum sit: arbor hona honos frtictns facit » et arbor rnala malos fructus facit. numqnid colligutit dv. spinis uiias? et iterum: oinnis homo bonus rle the- 5 Rom. 4, 5 9 PetU. I 4, 5. II 5, 10 20 Petil. I 7, 8 2S Petil. I 7, 8. 8, 9. II 6, 12 25 Matth. 7, 16-17 27 Matth. 12, 35 7 andeat] audet XZ 14 an] iam codd. 16 etiam] enim YR adanrdiBaimum WmlXml 17 occultum — per om. W 19 sit hnnc WmlXmlY sit hnic R hoc de ( 8 cf. epist. Cresc. 19 epist. Cresc. 4 obtati B 5 mazimiMienBinm Z 18 inuidia WYS 17 et non nostra YmSBv 20 ergo WmlXml 24 eue de (*. i.) iUi. W hi] hie WXmlYBZ u t> ' 25 quid Wm2 27 parentnm] partium ex parentorutn 1' 80 libuit Wm2 lib. III 11, 14—13, 16 423 iudicium trausmarinum, uestris apud Constantinum imperatorem ut fieret instantibus. aut si ecclesiastica iudicia, quae prius facta fuerint, iam conuelli non possunt, quid de Primiano fac- turi estis uestro episcopo Carthaginiensi, contra quem primo 6 centum, plures utique quam de Caeciliano, iudicauerunt eique abrogato episcopatu Maiimianum pro illo constituerunt? noune Primianus posteriore iudicio nititur, quod pro illo factum est in oppido Bagaiensi, secuudum quod iudicium non uult de se dubitari, sed ab omnibus uobis se extorquet absolui? unde io et no8 secundum posterius de Caeciliano iudicium prorsus eum incunctanter absoluimus. sufficit tamen ad causam, si hoc de illo dicamus, quod tu de Optato dixisti: 'nos Caecili- anam nec absoluimus nec damnamus'. uiderint illi seu uestri sen nostri, quemadmodum de illo iudicauerint, ipsi suarum 15 sententiarum rationem reddant, ipsi portent seu mali seu boni sui operis sarcinam: nobis de alienis factis saltem dubitare permittite, ne cogamur in nobie ea sacramenta damnare, de quibus non licet dubitare. sed iam dixi, senti de Optato quod uis; neqne enim est, unde conuincamus eum, qui non apud acta » commisit, quae tamen ita commisit, ut inter Gildonis satellites praecipuus haberetur teneretur moreretur. numquid etiam de Feliciano et Praetextato sociis Maximiani, quos trecenti et decem episcopi uestri cum ceteris similiter nominatim expressis una eademque sententia Bagaitani concilii damnauerunt eos- » demqne non post paruum tempus cum omnibus quos damnati baptizauerunt, sicut fuerunt, episcopos susceperunt, quodlibet uobis garrire permittitur? 4 Cebarsussi; cf. UII 6, 7. 58, 69 15 cf. Gal. 6, 5 25 pott annos duos aut tres Eiu. 9 1 transniarinis YB 3 fuerunt Ym2R quitl] rae. in II' priaiuiauo iVml 4 cartaginenai II' carthaginensi XYmlZv 6 episcopatam WmlXmlYml epUcopato Wm2 1 est om. YR 8 baganensi W bagagensi ctt. 9 dnbitare YR 14 iudicauerant Xml 15 aenten- tiarum om. W antt seu ruali del. seu boni Z 19 uincamus W apnt Xm2 20 gudones Wm2 gotones in mg. Wm2 21 praecipus W 24 unam WYml 25 poatl potest XmlYml 424 VI. Contra Cresconium XIII I. 17. Quocirca quaecumque in nos siue in nostros quasi parcendo et praetereundo dixisti sine nominibus, sine testibus, sine ullis omnino documentis, partim culpando quae culpanda non sunt, partim quae culpanda sunt non probando. superuacaneum est uelle purgare. istos, istos iterum attende, Felicianum Mustitanum et Praetextatum Assuritanum aliquanto diligentiuB intuere, quorum totam causam suo loco ita, si do- rainus permiserit, explicabo, ut etiara si nimius hostis ueritatis e8ee uolueris, uestrorum mendacium defendere uel negare non po8si8. sed nunc interim secundum hoc mibi placet agere quod tibi dixerunt; nondum discutio quam (non) uerum dixerint. nondum ostendo quam mira inpudentiae caecitate mentiti sint. certe cum de his, quos Maximianistaa appellaui, et damnatis uestrorum concilio et receptis in epistula mea perlegeres, sicut scribis, ualde permotus es, quippe cum adhuc — uerbis enim tuis utar — quid haberet ueritas ignorares. denique statim. sicut narras, ex uestris episcopis diligentius inquisisti atque ipsis docentibus et decretum concilii et sententiam in eos qui damnati sunt dictam et rei totius ordinem cognouisti, et quia et me quid gestum sit ignorare credebas, quid ueritas haberet hortatus ut discerem, ita deinceps cuncta narrasti. uide quia in hac causa uerba ipsa tua pono ex epistula tua; sunt enim mihi pernecessaria. XV. 18. Oum qtiam plurimos, inquis, episcopos error sibi Mnjrinmni soriarc eontendere.t, eontrneto a nostris coneilio 7 libro IIII 15 cf. epist. Cresc. 24 XV 18] epist. Cresc. cf. IIII 28, 35 2 dixistis WXmlYR pr. scne Yml 3 culpandum WXmlYR 4 pr. culpandas Yml 5 alt. istos del. Wm2Xm2Ym2, om. XZ 6 pretexatum E asturitanum WXmlYR 9 ease] si se Wml sese Wm2XmlYml uoluerit Wm2 mendatio Wm2 10 pouit Wm2 tunc W 11 qoam] qnem W non insenti uerum ex nernn W 18 iis v maxiministas Z appellatis (s s. I. Y) YR damnatos et 14 receptoe Xm2Z 16 quod v ignoraret XmlYR 17 episcopis] epistolis % 22 ac R tua ipsa XX 25 conderet W lib. III 14, 17-16, 19 425 in eos omnes, qui iu eius srhismate perstitissent, prolata sen- tentia est, qitam tn qitoque te legissc testaris. qnae einn sen- tentia comensu omiiiitin jirnuiretitr, placuit tainen, inqnis, decreto roncilii diUttionrm temjioris dari, iittra quod si qni 5 corrigi noluisset innocnis haberetur. sic facttim esl, inquis. ut non solmn tluo illi quos niemoras, sed etiam mnlti alli purguti atqne imwcentes se ecrlesiae redtlidissent, qiiorinn ideo haptisma rescindi non debnit, quia intru diem praesti- tutnm restititti pcremptorin seutentia uoit tenerentitr nee. citin 10 baptixarent, fnerant ab ect lesin separati, quippe itrrdiim traits- tu-ti temporis definitu meta disiuncti. hi aiitem, t/iii etiain liost praedictum diem cunt Maximiano pertiiutciter persti- ternnt, sententia damiuitionis retenti simul et Ixtptisma et ecelesiam perdiderunt. haec uerba tua certe, mi Cresconi. a cognoscis ex epistulae tuae contextione expressa. XVI. 19. Proinde quaero abs te, si nondum fuerant ab ecclesia separati, quomodo in eos omnes. qui in Maximiani schi8mate perstitissent, prolata sententia est, quae cum consensu omnium firmaretur, placuit tamen decreto concilii dilationem » temporis dari, intra quod si qui corrigi uoluisset innocens habe- retur? quibus uerbis ostendis eorum, qui inMaximiani scliismate perstitissent, si quis intra dilationem temporis corrigi uoluisset, innocens haberetur. corrigeretur ergo, si quis corrigi uoluisset, ab illo schismate, in qao cum Maximiano perstiterat. proinde » antequam corrigeretur, in schismate erat in quo perstiterat, quamuis in eo, quia intra placitum tempus correctus est, non pertinaciter perstitisset. nam et posterioribus uerbis paulo post ita distinguis: hi antem, qui eliam post pracdietuiii dirm cuiit 28 epist. Cresc. 1 eos) eo W 4 daelationem W quis YmHB/.o 8 baptisma (alt. a in ras.) WY rescinde Yml 9 peremptoriam WmlYml 10 fuerunt WYRv (foissent //// 28, 35) 11 definiUm etadis iuncti ric WR diffinitam disioncti snnt X diiiunctis A' 13 retentis WXmlYml 15 contexione WmlYml tipreasa] expreta WXmlYml excerpta Xm'J/. 17 aU. in om. WYmlR 20 qui om. WXmlYR quis Xv inno- cen W 426 VI. Contra Cresconiom Muximiano pertiiuiciter perstiterunt, sententia damnatiottis retenti simul et baptisma et eeclesiam peididerunt. dicens utiqne 'pertinaciter perstiterunt* ostendis etiam UIob qui cor- recti sunt perstitisse, sed non pertinaciter; in qnos simul omnes prolata est illa sententia, qna consensu omninm confirmata » placuisge tamen dicia decreto concilii dilationem illam tem- poris dari. quomodo igitur in ecclesia erant, qui, antequam corrigerentnr, in scbismate cum Maximiano perstabant? quodsi in ecclesia non erant, qnia in schismate erant, qnomodo bapti- zabant? deinde qnomodo factum est, sicut dicis, ut non solum 10 illi quos memoraui, sed etiam multi alii purgati atque inno- centes se ecclesiae reddidissent, si ab ecclesia non erant sepa- rati? cui ae reddiderunt unde non receaserunt? aut si reces- serant, dic, quaeso, antequam se ecclesiae reddidissent, quo iure baptizauerunt? quorum ideo, inquis, baptisma resdtuii is noti debuit, quia intra diem praestitutum restituti pereinptoria sententia non tenerentur. restituti qno? euigila, obsecro: dic nobis, quo restituti. profecto dicturus es: 'in ecclesiam', cui se illos reddidi8se dixisti. quisquamne restitnitur in ecclesiam qui non fuerit ab ecclesia separatus? quisquamne ab ecclesia » non separatus quamlibet paucos dies persistit in schismate? quiaquamne ab ecclesia non separatus se post tempus quam- libet paruum reddit ecclesiae? XVII. 20. Arbitror te, carissime, non solum uerba tua non considerasse conscribenda, sed nec legisse couscripta. uernm- * tamen quid faceres, cui necessitas in hoc opere ingerebatur 15 epist. Cresc. 2 retentij recti II' aU. et om. ]fYml 4 quos] qao WYS umnes] ab omnibos Ym2R 5 qua] qoae YmSB confirmaU est YmSR 7 eront WYR 11 memorabi W 18 non om. YB aU. recessernnt v 16 peremtoria B 17 tenentur YrnHB 18 restnti W, om. B profecto Yml 19 ne om. B 20 fber»t YR qoisqoam nec WmSB 21 quamUbet paucos— non sepsntus om. B premstit Yml 22 se] sed B tempos om. XX 25 nec] ne X lexisse Xm3 neglexisse BZ lib. III 16, 19-18, 21 427 in Maximianum ac socios eius non propriam dicere, sed ab aliis dictam, quomodo posses, defensare sententiam? nam etsi tu non utereris his uerbis, idem ipsum decretum concilii Bagaiensis recitarem, ubi scriptum est: eos autem, quos ssacrilegi surculi non polluere plantaria, hoc est qui a Maximiani capitc proprias manus uerecundo fidei pudore retraxerunt, ad matrem ecclesiam redire permisimus. XVIII. 21. Proinde etsi talia tua uerba non repperirem, hic io eerte dicerem, hic pro ueritate clamarem: quomodo ad matrem ecclesiam redire permittuntur, qui ab ecclesia matre non reces- sernnt? aut si recesserunt. quo iure, antequam redirent, baptizare potuernnt. nisi quia in causa reserciendi huius scliismatis obliti estis propriae uanitatis, qua post episcopos ab ipsis a apostolorum sedibus inconcussam seriem usque in haec tempora perducentes non unum hominem, non unam domum, non unam ciuitatem, non unam gentem, sed orbem terrarum rebaptizan- dom esse censetis? aut certe quia huius facti horror semper etiam facientium corda concussit, tot populis ad uestram » communionem a Maximiani communione redeuntibus tam multos quidem libuit reparare, sed puduit tam multos rebaptizare. quod tamen quibuslibet detestantibus et exhorrentibus propter salutem hominum faceretis, quae quanto plurium fuerat tanto minus utique contemnenda erat, si hoc umquam contuitu ueri- s tatis et non praeiudicio faceretis erroris. uides certe in hoc Maximianen8ium ad uestram communionem reditu patefactum uera esse, quae de baptismo dicuntur a nobis. nam si ullus est in hominibus intellectus uel dicendi aliquid uel audiendi, 4 Senteutia concilii BagaienBis 1 socias H" proprinm WXmlY 2 quoquo modo Wm2Ym2RZ, cf .p. 329,7 poMis \rXmJYR 4 uagaieneie WXYmlRZ reci- iar$ R 7 traxerat H* traxernnt YWA 9 reperirem WXZv 10 dioerem certe Zml ueritatem WXmlYml 18 resarciendi Xm2Ym2RZv 15 hac WXmlYml 16 unnm doraum II" 17 baptitandum Rv 22 destestant ibus X 24 contemenenda Wml continenda R 26 nostram R reditnm XZ 28 omnibns R aliquid uel andiendi om. R 428 VI. Contra Cresconium qui, antequam redeat ad ecclesiam, baptizat, profecto extra eccle- siam baptizat, et tamen rescindendus baptismus non est, sicut nec in illis rescissus a uobis est. quo non mutato nec in suo nec in cuiusquam alterius, sed in patris et filii et spiritu.s sancti nomine quisque baptizat. deinde praeter baptismi sacra- & mentum, quod uel ad poenam peruersi uel ad salutem recti siue* correcti integrum perseuerat, de ipsa correctorum expia- tione uel mundatione uolo aliquid dicere. meministi enim quae aduersus nos dixeris, quod uenientes ad nos a uobis ex haereticorum sacrilego errore sine ulla expiatione susceptos w habeamu8. tu nobis dic modo, de schismate Maximiani rede- untes ad uos, cum in suis etdam susciperentur honoribus, qua tandem, quaeso, expiatione mundati sint. an illo tanto scelere participato non erant tam nefaria societate maculati? XVIIII. 22. Attende quid insonet, quid increpet, quid in i& illo praeclaro concilio fateatur ueridicum os illud episcoporum tuorum: Maximianum, inquit, fidei aemulum, ueritatis adulterum, ecclesiae matris inimicum, Dathae, Corae et Abiron ministrum de pacis gremio senten- tiae fulmen excussit, et quod adhuc eum debiscens *> terra non sorbuit, ad maius supplicium superis resernauit raptus enim poenam suam conpendio lucrauerat funeris; usuras nunc grauioris colligit faenoris, cum mortuus interest uiuis. itane tandem in buius schismate, sicut ipse dixisti, persistentes, antequam » intra tempus dilationis, sicut tu item dixisti, se uestrae eccle- 9 cf. epist. Cresc. 17 Sententia concilii Bagaif-nsis 20 cf. Nnm. 1« i sed] nec YR 6 qnodj qoo XYRZ 10 sacrilegio Yml 13 ean- dem HWImI sint ex snnt W sunt v an] in WXmlYRv an in Z l.~> qni insonet W qni in illo W 16 nerilieura W neri- loqunm ex ueriliqam Ym2 uerilocnm R 17 inquid WR aemolam W 18 adulteriuni Yml datae X dathe YR date Z 19 core HT decore R chore Zt 20 deiacens WXYmlR 23 fueneris W gra- uioris gcripsi graniores eodd. v, cf. IIII 4, 6. Em. 10 collegit WXmlYmlR 25 persistens YR 26 idem R ie] seu WXmlYmlR Ub. III 18, 21-19, 22 429 siae reddidissent, nullam uel paruam de huius societate ma- culam trazerant? sed audi deinde quid sequatur, audi, inquam. dictator uel dictor iUius sententiae quid conectat: nec solum bnnc, inquit, sceleris sui mors iusta condemnat: strahit etiam ad consortiam criminis plurimos ca- tena sacrilegii, de quibus scriptnm est: 'uenenum aspidum sub labiis eorum quorum os maledicti- oneetamaritudineplenume8t. uelocespedeseorum ad effundendum sanguinem. contritio et infelici- io tas in uiis eorum, et uiam pacis non cognouerunt.' nollemus quidera tamquam e proprii corporis iunc- tnra praecidi. sed quoniam tabescentis uulneris putredo pestifera plus habet in abscisione sola- minis quam in remissione medicaminis, inuenta uestcausasalubrior, nepercunctamembrapestilens inrepat uirus, ut conpendioso dolore natum deci- dat uulnus. famosi ergo criminis reos Uictorianum Carcabianensem, MarcianumSullectinum, Beianum Beianen8em, Saluium Ausafensem, TheodorumUsu- alensem, Donatum Sabratensem, Miggenem Elefan- tariensem, Praetextatum Assuritanum, Saluium Membresitanum, Ualerium Melzitanum, Felicianum Mu8titanumetMartialemPertusen8em, quifunesto opere perditionis uas sordidum collecta faeculen- tia glutinarunt, sed etclericosaliqnando ecclesiae 3 Sententia concilii Bagaiensis G Pb. 18, 3 1 trexerent maculam e 3 pr. dicator II" hanc solum v 4 inquid XmlR 5 eathena WX 12 qnoniam ex qnod Xm2 13 habet om. Z »b«cisione Xm2 abscissionem WXmlYR abscissione Xm2'/.mln 14 re- misionem W remissionem XmlYR 15 nec II* 16 increpat R 18 cachaniensem W carcauianensem XX carchaaianensem YR Carcha- bianensem v martianum WYR(v) beiannm om. W 19 baianensem Y(v) baianemsem R teodornm XX 21 ansnritannm WXX mansari- taoam YR 22 melxjtaniam YR 23 mastitatum YR marcialem WXX praestnseneam W fnneste R 24 feculentia XYRX 430 VI. Contra Cresconium Carthaginis, qui, durn facinori intersunt, inlicito incestui lenocinium praebuerunt, dei praesidentis arbitrio uniuersalis concilii ore ueridico damna- tos esse cognoscite. quae grauiora in illos dicere potu- istis, quae grauiora in nos ipsos dicere soletis? sed ab hoc, inquis, Utm mayno tnulo intra dilationis teinpiis rorrecti sunt. uidero utrum correcti sint, quia re uera correcti essent, si ad ueram ecclesiam remeassent. sed si uestra uera est, qnomodo expiati sint a tam iumani scelere, dicite. si enim non sunt expiati, omnes uos estis secundum uestram sententiam eorum 10 scelere maculati; si autem expiati sunt, solo ipso reditu propter caritatem, quae cooperit multitudinem peccatorum, expiari po- tuisse conceditis et nos de uestris, cum correcti ad nos ueniunt, inanibus calumniis accusatis. nisi forte iam quidem, sicut con- cilii uerba indicant, et schismatis sacrilegium perpetrauerant, i& sed ante diem concessae dilationis eodem sacrilegio nondum fuerant inquinati, et ideo non putati sunt expiandi. XX. 23. Uoc si ita est. quis uobis (obsistere) audeat, qui tam mirabilem potestatem in homines accepistis? peccant quando uolunt et inquinantur quando uultis. non obscurum ao aliquid recitamus minusue notum atque uulgatum. illa sen- tentia est, quae tantae facundiae merito in manibus omnium. in omnium ore uersatur, qui legendorum talium studiosi sunt. de qua nunc saltem cernis quam uere dixerim, quod non eam deberent 4 alt. a om. Wml 10 sunt TRv eecum dum IT 18 parere WXmUYmlRZ 17 cnr non] cnm r (r del.) Y cur R 18 uera et plenaria om. R 20 mernisae sententiam qoa om. H 21 constante quam WXmlR 24 qui] quia W 26 bagganensis II' baggagensis XY bagagensis R/. aegiptiorum W 28 littora Zv 1AI. Aaeust. c. Don. II. 28 434 VI. Contra Cresconium XXV. 28. Quod uero dixi: quando apud eos decer- nenda recitata est, ore latissimo adclamauerunt, nunc autem, cum a nobis recitata fuerit, obmute- scunt, ecce iam multo melius obmutescerent, cum talia loquerentur quibus peius implicarentur. uides quam uerum & sit quod a me dictum est: iam tandem sentire deberent, quanta sintpro pace toleranda, et pro pace Christi redire ad ecclesiam quae non damnauit incognita, si pro pace Donati placuit reuocare damnata. multo magis hoc enim secundum tuam narrationem uerum est, qui 10 dixisti etiam illos dilatione concessa reuocatos, de quibus nominatira eipressis iam dictum fuerat: dei praesidentis arbitriouniuersali8conciliioreueridicodamnato8 esse cognoscite. cum enim post haec uerba illa est dilatdo constituta, quomodo non placuit reuocare damnata? aut quo- a modo nobis tanto post natis uel ipsi etiam christiano orbi terrarum incognita esse non possint, quae probari non potue- runt de Caeciliano in eo quod postea factum est iudicio transmarino, quando ea, quae de Maximianensibus gesta sunt et in Africa et temporibus nostris, tu, cum sis Afer, sicut » dicis, post tot annos adhuc usque non noueras, sicut autem nos docere poterimus, adhuc usque non nosti, quia episcopis uestris mentientibus credidisti? XXVI. 29. Quod autem me de traditione in uestros maiores dicis quasi per anticategoriam quod a nostris maioribus factum » est retorquere uoluisse, culpans quod hoc fecerim, quasi in 1 Petil. I 10, 11 6 Petil. I 13, 14 12 Sententia conciUi Bagaiensis 24 cf. epist. Cresc. 2 recita W 3 fuerint WXtnlYR ommuteacant WX obroutescant YRZ 4 ommutescerent X 5 uerba quibus peius in codd. anU ecce iam pogita huc transtuli implicarent W obmutescunt : quibus poenis ecce iam multo melius obmutescerent, quam cum talia loquuntnr, implicarentur sic v 6 debent codd. 10 enim hoc v 11 etiam] in Z 12 praescientis Ym2 13 ueredico Wm2Ym2 14 chaec X 16 ipsis WXmJYR 20 affrica W 22 nostis Xml 24 tradictione Yml tractione R 25 anticatbegoriam Z lib. III 25, 28-27, 30 485 schola de causae generibos uel quaestionibus ageretur, non in ecclesia ueritas quaereretur, numquid hoc Heliae prophetae diceree, qui, cum sibi a rege iniquissimo esset obiectum, quod ipse euerteret Israhel, respondit: ego non euerto, sed i euertis tu et domns patris tui? quid enim ad nos pertinet, hoc retortae obiectionis genus quo nomine a Graecis appellatur in arte rhetorica, cnm hoc inueniamus in auctoritate prophetica? cum ergo quisque dicit: 'non ego feci, sed tu feci8ti', uerum dicere opus est, non dicere metuendum est. io et tu quomodo ostendas non fecisse maiores uestros, quod snis confessionibus lectia fecisse monstrantur, debes, si quid uales, uigilantissime cogitare, non uerbo Oraeco imperitos, ne nos audiant, deterrere. et maiores quidem nostros fuisBe traditores non docuisti — neque enim quia diiisti esse multas 15 litteras, quibus hoc possit ostendi, ideo iam ostendisse putan- dus es — , de uestris autem maioribus extat Secundi Tigisitani concilium cum paucissimis quidem factum apud Cirtam post pereecutionem codicum tradendorum, nt illic in locum defuncti ordinaretur episcopus. » XXVII. 30. Ibi quae gesta sint accipe; nam quae necessaria fnerunt infra scribere curaui: Diocletiano VIII et Maxi- miano VII CSS IIII Non Mart Cirtae cum Secundus episcopus Tigisitanus primae cathedrae consedis- set in domo Urbani Donati, idem dixit: probemus «nosprimoetsicpoterimushicordinareepiscopum. 4 III Reg. 18, 18 16 cf. Breuic. III 15, 27. 17, 82. Optat. I 13-14 21 Geeta concilii CirtensiB (anno 308) 1 scola TRZ 2 quereretur ueritas Zml 3 a rege] agere W 4 enerterit WXYR non ego Z 7 appelletnr XmiZ rethorica todd. 10 maiores— fecisse om. W 18 andiantj nidiant ex uideant W andeant Xml 14 «nter dizieti et esse 8—10 Utt. era*. X 15 ideo iam ostendi ideo iam ostendisse Z 16 moribus Tml 17 cum| com R pos Xml 19 epiacopis Tml 21 diocliciano R k diocletiono Z 22 CS8 T ff_ WXmlR conBnUbus mg. XZv NO TR mart R marti W marc cef. 23 concedisset Xml 24 Donati] Carisi Optatun 28* 436 VI. Contra Cresconium Secundus Donato Masculitano dixit: dicitur te tradi disse, Donatus respondit: scis quantum me quaesiuit Florus ut turificarem, et non me tradidit deus in manibus eius, frater; sed quia deus mihi dimisit, ergo et tu serua me deo. Secundus dixit: » quid ergo facturi sumus de martyribus? qnia non tradiderunt. ideo et coronati sunt Donatus dixit: mitte me ad deum, ibi reddam rationem. Secundus dixit: accede una parte. Secundus Marino ab Aquis Tibilitanis dixit: dicitur et te tradidisse. Marinus to respondit: dedi Pollo cartuias, nam codices mei salui sunt. Secundus dixit: transi una parte. Se- cundns Donato Calamensi dixit: dicitur te tradi- disse. Donatus respondit: dedicodicesmedicinales. Secundus dixit: transi una parte. et alio loco: Secun- is dus Uictori a Russiccade dixit: dicitur te tradi- disse quattuor euangelia. Uictor respondit: Ualen- tianus eurator fuit: ipse me coegit ut mitterem illa in ignem. sciebam illa deleticia fuisse. hoc delictum mihi indulge. et indulget mihi et deus. w Secundus dixit: transi una parte. et alio loco: Secun- dus Purpurio a Liniata dixit: dicitur te necasse filiossororistuaeduosMilei. Purpuriusrespondit: putas me terreri a te sicut et alteri? tu quid egisti. qui tentus es a curatore et ordine. ut scripturas » dares? qnomodo te liberasti ab ipsis. nisi quia 24 te-jMurim] cf. Gaud. I 37. 47 1 secnndum WTS 3 tradidit mc « 4 fratres WXmJR 6 mar- tiribus WTmlR 7 et om. R 11 cartullas H" chartulas r 14 raedici- nalis Tml 16 russiccat de W russicat de (t del.) X rus sicadde Tml uictorianus sicadde TmSR Rusiccade v 17 quatuor RZv ualentinua Xml 19 deliticia WZ delicitia (ci mZ) X delititia TR 20 indul- gcbit R alt. ct om. R 22 limata A"t?i/(p| dixit] d W d; Xml ij T d. R secundus dixit purpurio alimatad Xm2Z 23 respondit om. WXmlTR lib. III 27, 30-31 437 dedisti aut iussisti dari quodcumque? natn non te dimittebant passiru. nam ego occidi et occido eos qui contra me faciunt; ideo noii me prouocare ut plus dicara. scis me de nemine tractare. Secundus iminor patruo auo Secundo dixit: audis quae dicat in te. paratus est recedere et schisma facere, non tantum ipse, sed et omnes quos arguis. quos scio quia dimittere te habent et dare in te sententiam et remanebis solue haereticus. ideo quid ad te per- wtinet quis quod egit? deo habet reddere rationem. Secundus Felici a Rotaria, Centurionis, Dictori a Garbe dizit: quid uobis uidetur? renpon- derunt: habent deum cui reddant rationem. Secun- dus dizit: uos scitis et deus: sedete. et omnes i» responderunt: deo gratias. 31. Hob tu traditores, qui cum aliis apud Carthaginem in Caecilianum et socios eius dizerunt sententias, inter quos et Siluanus Cirtensis fuit, de cuius traditione gesta moz inseram, praeclara uidelicet ratione defendes. hoc enim de his tam u pluribus utique dicturus es, quod de uno Siluano tamquam magnum aliquid dictandum putasti, hinc te arbitratua mani- feste falsum crimen quod ei traditionis obicitur demonstrare, quia interposuisti sententiam eius, quam in concilio inter cete- ros episcopos contra Caecilianum et alios communionis eius » participes dizit, tamquam fieri non posset, ut traditores traditor condemnaret. prudentius enim tu uides ista quam Paulus apo- stolus. nam ille quibusdam res obiciebat absurdas nec consi- derabat non posse fieri quod dicebat: qui praedicas non 16 apud Carthaginem] non ante annum 311 23 cf. epist. Cresc. 28 Rom. 2, 21—22 4 neomine WXYR nomine Z 5 dixit secundo Xml 6 te te Wml 9 qnid] qni M 10 quod] quid Xm2Zv. cf. Petil. II 62, 140: attendere quid ad qnod pertineat 11 rotoria YB Rotario Optattu Nabor a ex Optatoaddidi 12etUictoric 17 sociue W 18 cirtensue U 19 defendes tcripsi defeadis codd. v tam scripri iam eodd. c 21 dicendnm Xm2/. 25 particepi W 26 palns W 27 obiciebiebat W obicebat XYml 438 VI. Oootra Cresconium furandum furaris, qui dicis non adulterandum ad- ulteras, qui abominaris idola sacrilegium facis, et illud praecipue: in quo enim alterum iudicas, te ipsum condemnas; eadem enim agis qui iudicas. hos ergo traditores, quibus confessis territus Secundus ignouit, a secum habuit in Oarthaginiensi concilio, et in abBentes non confessos dixerunt sententias, qui praesentes de sua non eunt confessione damnati. hoc conciliura non maneret nec in posteri- tatis memoriam perduraret, nisi describeretur ab aliis, cum seruaretur ab eis. qui eo se defendere praepai-abant, si quis 10 eis eadem postea crimina, quae illic relaxata sunt, obiecisset. XXVIII. 82. Intererat etiam Secundi ipsius, ut appareret eum, ne schisma fieret. quod solent prae ceteris paciflci prae- cauere, illa omnia diuino iudicio dimisisse; quod multo magis facere deberet in concilio Garthaginiensi, ubi contra absentes v> nulla constiterant, nisi Lucilla tunc praepotens et pecuniosis- sima femina odiis accensa furialibus uehementer instaret, ut contra Caecilianum ueluti damnatum alter ordinaretur episcopns. quod in Zenophili cousularis iudicio postea commemoratum est per quendam Nundinarium Siluani Cirtensis tunc nestri » episcopi diaconum, qui cum memorato episcopo suo, quem per- pessus fuerat inimicnm, sicut uolebat, concordare non potuit. egerat sane hoc apud collegas eius magis terribiliter, ne omnia proderet, quam suppliciter, ut ueniam mereretur. XXVIHI. 33. Ex illius indicii gestis haec pauca interposui: » 3 Rom. 2, l 4 qui] quae Xm2Zv, om. S 5 territus est TmJS 6 habuit] ab lluit S carthaginensi WXZ(v) cartaginiensi (alt. i «. i.) S ab- insentes W non om. W 8 cilinm H" 9 memoria S ab s. I. T conseruaretur Zv 10 defensare XZ 11 postea crimina quae] crimina jiostea quara v 12 intcrerat] in terra erat WXYmlS etiam otn. W 13 pacipi W 14 diuina YmJ 15 cartbaginensi WXZ(v) carta- ginensi S 17 accessa Xml 18 episcopos Yml 19 tenopbyli A' (pattim) 19 commorandum S 20 mundinarium WYS numdinarium Xml siluiani WZ 21 cum memorato| commemorato WXTZ perpessum X 22 uolebas XmJ 25 gestaB Tml lih. III 27, 31-29, 33 Constantino maximo Augusto et Constantino iuni- ore nobilissimo Caesare consulibus Idus Decem- bres Sexto Tamogadiensi inducto et adplicito Uictore grammatico, adstante etiam Nundinario sdiacono, Zenophilusconsularisdixitrquisuocaris? respondit: TJictor. et paulo post alio loco: N undinari us respondit: legantur acta. Zenophilus consularis dixit: legantur. et legit Nundinius exceptor: Dio- cletiano VIH et Maximiano VII conss.XIIII Ki IUN ex io actis Munatii Felicis flaminis perpetui curatoris coloniae Cirtensis: cum uentum esset ad domum, in qua christiani conueniebant, Felix flamen per- petuus curator Panlo episcopo dixit: proferte scripturas legis et quidquid aliud hic habetis, 15 ut et praecepto et iussioni parere possitis. Paulus episcopus dixit: scripturas lectores habent, sed no8 quod hic habemus damus. Felix flamen perpe- tuus curator Paulo dixit: ostende lectores aut mitte ad illos. Paulus episcopus: omnes cogno- wscitis. Felix flamen perpetuus curator dixit: non eos nouimus. Paulus episcopus: nouit officium 1 Gesta apud Zenophilom (Optat. ed. Ziwaa p. 185, 4) anno 320 6 ibid. p. 186, 16 9 anno 303 1 pr. Conatantino| constantio codd. 2 cae.aare W id YZ idibua v Oetta decmba W decimbrea X decembria YRZv Decembribua Gesta 3 Sexto Tbamugadiensi Gesta ex tota motiati(-ci- YR enai codd. v adplacito W applicato XZ 4 adai8tente Gesta mundiuario W numdinario R 5 qui R 6 mundinariua W 7 xenopbylus XR 8 et legitj elegit R mudinius W dioclitiano Ym2R 9 consuli- \>n Zv K Y iunii Z(v) 12 fl f> cur (cur W) codd. 14 acribptu- raa Yml quicquid XmSZ quid cet. »i quid t> Gesta 15 iuaione WXmlYR parare YmlR 16 acripturae Ym2R 17 fl pp cum r (cum del. Xm2, om. Z, r om. WYRZ) codd. 18 paudo Yml dixit Paulo t> 19 epiacopus dixit Xm2Zv Gesta cognocitis Yml 20 fl p (pp Z, om. YR) cr codd. dixit] 4 W q« XZ d, Y q R 21 epi- acopua dixit t> Getta 440 VI. Contra Orescouiurn publicum, idestKdesiusetluDiuseiceptores. Felix flamen perpetuus curator dixit: manente ratione delectoribus. quosmonstrabitofficium.etuosquod hichabetisdate. sedentePauloepiscopoetMontano etUictore deCastelloMemor presbyteris, adstante & Marte cum Aelio et Marte diacono, proferente Mar- cuclio Catulino et Siluano et Caroso subdiaconis et Ianuario Marcuclio Fructuoso Miggene Satur- nino Uictore Samsurico et ceteris fossoribus. con- trascribente Uictore Aufidii in breue sic: calices 10 duo aurei, item calices sex argentei et cetera. et alio loco: posteaquam apertum est in bibliothecam, in- uenta sunt ibi armariainania. ibiprotulitSiluanus capitulatam argenteam et lucernam argenteam, quod diceret se postarcaminuenisBe. UictorAufidi u> Silnano dixit: mortuus fueras, si non illas inue- niBses. Felix flamen perpetuus curator p. Sii- uano dixit: inquire diligentius, ne quid hic reman- serit. Siluanus dixit: nihil hic remansit, totum hoc eiecimus et cetera. et alio loco: exemplum libelli tra- » diti episcopis a Nundinario diacono: testis est Christus et angeli eius, quoniam traditoribus com- niunicastis, id est Siluanus a Cirta traditor est et 12 GesU apnd Zenophilum p. 187, 15. cf. IIIl 56, 66 20 ibid. p. 188, 35 1 Ionios) unios W 2 fl pp fjip om. YR) cr eodd. dixit| d. W <|d XZ 6 Y c, R 3 monatranit WXmlYR 4 episcopis WYmlRX 5 de Cartello Memor) Uen.atelio et Memorio Gtsta preebit WY prbt. XR prbr Z 6 pr. morte R proferente et W 8 ianoario XmJ migene R 10 breni Xm2Z 12 aperta est 11 notuni td. Louan. totam codd. v et /icripti ut codd. r 12 in manibus contractum om. R 14 hortum W 15 ut suuin assciscere scripn asiumaa sciscere WXmlYml assumant sciscere R assciscere XmXYm2Z(v) 16 catholicam W 17 quanquam YR 19 epwcopii YmlR nemini codd. 20 cartairo W 21 hercsis orientalis XX temtauit YR 24 romani W 446 VI. Contra Creseoaium praeualere. tu Arrianos iam inter haereticos et nobin et uobis detestandos in tua epistula posuisti. unde mihi tecum necessitas nulla est etiam de bac quaestione confligere. nam quod tibi proposuisti quaestionem tamquam a nobis obiectam: 'si haec ita 8unt, a communione uestrorum quemadmodum orientales & postea disgregati sunt?', et respondisti, quod in recipiendis iterum nostris damnatae causae non potuerint seruare constan tiam, numquid mirandum est de tam longinquis terris episcopos tuos inpune tibi narrare quod uolunt? quodsi omnino ita esset, tot populi quid fecerunt, qui cum ista nescirent tamen a uobis 10 rebaptizandi censentur? an non est credibile, quod et haec populi ignorare potuerint, cum tu harum rerum aliquantum studiosior, quid cum Maximianensibus egerint uestri Afri in Africa, nisi litteris meis uelles respondere. non quaereres? XXXV. 39. lllud uero, qnod dixi: neque si aliquorum i& in nostra communione defunctorum traditio pro- baretur, quae a nobis inprobatur et displicet, nos aliquaexpartemacularet, quam ridicule putasti ridiculum et minus conueniens prudentiae meae! proinde iam cupio nosse. quomodo id refellerit prudentia tua; an quia dicis te non uidere. k quomodo a nobis inprobetur uel quatenus displiceat, quod num- quam cognito errore damnauimus in eorum schismate positiv uide potius, quam breuiter ad ista respondeam. ego in ecclesia eum, cuius membra sunt illae omneB ecclesiae, quas ex labo- ribus apostolorum natas atque firmatas simul in litteris cano- » nicis nouimus. earum communionem, quantum me adiuuat dominus, siue in Africa siue ubicumque non deseraro. in hac communione si fuerunt quos nescio traditores, curo eos de- monstraueris, et carne et corde mortuos detestabor, nequaquam 2. 6. 18. 20 cf. epist. Cresc. 6 cf. p. 411, 8 16 Petil. I 17, 1» 2 tuae W nulla necessitas Xmln 5 a om. W orientalis Yml 6 «efrregati YmUR 7 uestris R 11 et tcripti eit WXmlYml, om. cet. v 13 quod R 14 africam si XmlYR africa ei XmUZ ualle- re« Xm2 ualeres 7. 18 ex aliqua v 20 id refellerit— quomodo om. Z 25 firmitas »»/ lib. III 34, 38-36, 40 tamen a uiuis in eiusdem ecclesiae sancta unitate manentibus propter mortuos alienabor. neque enim ipsi banc ecclesiam condiderunt, sed in ea si boni frumentum, si autem mali palea fuerunt. uos autem quos tam manifestae ecclesiae zi- t zania uel palea maculare non posset, quae causa fuit uestrae diuisionis nisi adpetitus sacrilegi scbismatis? si tibi, inquis, dispHcet, inproba, fuije et relinque ecclesiam traditorum, noti errantium maiorum tuorum sequi uestigia. ad hoc respondeo: si nec illi fuerunt traditores, maiores mei sunt; si fuerunt io quod ego non sum, non sunt maiores mei. ecclesiam teneo plenam tritico et palea. non dico si alios, qui suam sarcinam portant, sed si me ipsum in ea mihi ostenderes traditorem, ubi mihi licet in melius commutari, non mihi opus est inde separari. si quos tales in sacramentorum eius communione cogno- is uero, uerbo et disciplina domini emendo quos possum, tolero quos emendare non possum. fugio paleam, ne hoc sim, non aream, ne nihil sim. XXXVI. 40. Proinde noli frustra iu hac sententia uentilari. magis enim me ammonet, quomodo id agam, praeceptum » apostolicum quod ipse posuisti: nr communicrs peccatis alienis; te ipsnm castum serna. nam ut ostenderet, quemadmodum quisque non communicaret peccatis alienis, ad hoc addidit: te ipsum castum serua. non enim, qui se castum seruat, communieat peccatis alienis, quamuis non eorum a peccata, sed illa quae ad iudicium sibi sumunt dei sacramenta communicet cum eis, a quibus se castum seruando fecit ali- enum. alioquin etiam Cyprianus, quod absit, peccatis raptorum et faeneratorum collegarum communicabat, cum quibus tamen in coramunione diuinorum sacramentorum raanebat, de quibus 6 epiit. Cresc. 11 cf. Gal. 6, 5 20 cpist. Creac. et I TilU. 5, 22 4 zi(ze-.R)ianiae YR 7 displicent XZ 8 malornn. WXmlYR 12 portat WYml 14 in om. WYR 18 hanc WYRo sententiam YRv nentilare YR 19 amonet Yml admonet YmZRZ 21 nan X 22 conimunicet Z 26 communicent WYR 27 alioquim YmlR 28 feneratorum WZv funeratorum YR 442 VI. Contra Cresconium nolnissct, acttts ent in cxilium. immo qui iam traditor fuit permanere etiam haereticus uoluit, ut falsum lionorem in ipsa parte Donati haberet, qui habere in catholica nullum posset, tam manifestis traditionis suae gestis publico iudicio reseratis. haec tu profecto falsa esse dicturus es et pro uestris maiori- bus, ut plurimum possis, contra nostros alia prolaturus. quod quidem forsitan non ualebis, non inueniendo quid proferas. sed fac te inuenisse, fac protalisse: tantane furis inpudentia, ut abs te prolatis magis contendas credi oportere quam eiR, quae proferuntur a nobis? aut enim et hic et illic fuerunt traditores, si et tu aliqua recitas de confessione nostrorum, aut si aliquid putas contra uestros a nostris esse confictum, cur non et a uestris contra nostros hoc idem nobis putare conceditis? ergo pro humanis factis aut et hinc et inde mani- festatis aut ex utroque latere incertis ne, qui in unum deum credimus, litigemus, quod certum et diuinum munus est, in Ghristi gratia concordemus. cum enim gesta maiorum nostro- rura atque uestrorum hinc atque inde contraria recitantur nobis tanto post natis, si nec saltem dubitare permittitur, quid iniquius, si autem permittitur, quid sufficientius? neque enim sicut incertum est a quibus extiterit traditionis malum, sic incertum est a quo iubeatur reddi pacis bonum. XXXI. 35. Ac per hoc qui pro incerto alieno malo pacem Christi respuit, certissime malus est, quandoquidem Cyprianus nec pro certa permixtorum malitia zizaniorum pacem deseruit frumentorum, qui scribens ad Maximum dixit: etsi uidentur in ecclesia esse zfzania, non tamen impediri debet fides aut caritas nostra, ut quoniam zizania esse 26 Cypr. epist. 54, 3 1 noluisse tactus WXmlYmlR noluisse tractus Ym2 2 ipsam WXmlYR 3 partem XmlYR 5 profectu Yml 12 uestros] nos R 15 ne qui] neque WXmlYR 20 inquius W 21 enim om. W quibusdam Zml 22 reddi Ym2 redditnr WYmlR redditum XZ reddi tnrbatae v 25 militia WXmlYml 26 maziminnm XZ 28 aot fides aut Cypr. ziianium est Xm2Z lib. III 30, 34-32, 36 443 in ecclesia cemimus ipsi de ecclesia recedamus. non dixit 'suspicamur opinamur arbitramur conicimus credimus', sed 'cernimus' dizit. o uerbum, quo cuncta dubitatio tolleretur, ut corpus Christi non diuideretnr! si sola frumenta desideras, b geme in labore agri, gaude in spe horrei, tolera malos in communione sacramentorum Christi, ne ante litoris tempus retia disrumpendo fias, quod tolerare noluisti. ista dicerem. si de traditoribus quos accusatis aliquid probassetis; immo boc uero tempore "nec ista iam dicerem; non enim iubeor tolerare, 10 cum quibus iam non cogor uiuere. quodsi mihi etiam nunc traditor demonstretur, qua conscientia desero tot christianas gentes quibus non demonstratur? deinde ego ipse si nunc disco, quod paulo ante nesciebam, cur in me rescinditis quod sciebam? baptismnm quippe Christi me accepisse sciebam; i5 uos etiam ipsi alienum scelus docetis, quod ignoratum nemini obesse conceditis. XXXII. 36. Cur ergo heri baptizatum hodie rebaptizatis, cum alienum scelus quod heri nesciebat hodie doceatis? nesciens a quali acceperit baptismi accepti non erat reus; o modo abs te hoc didicit, baptismi rescissi quare fit reus? nam siue consenserit documentis tuis siue non consenserit, qui Christi baptismum ministerio traditoris accepit, nisi probaueris eum scisse a quo acceperit, nec secundum uos recte poteris baptizare. iam nunc auerte ab studio partium mentem tuam *> et considera. quam innumerabilis multitudo christianorum in Africa ipsa nesciat qui fuerint traditores; quanto magis in cetero orbe terrarum quantam multitudinem nisi, cum bapti- 1 cemimue om. Z cernimue— ecclesia om. WXYR cernimus de eccleaia mg. Ym2 U labori XmJ 6 communion. W littori» XZ 7 di- rumpendo Z flat WXYmlRZ. noluietij potuisti Yml ita Z dicerem] dicere in W 8 uero hoc Xm2Z 11 qua] quia R 13 quur R, om. W in] im Xml 15 docetis om. WXmlYRv 16 concedetia R 17 quur B here Xml 18 neaciebat «mpot nesciebara codd. v 20 reciati Z 21 non i. I. Y 28 poteria teripti potueris codd. t>, c/. IIII 58, 69 Mt. 24 auerte| acute- WXmlYR 26 neeiat W nec ciat Xml nec iciat Xm2Z 27 quamtam WX 444 VI- Contra Cresconiuiu zaretur, scisse conuicerie, aut baptizandam dicere non audebis aut iudicare de occultis cordis audebis! et ubi est — quod tibi placet — quae abs te interposita est diuina sententia: quae manifesta sunt, uohis, quae, autem occulta suitt, do- mino deo uestroY crede orbi christiano dicenti tibi: 'baptis- * mum Chiisti scio, qui fuerint traditores in Africa uel ubilibet ignoro. quid in me occulta humana iudicas, ut manifesta in me diuina rescindasV fac te scelns alienum modo mihi pro- bare; quod dicis, hoc cum baptismum acceperam nesciebam. si propter eos, quos nunc mihi prodis, (baptizare me uis, debes 10 etiam) baptizare eos, qui nescientes ab adulteris acceperunt quos modo prodideris'. quid ad haec dicis nisi: 'non est sanctum, non est mundum nisi quod uoluero et quando uoluero'? XXXIII. 37. In hac re lestis est, inquis, totius orbis paeue conscientia. respondetur tibi: in hac re totius orbis nulla est 1* omnino conscientia. Iioc, inquis, maiores nostri a suis parentibus aaeperuitt. respondetur: sed errantes ab errantibus aut calu- mniantibus; nam et maiores Iudaeorum corpus Christi de sepulcro furatum a suis maioribus acceperunt. non olim de- functi sunt, inquis, qui traditionis huius fachius per quos » et quibtis Uicis mlmissum sit cognoueruut. respondetur: hoc et nostri pro suis partibus dicunt. extant, inquis, etiam libri, quibus ordo reruui 10 ai) aic Z baptizare — debes add. mg. v etiain ego addidi 11 baptizare] baptiza Xm2Z 18 quando] quomodo e 14 inquid R 15 hanc rem WXYmlZ 19 Bepnlcbro XYRZ 21 responderunt YR 22 exstant Y 23 ac] hac R 26 ego W 28 obtato W lib. III 32, 86—84. 38 445 nec absoluamus dabia nec damneraus et pacem Christi. cuius bonum dubium non est, fraterna dilectione teneamus. XXXIIII. 38. Sed orientales. quos modo nostros esse con- cedis. non latuisse hoc facinus dicis atque, ut hoc probes. 6 inseris principium epistulae concilii Serdicensis. ubi Donati Carthaginis episcopi uestri nomen inuenitur adscriptum. quod ideo factum putas et adtirmas, quod uidelicet orientalibus, qni de concilio suo haec scripta misemnt, facinus displicuerit traditorum et ab eorum se communione retraierant et propterea io Donato uestro communicabant disce ergo quod nescis: Serdi- cense concilium Arrianorum fuit, quod notum iam diu est et babemus in manibus, contractum maxime contra Athanasium episcopum Alexandrinum catholicum, qui eorum errorem ex ipsa ciuitate ortum prae ceteris acriter arguebat et refellebat. i» non igitur mirum. si illi haeretici Donatum sibi ut suum assciscere teraptauerunt. quos per totum orbem catholica daranabat ecclesia; quamquam nos sine ciuitatum nominibus episcopos ad qnos hae litterae datae sunt habeamus. aut ergo aliquis Donatus fuit non in Africa episcopus, cui nomini » Carthago a nestris est addita, aut, ut dixi, Africanam haeresim orientalis haeresis sibi temptauit adiungere. quod hinc maxime credibile est, quod ad Carthaginis episcopum Romano praetermisso numquam orientalis catholica scriberet, ubi saltem uester scribi debnit, quem soletis Roraara paucis nestris mittere ex Africa. 25 sed deo gratias, quod nec ualuit, si tamen coepta est, illa conspiratio haereticorum orientalium cum Afris haereticis 4 cf. epist. Cresc. 5 cf. IIII 44, 52 7 cf. epist Cresc. 3 orientalis WXmlYml 5 serdiscensi W serdicensi cel. Sardicen- sis t> 6 cartaffinis W 9 retraxeront Z 10 Sardicense v 11 notum rd. Louan. totnm codd. r et xcripri ut codd. v 12 in manibuB contractum om. R 14 hortnm W K> ut suum assciscere scripxi assumaa sciscere WXmlYml assumant sciscere R assciscere Xm2Ym2X(v) 16 catholicam W 17 quanquam YR 19 epiecopis YmlR nemini codd. 20 caitajro W 21 heresis orientalis X/. teintauit YR 24 romani W 446 VI. Contra Cresconiam praeualere. tu Arrianos iam inter haereticos et nobis et uobis detestandos in tua epistula posuisti, unde mihi tecum necessitas nulla est etiam de hac quaestione confligere. nam quod tibi proposuisti quaestionem tamquam a nobis obiectam: 'si haec ita sunt, a communione uestrorum quemadmodum orientales & postea disgregati sunt?', et respondisti, quod in recipiendis iterum nostris damnatae causae non potuerint seruare constantiam, numquid mirandum est de tam longinquis terris episcopos tuos inpune tibi narrare quod uolunt? quodsi omnino ita esset, tot popnli quid fecerunt, qui cum ista nescirent tamen a uobis 10 rebaptizandi censentur? an non est credibile, quod et haec populi ignorare potuerint, cum tu harum rerum aliquantum studiosior, quid cum Maximianensibus egerint uestri Afri in Africa, nisi litteris meis uelles respondere. non quaereres? XXXV. 39. lllud uero, quod dizi: neque si aliquorum is in nostra communione defunctorum traditio pro- baretur, quae a nobis inprobatur et displicet, nos aliqua ez parte macularet, quam ridicule putasti ridiculum et minus conueniens prudentiae meae! proinde iam cupio nosse. quomodo id refellerit prudentia tua; an quia dicis te non uidere. » quomodo a nobis inprobetur uel quatenus displiceat, quod num- quam cognito errore damnauimus in eorum schismate positi? uide potius, quam breuiter ad ista respondeam. ego in ecclesia sum, cuius membra sunt illae omnes ecclesiae, quas ex labo- ribus apostolorum natas atque firmatas siinul in litteris cano- » nicis nouimus. earum coramunionem, quantum me adiuuat dorainus, siue in Africa siue ubicumque non deserara. in hac communione si fuerunt quos nescio traditores, cum eos de- monstraueris, et carne et corde mortuos detestabor, nequaquam 2. 6. 18. 20 cf. epiet. Cresc. 6 cf. p. 411, 8 15 Petil. 1 17, l» 2 tuae W nulla necessitas Zmlo 5 a om. W orientalis Yml 6 negregati Ym2R 7 uestris R 11 et scripri e»t WXmlYml, om. cet. v 18 quod R 14 africam si XmlYR africa si XmSZ nalle- res Xm2 ualerea 18 ex aliqua v 20 id refellerit— quomodo om. X 25 firmitas Yml lib. III 84, 38-36, 40 447 tamen a uiuis in eiusdem ecclesiae sancta unitate manentibus propter mortuos alienabor. neque enim ipsi hanc ecclesiam condiderunt, sed in ea si boni frumentum, si autem mali palea fuerunt. uos autem quos tam manifestae ecclesiae zi- & zania uel palea macuiare non posset, quae causa fuit uestrae diaisionis nisi adpetitus sacriiegi schismatis? si tibi, inquis, displicet, inproba, fuye et relinqtie ecclesiam traditorum, noti errnntium maionun tuorum sequi uestigia. ad hoc respondeo: si nec illi fuerunt traditores, maiores mei sunt; si fuerunt 10 quod ego non sum, non sunt maiores mei. ecclesiam teneo plenam tritico et palea. non dico si alios, qui suam sarcinam portant, sed si me ipsum in ea mihi ostenderes traditorem, ubi mihi licet in melius commntari, non mihi opus est inde separari. si quos tales in sacramentorum eius communione cogno- 11 uero, uerbo et disciplina domini emendo quos possum, tolero quos emendare non possum. fugio paleam, ne hoc sim, non aream, ne nihil sim. XXXVI. 40. Proinde noli frustra iu hac sententia uentilari. magis enim me ammonet, quomodo id agam, praeceptum *> apostolicum quod ipse posuisti: ne communicrs peccatis alienis; tc ipsnm castum seruu. nam ut ostenderet, quemadmodum quisque non communicaret peccatis alienis, ad hoc addidit: te ipsum castum serua. non enim, qui se castum seruat. communicat peccatis alienis, quamuis non eorum 28 peccata, sed illa quae ad iudicium sibi sumunt dei sacramenta communicet cum eis, a quibus se castum seruando fecit ali- enum. alioquin etiam Cyprianus, quod absit, peccatis raptorum et faeneratorum collegarum communicabat, cum quibns tamen in coramunione diuinorum sacramentorum manebat, de quibus 6 epiet. Cresc. 11 cf. Gal. 6, 5 20 epist. CreBC. et I Tiiu. 5, 22 4 ri(ie-S)*aniae YR 7 displicent XZ 8 malorun. WXmlYR 12 portat WYml 14 in om. WYR 18 hanc WYRv aententiam YRv uentilare YR 19 amonet Yml admonet YmHRX 21 nan X 22 conimunicet /. 26 communicent WYR 27 alioquim YmlR 28 feneratorum WZo funeratorum YR 448 VI. Contra Cresconium dicit: episcopi plurimi, quos et hortamento esse oportebat ceteris et exemplo, diuina procuratione neglecta procuratores rerum saecularium fieri, derelicta cathedra, plebe deserta per alienas pro- uincias oberrantes negotiationis quaestuosae nun- & dinas aucupari, esurientibus in ecclesia fratribug habere argentum largiter uelle, fundos insidiosis fraudibus rapere, usuris multipli cantibus faenus augere. numquid talium communicabat ille peccatis, nuraqnid eorum sectam sequebatur? et tamen cum eis in eornndem 10 sacramentorum communione sistebat, quia illa sacramenta non ipsi instituorant (qui ea non ad salutem habebant) moribus sanctis, sed ad poenam sibi ualere faciebant moribus malis. XXX VII. 41. Quid est autem quod dicis, quod ex persona mea tibi proposuisses, quod numquam ego diuinum tradiderira is te8tamentum? adiungis enim: sed ille qui tradidit te creauit, deinde contexis qnae tibi bene sonare uidebantur: <«> fonte dediicitur rium et caput membra sequuntnr. sano eapite omne sanum est rnrpus, et si quid in hoc morbi nel uitii est, omnia membra debilitat. oriainem suam respicit quidquid » in stirpe procrescit. et post haec quasi in extremo concludis: non )K>test innorens esse qui sectam n/m sequitur innocentis. in his omnibus nerbis tuis creatorem meum, caput meum non fecisti nisi traditorem, quem qnidem accusare tantum, non conuincere potuisti. ego autem nec eius innocentiam mihi » 1 Cypr. De lapsis c. 6 14 cf. epiat. Cresc. 16 epist. Cresc. cf. IIII 45, 54 17. 22 epist. Cresc. 1 dic. Yml dicnnt Ym2R ortamento WX ornamento YRZv 2 oportet Cr/pr. et om. XX 3 contempta Cypr. regum Cypr. 8 rapere| parere WYml parare Ym2R fenuB W foenus X 9 ille communicabat t> 10 cuml com R 11 persistebat XXv, cf. index 12 ipsij illi XX qni — habebant addidi 18 sanctis acripsi suis codd. v ad om. Xml 14 quid cst] Quidem R quod ei| cum ex Xm2Xv 15 proposuisses] pro suis es W cgo numquam v 17 » addidi ex II II 46, 64 18 secnt A' 19 uitii] utii W 20 quicquid XYRX 21 processit XYRXv lib. III 86. 40-18, 42 449 erofttricem nel fontem caputue conetitno. sed tu ad ilhid redis in quo Petilianus errauit, ne. cum quisque nascitur in sanctifi- catione baptismatis, Christus sit origo caputque nascentis, et non uis uenire in maledictum de qno scriptum est: male- dietus omnin qui spem snam ponit in homine, cnm te aliunde non innoluas nec, cum resilneris, in alind reeidas. XXXVIII. 42. Sed et testimonio me admones de seriptnris, qnid tibi adhuc ad ista respondeam. dicis enim propter hoc seriptum esse: in fegalibux patrum uestrorum ne am- bulaveriti* nec aduertis dictnm esse Iudaeis, ut mala facta patrnm suorum non imitarentur, non nt ab illo dei populo soinderentnr. si ergo licuit regi Dauid Samubeli Esaiae Hie- remiae Zachariae ceterisque eanctis et prophetis dei inter con- temptore8 legis dei mandata sernare atque in illos ipsos man- dati transgressores mnlta digna et uera nerba iacnlari, patrum qnoque illa peccata, quibus sub Moyse ita offendernnt denm, ut nemo eorum dignus esset terram promissionis intrare, non imitari, non sectari, sed detestari ac fngere et illie, qui ea committerent, similitudinem talium patrum increpare nec tamen sibi alterum populum quasi purgatnm et liquatum separatione sacrilega constituere, quomodo nobis non liceat nec facta nescio quorum, quae magis obicitis quam probatis, imitari mc tamen ab ea, quae in uniuerso mnndo, sicut apostolus dicit, fructificat et crescit, sancta eoclesia separari? numqnid aliqna saeramenta instituerunt traditores in quibus baptizarer, nnmquid aliquos libros de facienda uel imitanda traditione poiiteris condiderunt et eorum tenemus sequimurqne doctrinamV quod si fecissent nec sibi communicare paterentur nisi eos, 4 Hier. 17. ."> 9 epist. Cresc. et Ezech. 20, 18 28 Col. 1, 6 2 «am quiique] cuiusqne v noacitar om. YRv 5 hominem WXmlYR 6 nec] ne XZv resilierie Wm2XYR'Zv 7 ammonet A' ammonea I" 11 popoln Yml popnlas R 12 gcinderetar R earmiel Xml Bsmueli WXmiR is*i«eK(p) iheremiae Z 18et]ace 1« raoise R 18 imitare WYml illos— similitndine v 20 liqaantura Yml eliqaatam Z 24 ecclesia sancta Zml 27 poteris W 28 fecisset R VO. Augmt. c. Don. II. 29 450 VI. Contra Cresconium qui illa legerent adprobarent, ipsi ab ecclesiae se unitate diuiderent; in quorum diuisione me si uideres, tunc rae dicere deberes esse in ecclesia traditorum. quodsi sua pessima de facienda traditione praecepta conscriberent nec tamen extra ecclesiam sua propria congregatione atque communione colli- » gerentur, zizania propterea conputarentur, quorum causa fru- raenta non recte desererentur. XXXVIIII. 48. Ecce dico iterum, quae me ulterius uetas dicere: arguis apud me eos, quos iam olim defunctos mea cognitio non iudicauit. dicis tu contra: tieet Hbi 10 et hodie iitdicare, et ittdicium non tantunt de uiuis, sed ctiam de mortuis haberi potest. licet enim sit mortutis qui peccauit. numquam illud moritur qvotl admi&it. quid, si cum uiueret se correxit deumque placauit, nonne raortuum et deletum est quod admiait. sicut Felicianus et Praetextatus Maximiani ordi- V> natores data, sicut dicis, dilatione se tanto scelere corre- xerunt? mirum est autem, si propria peccata non obsunt hominibus, qui ea facta correxerint, et aliis obsunt, qui ea omnino non fecerint; quodsi de nobis agitur, adde 'qui nec facta cognouerinf. sed dicis licere mihi etiam hodie iudicare. *) quia iudiciura non tantum de uiuis, sed etiam de mortuis fieri potest. ecce uolo iudicare, sed uos causam ipsam non uultis agere, irarao uero tunc actam, tunc etiam sine dubio termi- natam nobis demonstrantibus non uultis agnoscere. sed facia- mus uos potius habere quos docere possitis. quos noudum » docuistis quare iam rebaptizandos esse contenditis, quandoqui- dem traditoribus quos ignorauerant baptizatos nec cum docue- 9 Petil. I 17f 19 10 epist. Crese. 1 leg. adprob.] cf. index s. u. asyndeton 2 prouideres R 7 de«eren- tur WXYmlRZ 9 defunctus Wml 10 iudicabit R 12 eit] si WY 13 araraisit Yml quidj qui Xml 14 placuit W 15 aramiait XY ordinatoris YmlR 1C a addidi, cf. index 8. u. corrigo 18 pr. ea] et a WYml et YmSR 19 oraninoj omnia X fecerunt R 23 dubio ] debito WXmlYR 25 quos (ante Jocere) scripsi quod codd. v 27 a traditoribus XmSZv, cf. index s. u. datiuus lib. III 38, 42-40, 44 451 ritis baptizare debeatis, sicut eos, qui nescientes ab adulteris baptizati sunt, et illis proditis atque conuictis non baptizatis? XL. 44. Hic forte dicas: sed de Caeciliano iam . iudicatum est. respondetur tibi: iam iudioatum erat et de Primiano a 5 centum episcopis uestris, quibus eum iniquissimum MaximUnus persuaserat, antequam Bagaiense concilinm faceretis. sed in primo iudicio damnatus est abseDs, in secundo absolutus est praesens. si post primum quos baptizauit rebnptizari non pos- sunt, quanto potius post secundum! ita et Caecilianus primo io apud Carthaginem iudicio Secundi Tigisitani damnatus est absens. secnndo iudicio Miltiadis Romani absolutus est.prae- sens. adhuc nos de illo certos esse non uultis: saltem dubitare permittite. uincit enim uos non solum qui Caecilianum scit innocentem, uerum etiam qui nescit nocentem. uob autem 15 utrosque rebaptizandos esse censetis. et qui dicunt 'nouimus' et qui dicunt 'non nouimus qualis fuerit Caecilianus'. non sunt baptizandi quos baptizauit Primianus post primum iudi- cium quo damnatiis est absens, et baptizandi sunt quos bapti- zauit Caecilianus post secundum iudicium quo. absolutus est » praesens. illum damnatum damnare non licuit, de isto abso,- luto saltem liceat dubitare. cuius crimina etiarasi certa nobis esseDt, in ecclesia constitutos, quam spiritus sanctus uelut aream cum palea praenuntiauit, nequaquam nos aliena peccata- non imitata macularent. et tamen etiamsi nobis incerta esse » dicuntur, non solum rei constituiraur, uerum etiam rebapti- zandi iudicamur. itane agitis, sicine cuncta peruertitis, tan- tumne re uera uobis licere arbitramini, ut quod uultis sit sanctum, quod nultis inraundum? cohibete uos, non proficiatis in malis, ne pereatis a bonis. 5 inquiai innm W 6 uagaiense codd. 10 cartaginem W tigixtuni WXm2Z tigistiani XmlR 11 militiadis XmlYR meltiadis Xm:>Z 21 sahim XZ 22 congtitatis Ym2R 28 area WXmlYR 24 ai nobi» etiam X »i a nobis etiam Z 25 constituimus W baptizandi YRv 26 sicsine Yml siccine Zv 28 cohibite Yml 29 ne repe- reatis W 29* VI. Con-tra Cresconinm XLI. 45. Isro iHud, quod drai : quodsi de perseeutio- nibus agia, cito respondeo, si aliquid iniqoe passi estis, non pertinere ad eoe qni talia quamuis in- probe facientes pro pace tamen unitatis laudabi- liter tolerant, qnam fattaorte? refellere uoluisti, prorsua » non cogrtang Htteras fcuas sani eapitie babituras esse leotorem! ita enim respondes, quasi ego drxerim persecutionem nobis pro paee nnitatis fieri debere. quod illo qnidem loco non dizi, sed dixi: 'si aliquid iniqne passi estis, non pertinere ad eot, a qnibns landabiliter pro unitatis pace tolerantur, qni talia w in nos qnamnis inprobe faeiunt'. qued cnm apertissime dictnm sit, saltem expositnm attendant quos fallere nolnisti; neqne enim te quod tam apertum est non intellexisse arbitror, sed brettitate sententiae meae facile putasti posse in caliginem mitti, nbi, quodlibet aliud diceres, ei respondisse uidereris. cnr i& autem dixerim malos communionis nostrae, boc est areae dominioae paleam, eum in uos iniqne agnnt, a bonis nostris laudabiliter pro paee tolerari, quid opus est ut ipse ostendam, ipse defendam, cum pro me beatns Cyprianus apertissime et candidis8ime dieat, etiam cnm cernnntnr in ecelesia mali, non tr> propter eos eeclesiam deserendam, hoc est quod diii eos pro nnitatis pace tolerandos? neque enim uos amplius quam nos persequantur, qui uos inique persequentes dant uobis ad decipiendos imperitos Hcet falsam similitodinem gloriae, nobi6 autem uulnus grande tristitiae. * XLII. 46. Deinde commemorans etiam nescio qnos mortnos, quoe a nostris dicis oceisos, tamqnam in campo facundiae tuae positus latiesime exaggeras locnm, in quo uobis uidemitri 1 1 Petil. I 18, 20 7 cf. epist, Cresc. 19 cf. Cypr. epist. 54, S 26 cf. epist Cresc. 1 iam stripri nam codd. t> diiit WXmlTR 4 facientis Wml 6 sani j sine YR 7 persecntione YmJ 8 fieri pro pace anrUtia XX 10 lnadnkiter T qnij qnia WXmlYR 11 faciant R 12 saltim X et positam W 13 iatelleristi TmlR 14 breuitatem c 15 ei (i mS) X 18 qnidj nt W 22 tolerandas W 28 suae R lib. III 41. «-44, 47 458 «imles martyrum, cum cotidie uestrorum inoredibilia patiamur fiicta clericorum et circumceUiouum multo peiora quam quo- romlibet iatroBum atque praedonum. namque horiendis armati euiusque generis telis terribiliter uogando noo dico ecciesia- t gtacam, sed ipsain humaoam quietem pacemque perturbant, ■octurnia adgressiouibus ciericorum oatholicorum inuasas domos ■udas atque inanes reiinquunt, ipsos etiam raptos et fustibus tonsos ferroqne concisos semiuiuos abiciunt. insuper nouo et antehac inaudito sceieris genere oculis eorum calcem aceto 10 permizto infundentes et infercientes, quoe euellere conpendio poterant, excruciare amplius eligunt quam citius excaecare. nam primo tautum calce ad hoc facinus utebantur, sed postea- quam illos, quibus hoc fecerant. cito salutem reparasse didice- ruot, acetum addiderunt. u XLUI. 47. Omitto ante quanta commiseriut, quibus easdem leges aduersus errorera uestrum constitui coegeruot, magis christiana mansuetudine teraperatas quam in tam magna sce- ktra ut congrui uigoris exertas. episcopus catholicus a Thu- bnraicubure Seruua nomine cum inuasum a uestris locum a> repeteret et utriusque partis procuratorea proconsulare prae- atolarentur ezamen, repente sibi in oppido memorato uestris irmatis inruentibus uix uiuus aufugit. a quibus pater eius preabyter aetate ac moribus grauis ea caede, qua uehementer adflietu8 est. post dies paucos excessit e uita. Maximianu3 » epiacopu» catholicus Bagaiensis dicta inter partes iudiciaria sententia basilicam fundi Caluianensis euicerat, quam uestri iottcite aliquando usurpaueraot. hooc cum iure perspicuo reti- neret, in ea ipsa sub altari quo confugerat, eodem snpra se 24 sqq.] cf. epist. 185 1 niartinnn WB cottidie W quotidie X 2 miuta WYB 3 orreudia U 6 aggreseicmibus WXYZ 7 derelinqoant v 10 qnosque W 18 feoeraut koc Zml cito om. W 15 commiserant YBv 18 exb*rtM X epi- Mppia Y thubareicubere W tanbnrsicaboere Ymldt thubureicenae Yn'2 20 praectoiarent Xml 21 repetente W 28 pre(-»e- W>biter WYB 36 epucopia Y aagageniu WYBZ uagaiennU X dktaa WXmlYmlli mterj in Z 26 bassilica W basilica YB 27 han Z 28 oonfogerant Yml 454 VI. Contra Cresconium fracto eiusque lignis aliisque fustibus, ferro etiam crudeliter caesuatotum illum Iocum: sanguine obpleuit. acceperat autem et gtende uulnus in inguine, unde cruore largius effluente continuo moreretur. nisi maior eorum crudelitas per occultam dei misericordiam profuisset. nam cum membris ex ea parte 6 nudatis seminiuus insuper pronusque traheretur. exundantes nenas latenter puluis obstrusit. inde nostrorum manibus cum ferretur* rursus illis inruentibus uiolenter extortus est graui- usque muloatus et de excelsa turri noctu praecipitatus subter cinere stercoris molliter iacebat exceptus, sensu amisso uix 10 extremum spiritnm tenens. ibi eum transiens quidam pauper inuenit. cum uentris exonerandi cansa ad eum deuertisset locum. agnouit autem, cum pauidus suam coniugem adcerseret. quam procul uerecundia dimouerat, lucernam ferentem. tunc eum ambo peruexerunt domum uel miserando uel aliquid is etiam lucelli sperando. cnm sine uiuus seu mortuus, collectus tamen nostris ostenderetur. qnid plnra? mirabili curatione sanatus est, uiuit, plures in eins corpore cicatrices quam membra numerantur. hunn ad transmarinas terras occisum a uestris fama nuntiauerat et eius facinoris iumanitas grauisque »> indignatus, quaqnauersum audiri potuit. dolore horrendo cuncta commouerat. quo posteaquam ipse secutus est, recentissimae cicatrices eius famae illud mendacium defenderunt; nam quem tunc inspicientes uix crederent uiuuui, non temere illa iactasse uidebatur occisum. hic cum illic inuenisset collegam Thubur- u sicensem, quem paulo ante commemoraui, et alios nonnullos similia nel non multo inferiora perpessos, nec eis ad propria 2 oppleuit WXYZ 3 inguine] sanguine W affluente Zml 5 ex om. W 6 exundantis W 8 ferreretur Xml 9 multatns XmHZ turre Xm2 praecipitus W 10 cinerem XZ exceptus om. R 11 tcncns] traheiis cod. Michaclimia (Aljritic. 94 s. XII) 12 reuer- ' tissct W diuertiBKet XZv 13 cum] eum v accereiret XYmSRZ accersiit v 15 amb (m'c) W 16 siue mortuus ti 18 senatus W 20 immanitas WXYZ 21 indignitas Ym2Rv dolorem WXmlYR 24 inspicienter WXmlYR illa] illac Xm2Z 25 pro collegam R 27 per peraos W lib. III 43, 47-45. 49 455 reuertendi ulla facultas patere uideretur. et quia circumcelli- onum uestrorum nobilis furor horrendum praebens uestris clericis satellitium usque quaque odiosissime innotuit. ingens in uo8 conflagrauit inuidia atque inde factum est, ut et prae- s teritae omnes contra uos leges eicitarentur et istae conderen- tur nouae. quarum tamen uniuersarum seueritas si uestrorum inordinatae ac sine ulla lege grassanti saeuitiae comparetur, mira lenitas appellanda est. liis enim magis tanta potestate accepta mansuetudo catholica commendatur quam liaeretica io inmanitas plectitur, immo uero in nos caedes rapinas incendia caecitates excogitando minando exercendo audacius et insanius debacchatur. XLIIU. 48. Haec enim ego commemorare uolui, per quae factum est, ut his nostris temporibus aduersus uos ista im- perialia statuta ferrentur, immo aduersus errorem uestrum. nam quid tam, si sapiatis, potest esse pro uobis? ceterum omnia quae uel anteriorum litteris didici uel ipse cognoui saeua facta uestrorum, quibus ab initio diuisionis uestrae usque ad hoc tempus ecclesiam catholicam persecuti sunt, si » uelim retexere, quae lingua, qni stilus. quantum tempus otiumque sufficiat? XLV. 49. De Optato cum agerem tuque hoc magis excusare uoluisses quam purgare ualuisses. dixisti reos hinc uestros esse non posse, quod ad eos uindicandum nemo pertulerit. tot * protestationes nostrorum de furiosissimis uestrorum uiolentiis archiua publica citius impleuerunt quam ullam apnd uos 5. 14 leges Honorii a. 405 latae; cf. epiat. 185, 26 22 cf. Petil. I 24, 26 28 cf. epist. Cresc. 1 circumcellionem Xml 4 et om. W 7 in.ordinate X inordi- nate RZ 10 caedas Xml 12 de(di- li ibachatur RZ 14 ita WXmlYRZ 16 potest esse] prodesse X (in ras. mU). Zv pro uobis scripti probabie WXYmlZv probabile YmS probabilius R ed. Erasmi tt Louan. 17 snteriorem XmlYml inter didici et uel ras. 8—10 litt. X 19 persequuti WYmlZ 20 qui] qnis t> 23 ualuisses scripsi uoluiaaes WXmlYmlR, del Ym2, om. v excueare quam purgare nolnia- aes XmSZ, cf. Oaud. I 31, 36 24 eoa ad r 26 archa W arcbina R 466 VI. Contra Creeeonium Hindictam illa facta meruerent. sed forte et hic dicatnr pro- testationes quidem depositaa, aed ad ipsos uindicanda nulla perlata. audi ergo quaedam, qua« ipse sum eipertus. cum receptorum a uestris Maximianensium quos damnauerant causam coguouissemus et eam quaqnauersum poteramus feruenti difta * maremus instantia, illi rebus tam recentibus et tanta mani- featattone olarentibus quid respondere possent non inuenientes soiito crebrius et audacius circumceilionum uiolentiis turbis- que furentibus nos a praedieanda catholica ueritate suaque fallaeia conuincenda deterrere coeperunt. et quia multi erroris 10 eonrm laqueis implicati, cum quibus ut inde liberarentur age- bamuH, respondebant nobis hoc nos cum episcopis suis agere debere conlationemque nostram se uehementer optare, ubi posseat uidere quibus adserentibus superaret ueritas falsitatem, in Carthaginiensi totius Africae concilio nobis placuit, ut adbi- t& bita etiam publicorem testificatione gestorum, quopossemus eis, qui koc flagitabant, probare desiderio eorum nos minime defuisse, uestri paeifice conuenireotur episcopi, quisque ab eo nostrum, qui eodem loco in quo ille consisteret, ut per conlationem nostram errore sublato christiana et fraterna societate unitate *> caritate pace frueremur, id intuentes, quia, si hoc fieri uellent, adiuuante misericordia dei facillime poterat quidquid in causa nostra esset agnosci, si autem recusarent, saltera diffidentia eorum non frustra illis, qui hoc a nobis poposcerant, appareret. factum est, conuenti sunt, recusarunt; quibus uerbis, quo dolo * maledictione amaritudine plenis, nunc longum est demonstrare. XLVI. 50. Interea Crispinus Calamensis uester episcopu» a Possidio collega meo in eadem ciuitate apud acta conuentus 15 cf. epiet. 88 1 illMi WXmlYml forte] for W hinc £ 10 deaincenda X, om. Z errorea WXmlTB 11 agebam XmJ 13 collationeraoue WYRZ 16 cartagiaewi X cbartsginiensi Y ohartaginensi R cartha- gioewi Z(v) totias] utius WYmlR ut oia Xml 16 poaaiinaa WXmlYR 22 quicqaid XYRZ 23 ealtim XZ 26 plenns R 27 epieeopue ueeter XZ 28 collegra W iaeta W lib. IU 45, 49—4«, 60 457 ad conciliuiu ueetrum primo distulerat, pollicens cum collegis 8*i8 ibi se uisurum, quid respondere deberet. deinde post non parunm tempus repetita conuentione rureue apud acta respon- dit: 'uerba uiri peccatoris ne timueris, et iterum: in 5 aures inprudentis caue quicquam dixeris, ne oum andierit inrideat sensatos sermones tuos. postremo hane responsionem meam patriarchali sermone definio: recedant a me impii, uias eorum nosse nolo.' hanc eiua responsionero cum docti indoctique riderent — quippe hominis dicentis uerba uiri 10 peccatons se non timere, cui respondere minime auderet, et in aures inprudentis nolle se aliquid dicere, quasi aliquod secretum fuerat inprudentis auribus temere commissurus, cum ea quae diceret malti possent prudentes audire, qualium causa et domi- 00« Christus tanta Pharisaeis quamuis inprudentibus loquebatur, u et nolle se nosse uias impiorum, quasi uias suas eum docere nellent, quos impios putabat, ac non potius ipse, si teneret uias dei, etiam impios docere deberet, sicut scriptum est: do- ceam iniquos uias tuas et impii ad te conuerten tur — : cum ergo ista responsio a multis intellegeretur, » multis etiam demonstraretur quam inanis esset, quantum atti- Bebat ad" causam, quam uero amara et maledica, quod non pertinebat ad causam, atque ita eius, sicut apud uos habetur, doctissima annositas hesterno contra stante tirone nihil ad- uersum ueritatem posse probaretur rideretur, subito post pau- » fios dies iter agenti Possidio alius Crispinus eius presbyter et ut perhibetur propinquus tetendit insidias armatorum, in (juas paene iam noster inciderat, nisi eis prospectw atque 4 I Mach. 2, 62 Prou. 28, 9 7 cf. Hiob 34. 27 17 Pb. 50, 15 23 tirone) Possidio 4 peccatore» Yml timuris W 5 caoe ne XR/. 6 odiarit W 3 in aia* W 9 ridirent WYml redirent Xml 10 peecatores WYml 18 foerant Yml commissuros Wml 13 et] a W 14 iesus chriabis /. fariseis W farit^is R 16 putabant Xml 20 quam] quantum R esse W 21 maledicta X 23 adnositas WYml eatemo X tyron* XX ateeraaa XZ 24 sideretur WYR 25 preabiter WY 27 indide- rat WXmlYR 45-> VI. C«Bira CreafMitfe. nuntiatU ad quendam fandam fusiens deuertUset. abi ille nihil auderet ael non praeuaieret uel. n qaid etiam fecisset, negare non posset qao eonperto eontinao eonseeutus est tanta eaecu? insania. ut iam laure torpe arbitraretar. tam domam. in qaa cam suis se Possidius ineluserat, saepire armatis. lapidibas eircamtandere. ambire fiammis. aditom ex omni parte moliri. qaae oero aderat incolentiam maltitado memor pericali sai. si in eo loco* adgressam tantam facinas imple- retar, partim illum deprecabatur ut pareeret. qnem resistendo non audebat offendere. partim nero ignes sabpositos extinguebat. cam ille nihilo segnias coeptis feraidas atqae inexontas instaret. cessit aliqaando ictibns ianua. ingressi sant saucia- tisqne caede iamentis. qaae in inferiore domns parte comrpe- xerant, de snperioribns episcopam deposaerant adficientes plagis et contameliis. nbi ne graaius saeairenU intereessit ipse Cri- spinns aelut aliis rogantibos flexas. qaoram non tam nidebatur in ira sna corare deprecationem qaam in faeinore testimonium formidare. XLVII. 51. Haec posteaqnam nota facta sont in oppido Calamensi, expectabatar Crispinas uester episcopas qaemad- modam in sunm presbyterum aindicaret. accessit etiam pro- testatio municipalibos gestis expressa, coias uel timore ael pudore cogeretar ecclesiasticam exercere nindictam. quod cum omnino contemneret tantusque fieret uestrorum tumultus, ut ueritati praedicandae. cui respondere non poterant, itinera Hausari putarentnr, immo nero iam etiam cemerentur, leges quae non deerant, sed quasi deessent in nostris manibus qui- escebant. aduersus Crispinum episcopum uestrum commotae 1 fifriens W diuertisset XRZmlc 2 non owu XZ 4 tonc R b possidaas Yml 8 pericnli sai «j periculis aisi WYR 12 instere WXZ cessit] coepit XZ ianaam XZ 13 porte Yml conspexerant tcripri conpererant eodd. r 14 afficientis Xml 20 epi- seopns uester e 21 pre(-ae- TFisbiternm WYR potestetio W 23 ecclesiastica W eiercere ecclesiasticam YRv 24 nostroram codd. tumnltis WYm1 lib. III 46. 50-17, 51 459 sunt. magis ut nostra mansuettido demonstraretur quam ut illorum puniretur audacia. neque enim aliter innotescerct. quid adiutorio Cliristi ecclesia catholica in suos inimicos posset et nollet, non secundum haereticam praesumptionem priuato furore * circumcellionibus saeuientibus, sed secundum propheticam ueri- tatem iugo domini dei subditis regibus. exhibitus igitur Cri- spinus et, quod se esse proconsuli quaerenti negauerat. facil- linie conuictus haereticus decem tamenlibrasauri, qunm multam in omnes haereticos imperator maior Theodosius constituerat. io intercedente Possidio non est conpulsus exsoluere. qua mitis- sima sententia non contentus nescio quo consilio, quod dis- plicuisse uestris omnibus dicebatur. ad eiusdem Theodosii filios prouocandum putauit. acceptatum est. rescriptnm est, quid aliud. nisi quod pars Donati iam sciret se ad illam 13 poenam aurariam cum ceteris haereticis pertinere. cum quibus propter commnnionem talis persecutionis aut communem se deputet habere iustitiam aut, si non deputat. non se ideo iactet iustam, quia ea poena coercetur, qua coerceri et eas haereses uidet quas concedit iniustas, et tandem intellegat, so quod Christi martvrem non facit poena sed causa, nos autem usque adeo saeuos persecutores esse arguat, ut nec post imperiale rescriptum aurum illud tiseo Crispinus expenderit, indulgentiam illi catholicis episcopis impetrantibus, et niinc inter ipsas etiam recentissimas leges proscriptionem uestiis v> episcopis comminantes in re propria securus sedeat et catholici clerici inter manus circumcellionum clericorumque uestrorum domos, uictum, salutem ac lumen corporis pendant. 10 cf. epist. 88. 7 12 cf. Pocsid. uit. Aug. c. 12 4 praesumtionem Wl{ 6 lugo .Y exibitus RX 7 negauerat querenti Xml regnauerat H' 9 teodoBius X 11 quod] quo XYmlX 12 teodoaii X 13 acceptani II' scriptum W 14 quid| qui Yml se] sed ir lfi comunionem W talis — communem om. W per- secntionibue Yml 18 iacet H" cohercetur et coherceri XX 20 mr- tirem («V) W 21 adeos WYml 24 recentisimas W 27 pcndat WXmlYR 460 VI. Contra Cresconium XLVIII. 52. Haec qui faciunt quid aequos dioam latronibus, piratis, truculento alicui generi barbaroram, quaudo nec ipsi omnium crudeiitatum magistro diabolo conparandi suot? ille sanctum uirum Iob omnibus eius rebus ablatis grauissimo uulnere a capiie usque ad pedes percussit; et taraen fuit iUic * iutegiis integer lumiuibus locus, noc oculoa eius extinxit cuiufl totum in potestatem corpus accepit. uerum haec uide- licet non perferuntur ad uestros, cum Crispinus maluerit Cartbaginem pergere, propria pertinacia superari, mansuetudinis episcopalie iotercessione mitissiraam in se prolatam recusare i» sententiam, appellare ad eiua filios, cuius lege se inretitum uidebat, excitare uniuersae parti Donati, quod solus perpeti nec uolebat nec cogebatur, quam unius sui presbyteri auda- cissimum et inuidiosissimum facinus sola degradatione punire. 53. Restitutus quidam in regione Hipponiensi uester pres- i& byter fuit. qui cum ad catholicam pacem, antequara istis imperialibua legibus iuberetur, ueritatis ratione permotus mani- festa uoluntate transisset, de domo sua raptus est a clericis et circumcellionibu8 uestris, luce palam in castellum proxi- mum ductua et multitudine spectante nihilque resistere au- *> dente ad furentum arbitrium fustibus caesus, in lacuna lutu- lenta uolutatus, amictu iunceo dehonestatus posteaquam satis excruciauit oculos dolentium ridentiumque satiauit, inde ductus ad alium locum, quo nemo nostrorura audebat accedere, duo- decimo uix die diraissus est. hoc episcopo uestro Hipponiensi *• Proculiano ipse sum questus gestis sane municipalibus, ne. 15 cf. epist. 88, 6. 105, 8 1 qnid aequos scripri quid equo Yml quid ego WXZv quibus YmDB, c/. c. 42, 46 3 crudelitati Xml 6 eitinciit Y 8 proferuntur YB 10 recuae Xml 12 excitare scripri eicitaret WXmlYml ut exci- taret cM. v 18 pre(-ae- rT)ibiteri WYB, iUm Un^l5 per i 15 retone H iopponieoai WX Uppoaienae (o ercu.) Y ipomenae K ipponiensi Z Hip- ponensi v 20 expectante codd. 21 lacona WYml 23 eicraciatua XrnUZ oculos — aatianit om. W 25 die nix Bv in ipponiensi W in ippolimensi Xml ipponiensi Xm2Z in ipponiense (alt. i M ro quisque auferat aliena, non illa quae sub nomine ecclesiae non debent ab haereticis possideri, sed quorumque priuata. haec omnia displicent bonis et ea prohibent et cohibent quan- tum possunt, quantum autem non possunt ferunt et sicut dixi pro pace laudabiliter tolerant. non ea laudabilia, sed damna- 15 bilia iudicantes, et nec propter zizania segetem Christi nec propter paleas aream Christi nec propter uasa inhonorata domum magnam Christi nec propter pisces malos retia Christi derelin- quunt. LI. 56. Reges cum in errore sunt, pro ipso errore leges ao contra ueritatem ferunt; cum in ueritate sunt, similiter contra errorem pro ipsa ueritate decernunt: ita et legibus malis pro- bantur boni et legibus bonis emendantur mali. rei Nabuchodo- nosor peruersus legem saeuam dedit, ut simulacrum adoraretur, idem correctus seueram, ne deus uerus blasphemaretur. in ■& hoc enim reges, sicut eis diuiuitus praecipitur, deo seruiunt in quantum reges sunt, si in suo regno bona iubeant, mala prohibeant, non solum quae pertinent ad humanam societatem, uerum etiam quae ad diuinam religionem. 4 cf. epist. Cresc. 23 cf. Dan. 3, 5. 6. 96 27 cf. Pa. 2, 10 1 cotidie om. Z 2 audiuerim o 4 quid] qui YS 6 nullus Yml in «. I. Y 10 uelud S conando Xm2Z 12 poawdere XmlYX 13 conhibent S 16 et nec scripsi sed WXYS f; nec Z nec v 17 pa- leas— propter om. W 22 leibus S, item itrfra 28 emundantnr YS nabochodoni-sor Ym2 nabugodonosor S 24 siraulachrum YSZ 26 blas- femaretur W lib. III 49, 54-52, 58 46» 57. Frastra dicis: relinqnar libero arbitrio. cur enim non in homicidiis et in stupris et in quibusque aliis facinoribus et flagitiis libero te arbitrio dimittendum esse proclamas? quue tamen omnia iustis legibus conprimi utilissimum ac salu- i berrimum est. dedit quidem deus liomini liberam uoluntatem, sed nec bonam infructuosam nec malam esse uoluit inpunitam. quisquto ehristianmn, inquis, /jcw/tf//«)- Chrinti ent inimicus. uerum dicis, sed si non hoc in illo persequitur quod Christo est inimicum. neque enim dominus in seruo, pater in filio, io maritus in coninge, cum sunt utrique christiani, non debent persequi uitia cbristianae contraria ueritati. an uero, si non persequantur, non rei neglegentiae merito tenebuntur? sed in omnibus tenendus est modus aptus humanitati, congruus cari- tati, ut nec totum quod potestatis est exeratur et in eo quod u exeritur dilectio non amittatur, in eo autem quod non exeritur mansuetudo monstretnr. ubi uero nulla ex diuinis humanisue legibus potestas conceditur, nihil inprobe atque inprudenter audeatur. LII. 58. Audi iam de Maximianensibus quod paulo ante » distuleram, ut et tuos episcopos noueris tibi esse mentitos et non solum quod pertinet ad baptismi quaestionem uel ad ali- enorum peccatorum in ecclesia sine propria coutaminatione tolerantiam, uerura etiam quod ad persecutionia inuidiam, in qua quidem uestri in nos omnia Romana iura et praesidia » superarunt, in hac una Maximianensium causa noueris termi- nari. nam si concilii Bagaiensis episcoporum uestrorum tre- centorum et decem memorabilem illam, de qua superius quod satis esse uidebatur inserui, non te piguit legere sententiam, cum illa uerba damnatos cum Maximiano duodecim, quorum 1. 7 epist. Cresc. 2 homicidis W alt. in om. Z strupris Wml 6 infrutuo- sam W 8 sed si] sed XmlYR si XmSZv 10 coniugem WYml 11 an] aut XmSZ 14 eierceatur XZ 17 impudenter Z 20 ut om. R esse tibi Zml 23 tolerantia WXml 25 causam codd. 26 bagagiensis WYml bagagensis YmHS 458 VI. Contra Crcsconium nuntiatis ad quendam fundum fugiens deuertisset, ubi ille nihil auderet uel non praeualeret uel, si quid etiam fecisset, negare non posset. quo conperto continuo consecutus est tanta caeous insania, ut iam latere turpe arbitraretur. tum domum, in qua cum suis se Possidius incluserat, saepire armatis, s lapidibus circumtundere. ambire flammis, aditum ex omni parte moliri. quae uero aderat incolentium multitudo memor periculi sui, si in eo loco* adgressum tantum facinus imple- retur, partim illum deprecabatur ut parceret, quem resistendo non audebat oifendere, partim uero ignes subpositos extinguebat. 10 cum ille nihilo segnius coeptis feruidus atque inexoratus instaret, cessit aliquando ictibus ianua, ingressi sunt saucia- tisque caede iumentis, quae in inferiore domus parte conspe- xerant, de superioribus episcopum deposuerunt adficientes plagis et contumeliis. ubi ne grauins saenirent, intercessit ipse Cri- is spinus uelut aliis rogantibus flexus. quorum non tam uidebatur in ira sua curare deprecationem quara in facinore testimonium formidare. XLVII. 51. Haec posteaquam nota facta sunt in oppido ✓ Calamensi, expectabatur Crispinus uester episcopus quemad- *> modum in suum presbyterum uindicaret. accessit etiam pro- testatio municipalibus gestis expressa, cuius uel timore uel pudore cogeretur ecclesiaeticam exercere uindictora. quod cum oranino contemneret tantusque fieret uestrorum tumultus, ut ueritati praedicandae, cui respondere non poterant, itinera & Hausuri putarentnr, immo uero iam etiam cemerentur, leges quae non deerant, sed quasi deessent in nostris manibus qui- escebant. aduersus Crispinum episcopum uestrum conimotae 1 titriens W diuertisset XRZmlo 2 non om. XZ 4 tnnc R 5 possiduus Yml 8 pericoli sui si] periculis uisi WYR 12 instare WXZ cessit] coepit XZ ianaam XZ 13 porte YmJ conspexerant ncripsi conpererant codd. r 14 afficientis Xml 20 epi- acopus uestcr t> 21 pre(-ae- IDsbiterum M'YR potestatio W 23 ecclesiastica W cxcrcere ecclesiasticam YRv 24 nostrorum codd. tuniultis WYml ■ lib. III 46. 50—47, 51 459 suut. magis ut nostra mansuettido deraonstraretur quam ut illorum puniretur audacia. neque enim aliter innotesceret. quid adiutorio Christi ecclesia catholica in suos inimicos posset et nollet, non secundura liaereticam praesumptionem priuato furore s circumcellionibus saeuientibus, sed secundum proplieticam ueri- tatem iugo domini dei subditis regibus. exhibitus igitnr Cri- spintis et, quod se esse proconsuli quaerenti negauerat. facil- lime conuictus haereticus decem tamen libras atiri, quam multam in omnes haereticos imperator maior Tlieodosius constituerat. io intercedente Possidio non est conpulsus exsoltiere. qua mitis- sima sententia non contentus nescio quo consilio, quod dis- plicuisse uestris omnibus dicebatur. ad eiusdem Theodosii filios pronocandum putauit. acceptatum est. rescriptum est, quid aliud. nisi quod pars Donati iam sciret se ad illam ir> poenam aurariam cum ceteris haereticis pertinere. cum quibus propter communionem talis persecutionis aut communem se deputet habere itistitiani aut, si non deputat. non se ideo iactet iustam, quia ea poena coercetur, qua coerceri et eas haereses uidet quas concedit iniustas. et tandem intellegat, 20 quod Christi martvrem non facit poena sed causa, nos autem usque adeo saeuos persecutores esse arguat. ut nec post imperiale rescriptum aurum illud risco Crispinus expenderit, indulgentiam illi catholicis episcopis impetrantibus, et niiiic inter ipsas etiam recentissimas leges proscriptionem nestiis episcopis comminuntes in re propria securus sedeat et catholici clerici inter manus circumcellionum clericoiumque uestrorum domos, nictum, salutem ac lumen coiporis pendant. 10 cf. ejtist. 88i 7 12 cf. Ponsid. uit. Aug. C. 12 4 praeeurationem WJ{ 6 lngo .Y exibitus BZ 1 negauerat querenti Xml regnauerat H' 9 teodonius X 11 quod) quo XYmlX 12 teodosii X IH acceptam H' acriptum M' 14 quid] qui 1'm/ se] ged W lfl comunionem W talig— cnmmunem om. W per- secotionibus YmJ 18 iacet U" cohercetur et colierceri XZ 20 mr- tirem («<■) W 21 adeos WYml 24 recentisimas II' 27 pendat WXmlYR 460 v*- Contra Cresconium XLVIII. 52. Haec qui faciunt quid aequos dicam latronibun, piratis, truculento alicui geneh barbarorum, quando nec ipsi omnium crudelitatum magistro diabolo conparandi sunt? ille sanctuni uirum Iob omnibus eius rebus ablatis grauissimo uulnere a capite uaque ad pedes percussit; et tamen fuit iliic » integris integer luminibus locus, noc ocnlos eius extioiit cuius totum in potestatem corpus accepit. uerum haec uide- licet noa perferuntur ad uestros, cum Crispinus maluerit Carthaginem pergere, propria pertinacia superari, mansuetudinis episcopalis interceBsione mitissimam in se prolatam recusare i« sententiam, appeilare ad eius filios, cuius lege se inretitum uidebat, excitare uniuersae parti Donati, quod solus perpeti nec uolebat nec cogebatur, quam unius sui presbyteri auda- cissimum et inuidiosissimum facinus sola degradatione punire. 53. Restitutus quidam in regione Hipponiensi uester pres- u byter fuit. qui cum ad catholicam pacem, antequam istis imperialibu8 legibus iuberetur, ueritatia ratione permotus mani- festa uoluntate transisset, de domo sua raptus est a clericis et circumcellionibus uestris, luce palam in castelluru prozi- mum ductus et multitudine spectante nihilque resistere au- *> dente ad furentum arbitrium fustibus caesus, in lacuna lutu- lenta uolutatus, amictu iunceo dehonestatus posteaquam satis excruciauit oculos dolentium ridentiumque satiauit, inde ductus ad alium locum, quo nemo noutrorura audebat accedere, duo- decimo uix die dimiasus est. hoc episcopo uestro Hipponiensi * Proculiano ipse sum questus gestis sane municipalibus, ne. 15 cf. epiet. 88. 6. 105, 3 1 quid aequos scripsi quid equo Yml quid ego WXZv quibus Ym2R, cf. c. 42, 46 3 cradelitati Xml 6 extincxit Y 8 profernntur YB 10 recuse Xml 12 excitare scripri excitaret WXmlYml ut exci- taret cet. v 18 pre(-ae- MOabiteri WYR, item K«,J5 per i 15 reione R iopponiensi WX Upponiense (o eras.) Y ipomeose H ipponiensi Z Bip- ponensi v 20 expectante codd. 21 lacona WYml 23 excrnoiatus Xm2Z oculos — saiianit om. W 25 die uix Rv in ipponienai W vn ippolimensi Xml ipponiensi Xm2Z in ipponiense (alt. i m ra». 2 Ktt. Y) YR Hipponensi v 26 ipse se sum W rib. III 48, 52—49, 54 m si quid agere esset necesse. hoc ad se negaret fuisse perlatum. qaid responderit. quemadmodum ab inquirenda cansa dissimu- lauerit nostramque intentionem dolosius etadendam post etiam non respondendo putauerit, satis eadem gesta testantur. nunc i uero qui ad nos a uobis clerici transienrnt quanta patiantnr a nestris, quando narrare sufficimuB? denique non quicumque ad nos inde ueniunt ueritatem persecutioBe derelinquunt, sed multi ad nos inde non ueninnt. qtria pereecutionem a uestris pro ueritate perpeti metuunt. io X L V 1 1 1 1 . 54. Aufer itaque de medio nnperuacuas inuidias moiestiarura, quas regalibus iussis pro ueatro errore patimini perparuas et prope nullas pro magno furore uestrorum, inpu- tantes etiam nobis, quae ab ipsis terrenis potestatibus, ut ueetrorum irapetus a sua salute depellant, necessitate fiunt, is non uoluntate. neque enim si quadraginta illi, qui Paulum apostolum interticere coniurauerant, in armatos a quibus dedu- cebatur inruissent poenasque surapsissent, Panlo ista fuerant inputanda. omitto quod etiam uoluntarias mortes, quas ipsi aibi ingeruut. in nos mentiendo transfertis. nam de Marculo » quod se ipse praecipitauerit audini. quod profecto est credi- bilius quam hoc aliquam potestatem Romanam iubere potuisse Romanis legibus nimis insolitum, cum hoc malum inter tot haereses sub christiano uocabulo erranteB proprium sit haeresis uestrae. unde quid prodest, quod conciliis suis hoc uestri 25 epkeopi prohibuisse et damnasse se iactant, sicut ipse com- memorasti, cum tot rupes et abrupta saxorum ex Marculiano 15 cf. Act. 23. 12. 81 19. 25 cf. epist. Cresc. 19 cf. Petil. II 14, 32. 20, 46. in euang. Ioh. tract. 11, 15. Optat. III 6 1 necesse esset Zml 2 ab] ad WXTmlBZ inqairendam causam XZ, e/. 1 6, 8. II 26, 31. 36, 45 5 qui) qnid Zm1 a nos W 7 penecntiouem Yml 14 impectus W aecessitates WXmlYml 15 eaim om. WXmlYRv 16 coninranerunt XZ armatus WXmlYml 17 smmriMent WR iata om. R 18 etiam quod Zml 19 masculo WXmlYR 20 praecipitamsrint WXmlYml 21 qnainj numquam WXmlYR 24 episcopi nestri Z 25 probibaisset WYml prohibais- sent Ym2R se om. WXYmlZ 26 cum] cai Xml ex] et W 462 VI. Contra Cresconitnn illo magisterio cotidie funestentur? dixi ergo, quid de Marculo audierim et unde hoc credibilius possit uideri, quid autem uerum sit deus nouerit. de aliis autem tribus, quorum mortes pariter obiecisti, quid uel quomodo factum sit, ab eis quos nosse existimo, fateor, non quaesiui. L. 55. Nuliis tamen bonis in catholica hoc placet, si usque ad mortem in quemquam licet haereticum saeuiatur. neque uero, si longe a morte cuiuslibet molestiis libido ulciscendi malum pro malo retribuat, adprobamus, multo amplius dete- stantes, si ex occasione uelut pro unitate conandi concupita quisque auferat aliena, non illa quae sub nomine ecclesiae non debent ab haereticis possideri, sed quorumque priuata. haec omnia displicent bonis et ea prohibent et cohibent quan- tum possunt, quantum autem non possunt ferunt et sicut dixi pro pace laudabiliter tolerant, non ea iaudabilia, sed damna- bilia iudicantes, et nec propter zizaoia segetera Christi nec propter paleas aream Christi nec propter uasa inhonorata domum magnam Christi nec propter pisces malos retia Christi derelin- quunt LI. 56. Reges cum in errore sunt, pro ipso errore leges contra ueritatem ferunt; cum in ueritate sunt, similiter contra errorem pro ipsa ueritate decernunt: ita et iegibus malis pro- bantur boni et legibus bonis emendantur mali. rex Nabuchodo- nosor peruersus legem saeuam dedit, ut simulacrum adoraretur. idem correctus seueram, ne deus uerus blasphemaretur. in hoc enim reges, sicut eis diuinitus praecipitur, deo seraiunt in quantum reges sunt, si in suo regno bona iubeant, mala prohibeant, non solum quae pertinent ad humanam societatem, uerum etiam quae ad diuinam religionem. 4 cf. epist. Creec. 23 cf. Dan. 3, 5. 6. 96 27 cf. Pa. 2, 10 1 cotidie om. Z 2 audiuerim c 4 qnid] qui YR 6 nullus Ymt in *. J. T 10 uelud R conando Xm2Z 12 poasidere XmlYR 18 conbibent R 16 et nec scripsi sed WXYR f ; nec Z nec v 17 pa- leas— propter om. W 22 leibus R, item iitfra 23 emnndantnr YR nabochodoncsor Ym2 nabugodonosor R 24 eiraulachrum YRZ 26 bla«- femaretur W lib. III 49, 54-52, 58 463 57. Frustra dicis: relinijuar libero urbitrio. cur enim non in homicidiis et in stupris et in quibusque aliis facinoribus et flagitiis libero te arbitrio dimittendum esse proclamas? quue tamen omnia iustis legibus conprimi utilissimum ac salu- t berrimum est. dedit quidem deus liomini liberam uoluntatem, sed nec bonam infructuosam nec malaro esse uoluit inpunitam. quisqui.s christianmn, inquis, /trrm/tiitur, (Jliristi rxt inimicns. uerum dicis, sed si non hoc in illo persequitur quod Christo est inimicum. neque enim dominus in seruo, pater in filio. io maritus in coniuge, cum sunt utrique christiani, non debent persequi uitia christianae contraria ueritati. an uero, si non persequantur, non rei neglegentiae merito tenebuntur? sed in omnibus tenendus est modus aptus humanitati, congruus cari- tati, ut nec totum quod potestatis est exeratur et in eo quod 15 exeritur dilectio non amittatur, in eo autem quod non exeritur mansuetudo monstretnr. ubi uero nulla ex diuinis humanisue legibus potestas conceditur, uihil inprobe atque inprudenter audeatur. LII. 58. Audi iam de Maximianensibus quod paulo ante *> distuleram, ut et tuos episcopos noueris tibi esse mentitos et non solum quod pertinet ad baptismi quaestionem uel ad ali- enorum peccatorum in ecclesia sine propria contaminatione tolerantiam, uerum etiam quod ad persecutionis inuidiam, in qua quidem uestri in nos omnia Romana iura et praesidia * superarunt, in hac una Maximianensium causa noueris termi- nari. nam si concilii Bagaiensis episcoporum uestrorum tre- centorum et decem memorabilem illam, de qua superius quod satis esse uidebatur inserui, non te piguit legere sententiam, cum illa uerba damnatos cum Maximiano duodecim, quorum 1. 7 epist. Cresc. 2 bomicidia W alt. in om. X strapris Wml 6 infrutuo- sam W 8 sed si) sed XmlYR si Xm2Zv 10 coniugem WYml 11 an] aut Xm2Z 14 eierceatur XZ 17 impudenter Z 20 ut om. R esse tibi Zml 28 tolerantia WXml 25 causam codd. 26 bagagiensis WYml bagagensis YmiiR VI. Contra CTeeconium praesentium manibue ordrnatus eet. apertissime oatendant, dilationem autem redeondi ad commonionem uestram illis esee coneessam, qui, cum essent in commonione Maximiani Primi- anumque danmassent, tamen, quando Maximianus ordinatus est. non interfnerunt — neque enim omnes interesae potuerunt s aut ex more debuerunt — , plurimum miror, quomodo te fetti nescio quo mentiente permiseris, cui uerba ipsa, quae obaeura non sunt nec acutum ingenium quo discutiantur, sed tantum animum quo aduertantur exposcant, ne ab eo fallereris, reci- tare potuisti. sed quia fieri potest, ut non eam legerin et 10 simplici aifectu tamquam episcopo nel episcopis aliud tibi insinnantibus facile credideris, accipe eam et lege et quam tibi a me uerum dicatur adtende. neque enim possunt eam tegendi mendacii sni causa ut libitum fuerit emendare, immo falsare, quam iudicio publico apud proconsulem allegauerunt, ia quam totiens gestis monieipalibus inserendam pro suae causae necessitate curarunt, quando agebant aduersus eos, ut de baai- licis pellerentur. LIII. 59. Sic certe moipit ea sententia: cum omnipoten- tia dei et Christi eius uoluntate in ecclesiaBagai- «o ensi concilium gereremus Qamalius Primianas PontiusSecundianusIannarianusSaturninusFelix Pegasius Rufinus Fortunius Crispinus Plorentius Optatus Donatns Donatianus et ceteri numero trecenti decein, placuitspiritui sancto quiinnobis » estpacemfirmareperpetuametschismataresecare sacrilega. deinde cum multa in eos horrenda uomuisset, paulo post ait: Maximianum fidei aemulum, ueritatis adulterum, ecclesiae matris inimicum, Dathae, 19. 28 Sententia concilii Bagaiensis 1 proesentiam R 2 iili WXmlYR 8 communionem WXmlYml 7 mentiente] neetiente R 12 crederis WYml 18 adtende aic * 14 tamendare W 15 alliganeront Xml 16 totics YRv 19 ea in raa. Xm2 20 bagagensi YR 22 ianuariue YR(v) 25 et decem r 27 uomuisset scripti uomuissent eodd. v 29 datae X dathe Z lib. III 52, 58—54, 60 465 Corae et Abiroo rainistrum de pacis gremio sen- tentiae fulmen excussit. uides, ut arbitror, Maximianum sine ulla dubitatione damnatum. deinde post pauca sed plane grauissima, quae in eum libuit declamare, adiungens ordina- & tores eius et cum eo sine dilatione damnans: nec solum hunc, inquit, sceleris sui mors iusta condemnat; trahit etiam ad consortium criminis plurimos catena sacrilegii. deiode cum etiam in ipsorum exagge- randum sceluB qnae putauit declamanda fudisset, nominauit io eos ita conclusitque damnatos: famosi ergo, inquit, cri- minis reos Uictorianum Carcabianensem, Marcia- num Sullectinum, Beianum Beianensem, Saluiura Ausafensem, Theodorum Usulensem, Donatum Sa- bratensem, Miggenem Elefantariensem, Praetex- i&tatum Adsuritanum, Saluium Membresitanum, Ualerium Melzitanum, Felicianum Mustitanum et Martialem Pertusensem, qui funesto opere perdi- tionis uas sordidum collecta faeculentia glutina- runt, sed et clericos aliquando ecclesiae Cartha- » ginis, qui, dum facinori intersunt, inlicito incestui lenocinium praebuerunt, dei praesidentis arbitrio uniuersalis concilii ore ueridico damnatos esse cognoscite. quid planius, quid manifestius, quid expressius dici potest? » LIIII. 60. Audi iam quibus dilatio temporis impertita sit, ut uideas eos esse qui non interfuerunt, quando Maximiano, cum ordinaretur, manus inpositae sunt: eos autem, inquit, 5. 10. 27 Sententia concilii Bagaiensis 1 chorae X cliore TRZ sententiae om. Z 2 flumen W 6 in- qnid W 11 martianam WXTRv 12 baianensem R(v) 13 ausosensem R teodornm X sabsatensem codd. 14 elafantariensem R 15 assu- ritannm Z(v) salbiura membraesitanum W 16 Helzitanam) uelitannm eodd. 17 pertusesem W 18 fnecnlentia WTml fecnlentia XYm2Z glottinarunt Tm2R 20 inter certui W 22 ueredico TmH 28 ple- nius WXRZ expraesius W 25 Audiam W imperita WXmlYml UI. Augmt. c. Don. II. 80 466 VI. Contra Creaconiuni qno8 sacrilegi surculi non polluere plantaria, id eet qui a Maximiani capite proprias manns nere- cnndo pndore fidei retraxernnt, ad matrem eccle- siam redire permisimus. hos cernis quemadmodnm non dicant esse damnatos, sed tnnc eadem damnationis sentenfcia s retinendos, si trarreacto die constituto redire nolnerint, qnem diem ita constituunt: ac ne angustum, inquit, redeunti- bus tempus spem salntis artatae diei pressurft subducat. agnoscentibus qnibns licet, manentibus praecedentibns statutis, uniuersis usqne in diem 10 octaunm Kt Ianuariarnm proxime futurarum agni- -tionis pandimus ianuam, nt integri honoris ac fidei regresai habeant fnndamenta. quam si quisquam ingredi nequiuerit pigra segnitia, sciat sibi ad omnes ueniales aditus sua noluntate uiam ease is subductam. man-ebit enim circa eos dicta sententia et post praestitutum diem redeuntibns fixa paeni- tentia. LV. 61. Certe iam perapicie, nir disertissime, in illos te potius. a quibus audisti mendacium, omnia retorquere debere, so quae in nos, tamquam mentiti de hac re fuerimus. dicenda arbitratus ee. certe perspicis illos duos, de quibus agimus, ex eorum esse numero. qui cum Mazimiano duodecim sine dila- tione damnati sunt, non ex eorum, quibus redeundi tempua indultum est. certe liquet claret eminet, concerni obscurari » obtegi nullo modo potest, quod tanta eloquentia is a qno sen- tentia illa dicta est discreuit inlustrauit expressit. cur uerba 7 Sententia concilii Bagaiensis 1 aacrilegis WXmlYml 2 a om. W 5 eaadem R sententia* WXmlYmlR 6 si| sit W transacta R aoluerint ael nolnerint WXmlYml 8 praeeura W 10 in) ad //// 4, 5 11 octaba n' nrtaao XX ianr X ianuar Z futuraro XZ 13 qoiaqaani] qaam R 17 praeatitom Z 19 eerta W nirj nia W, om. XZ, ef. 71, 83 inii. 20 mendaciam aadiati e 25 eminet] enim et WYR eminet ooncerni] et cemitur r concemi del. Y, om. R 26 quod tanta] quanta YRc hia Z is a] ira W lib. III 54, 60-56, 62 467 adhuc dantur? cur contra lucidisaimam ueritatem pro manifesto errore contenditur? cur homines se ipsos decipiunt? si laqueos diaboli, quos resoluere atque abrumpere deberent, conatrictius implicaot et obuoluunt, adhuc accipe, unde uehementius et 5 utinam cum aliquo fructu correctionis erubescant LVI. 62. In memorato concilio Bagaiensi dies et consul adscriptus est non solum qua decretum concilii conditum est, uerum etiam ipsius dilationie. ergo a die VIII Kalendarum Maiarum post consulatum Theodosii Augusti ter et Abundantii, io qni dies est concilii Bagaiensis. usque ad VIII Kalendas Ian, qai dies est dilationis, octo menses ferme numerantur. inue- nitur autem postulatio apud Herodem proconsulem uide quanto post dicta aduersus Felicianum et Praetextatum de Mustitanis et Adsuritanis locis excludendos, cuius pauca subiunxi: post uconsulatum dominorum nostrorum Arcadii ter et Honorii iterum Augustorum VI Nonas Mart Car- thagine in secretario praetorii Titianus dixit: Pere- grinus presbyter et seniores ecolesiae Mustitanae et Adauritanae regionis tale desiderium prose- *> quuntur: cuni ecclesiae catholicae sanctitatem uir memoriae nenerabilis ab errore perfidiae Donatua adsereret, in eius nomen et cultum mundi paene totius obseruantia nutrita coaluit. sedcum eiue re- 9 pott con$ula/um\ anno 394 14 Postulatio apud Herodem pro- consulem (anno 895) 1 lncidissima in W 2 conditur WXml conditor Yml 3 adque II abnimpe WYml rompere 7, 4 abuolnnnt Wml 6 bagagensi 11 7 qnaj qnia R quo v 8 octauo v ka|darom H' 9 conanlatn W Abundantii tcripri abundantins codd. Augusti III, consulatu Augueto- rnm Arcadii III et Honorii iterum v 10 kt XYRZ ianur II' calendarnm ianuariarnm v 14 et Adsuritanis om. W excludendis XmHZ 15 coneulatn W dominorojn nostrorum Engelbrecht d"dnn II' traxerat, portu primo proposito paeni- tendi, si reuerti cuperent intra tempus ad religi- onis tramitem destitutum, pari uigoris admoni- tione conpescuit. sed suis institutis iniquitas» delectatur et seraet ipsam non deserit, cum semel praecipitata corruerit. idem namque Maximianus coeptam nutrit audaciara et alios sibimet conso- ciat ad furorem.inter quos etiam Felicianus quidam, qui primo recta sectatus deprauationis huius ad- » taminatione fuscatur, in Mustitana positus ciui- tate deo omnipotenti parietes consecratos, [et] ecclesiam uenerandam quasi quadam obsessione credidit retinendam. hunc etiam Praetextatus in Assuritanis partibus imitatur. sed cum aequitatis» tuae innotesceret potestati consortium sacerdotum, iussisti, ut gesta testantur, exploso omni contra- dictionis effectu sacratissimis sacerdotibus a profanis mentibus ecclesias uindicatas oportere restitui. uides nerape usque ad huius postutationis diem ab u 1110 praestitutae dilationis quod trium fere mensum tempus effluxerit producitur autem iste conflictus, quantum ex gestis 6 eos cet.] cf. IIII 40, 47 10 sed cet.] cf. IIII 4, 5 20 sed cum cet.] cf. IIII 40, 47 1 maximini X 7 traierat eodd., c/. IIII 40, 47 9 tramite W destitum W distitntum Y praeBtitntum coni. v ammonitione X 11 cnm om. W 15 recta] eecta R huius «. {. Y ataminatione WYml contaminatione XZ 16 fuscatus YBv 1 7 et aecluei, deest 1111 4, 5. 40, 47 18 quodam obsessu^me B 22 teatatnr WYml contraditionia Yml 26 mensium XRZv lib. III 56, 62—58, 64 469 proconsularibus et municipalibus indagare potuimus. usque. ad Theodorum proconsulem, hoc est usque anni alterius diem XI Kt Iaii, quo die clerici et aeniores agentes sub Bogato episcopo, qui in locum damnati Praetextati Adsuritani fuerat s subrogatus, allegauerunt memorati proconsulis iussionem, cum a foris erant a communione uestra et eiusdem communionis uestrae inimici in iudiciis publicis arguebantur et expellendi de locis deo summo consecratis tamquam sacrilegi petebantur. LVII. 63. Ex quolibet ergo numero fuerint — quamquam iu satis appareat ex quo fuerint — , qui intra constitutum dila- tionis diem communioni uestrae non se reddiderunt, quomodo toto illo tempore a uobis alienati baptizare potuerunt? quo- modo cum his. quos extra communionem uestram baptizaue- runt, non expiatis alio baptismate redierunt? in quo facto non is uos reprehendimus, quod baptismum Christi nequaquam sacri- legum etiam in schismate sacrilego cognouistis, quod hominum peruersitate correcta illud, quod etiam in peraersis rectum fuerat, adprobastis, quod humana uitia cum diuinis signaculis non confudistis, quod dona ecclesiae, quae praeter ecclesiam quoque «u haberi et dari ad habentium et accipieutium supplicium potnerunt, nec in damnatis damnanda nec in receptis mutanda censuistis. LVIII. 64. Nec illud reprehendimus, quod eosdem ipsos famosi criminis reos et post sententiam damnationis ipsorum et post dilationis diem aliis constitutum tamen propter populos k infirmo8, qui eis adhaeserunt, recordantes credo patris familias sollicitudinem, ne simul cum zizaniis eradicaretur et triticum, sine aliqua degradatione colligendos et ipsa abundantia caritatis 6 a forti erant) KiL Felicianos et PraetextatUB i ad aoni XZv 3 ianuar W Ianr. R quo] qood Wml sob- rogate YR 4 assuritani Z(v) 6 adforis WXYml 9 quanquam lr 11 commonuini] commemorationi Yml communioni »e YmSRv »e om. WXmlYRv quomodo— potoerunt om. YRv 12 alienatij alienam X baptixare (e *n rai. m2) X 18 iis v 14 expatiatis WXYml bapti - zatiamate W 16 chismate W 22 qood] qoos Yml 26 aolicitudinem W tritriticom W 27 degradatione leripai detraditione WYml detractione cet v deatructione eoni. v habondantia Y 470 VI. Contra Cresconiam eipiandoB ease credidistie. nec illud reprehendimus, quod eos. com adhuc fanioso schismatis sacrilegio tenerentur, etiam per terrenas potestates persecuti estis. fiebat enim hoc, quantum res ipsa consecuta indicauit, corrigendi studio, non nooendi, ut illis molestiis agitati snum scelus cogitare cogerentur et » repressis animositatis furiis emendare. sed quia ista non reprehendimus, ideo uestri schismatis crimen iure culpamus, merito detestamur, omni ratione conuincimus, quo uos a nobis. immo ab orbis terrarum catholica communione separatis, talia nobis obiciendo, qualia uos in causa Maximianensium fecisse 10 negare, ut arbitror, non potestis. si enim baptismus Christi est et ideo nullo modo destruendus, qui datuB est per Felici anum et Praetextatum, cum separati a uobis Maximiano con- iungerentur, cum illo a nobis pro nefarii schismatie crimine condemnati, quomodo non est baptismus Christi uel quomodo destruendus est, qui datur in ecclesia. quae ramos buos, ut uerbis Cypriani utar, per uniuersam terram oopia uber- tatis extendit, qui datur postremo in illis ecclesiis, quas numquam in litteris apostolicis recitare cessastis, numquam ullo concilio sicut Pelicianum Praetextatumque damnastis? » »i damnatos in integrnm restituere placuit pro resaroienda parte Donati, quid uos offendit toto orbo diffusa unitas Christi, quae uel damnare non potuit inauditos uel omnino nec dam- nauit nec absoluit incognitos uel innocentes credidit quos didicit absolutos? si discissos a uobis Maximianenses per iussa » iudicnm persequendo sedibus expulistis, quid uos per impera- tores, qui eosdem iudices mittunt, indigna pati querimini, qui uos ab eius ecclesia, de quo scriptum est, quod adorabunt 16 Cypr. De catb. eccl. unitate c. 5 28 Ps. 71, 11 2 adhuc] huc W famosos XmlYml famaso Z famosi v 8 per- eequoti WYZ 4 conaeqnata WZ 6 scnriie JR 7 uestris eciama- tioiB R 8 qnod YmlR 9 commonione W 14 illi R 18 poBtremo datnr v 19 cessatis Rv 20 nllo— Praetextatumque om. YRv 28 noa) duos R 25 discieso W dicisso Yml maxmianensee W 26 iodi- tium W 27 digna WYR lib. III 58, 64—59, 65 471 eum omnes reges terrae, omnei gentes geruient illi, et qnod dominabitur a mari uaque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae, nefario achismate discidiBtis? L VI III. 65. Eoce iam non dico: 'si persecutionem facere non licet, fecit Optatus'. ne adbuc dicas non pertinere ad uestros quidquid Optatus eis ignorantibus fecit. cum ipsi dioere non permittant terras ab Africa remotigsimas acria R edibus YR a«dibna » 472 VI. Contra Cresconium bus pelli. instabatur, dicta causa est, cum eos praesente Saluio Membresitano haereticoa ostendistis uicistis expulistis. perse- cutionem igitur illos -passos esse, uos fecisse uideo; iustos quaero, uos esse perhibebis; ego concludo: non ergo qui eam pafcitur consequenter iustus nec qui facit consequenter iniustus s est. LX. 66. Tu rursus artes dialecticas accusabis: me tamen uerum dicere saltem tacitus adprobabis et eliges tuam sen- tentiam potius corrigere, qua nullam iustam perseeutionem esse dixisti, quam Maximianensium persecutores dicere iniastos, 10 quos uestros esse tandem gestis proconsularibus agnouisti. non sane sine fructu schismaticorum uestrorum persecuti estis errorem; nam Pelicianum et Praetextatum eodem conflictu et molestiis correxistis. et Optatum quidem Gildonianum graui- ora exitia comminantem Mustitani et Adsuritani, sicut ab eia 15 quoque praeaens audiui. timuisse dicuntur et suos episcopos coegisse. ut ad Primiani communionem reuerterentur. sed cum hoc Optatus nullis gestis publicis exegerit, ut quid agam talibus aduersns uos, paratos negare quidquid negare potueritis? aota extant proconsularia et municipalia, quibus recitatis ostendi- 10 raus, quanta ui memorati a uestris ut locis cederent urgebantur. non culpamus, non inuidemus: non frustra laborastis, non in caa- sum terruistis, non inaniter agitastis. displicuit eis adflictis ani- mositas sua, fracti sunt, emendati sunt, correcti ac recepti sunt post suam damnationem, post aliorum dilationem, post uestram » persecutiqnem. recepti sunt autem sicut fuerant honorati, nulia paenitentiae grauioris humiliatione uel expiati uel degradati nec 9 cf. pag. 468, 7 1 eos tcripti eo Wv, in YH, om. XZ saluium membreaitanum Ym3R(v), cf. IIII 48, 58 2 haereticos scripsi haereticnm codd. v 4 perhibetin Sv 8 saltim XZ eligens WYmlR 9 qua] quam R 10 quam] quia YR 11 proconsolaribus W 12 sane om. Z sine] sane Xml 14 dildonianum codd. 15 comininaute W munisitani W inusitani YR assuritani Z(v) 18 exigerit WYml 19 aduersum XZ quicquid XYRZ 20 exstant Yv 21 derentur gerebantur W cede- rentur gerebantur YR 28 adflictns Yml 27 pae(-oe-B)nitcntia YH grauiores WYml grauiore sed Ym2 grauiore R erpiatio.. TTexpiatio Yml Iib. III 59, 65-61, 67 473 ipsi nec illi. cum quibus recepti suot, quos secum separaue- rant contra uos, baptizauerant extra uos, quoa rebaptizauerant fortasse post uos. LXI. 67. Nihil habetis iara unde caliginosa mendacia homi- 5 nibus ignaris de rebus longe praeteritis ingeratis. quod uestri apud Constantinum tunc imperatorem accusaueruntCaecilianum, publica monumenta proclamant. dictam esse causam et ad debitum finem esse perductam usque ad purgationem Felicis Aptugnensis ordinatoris Caeciliani, quem in concilio Cartha- io giniensi 'malorum omnium fontem' diierunt et apud eundem Constantinum, sicut scriptis suis ipse indicat, adsiduis inter- pellationibus accusarunt, proconsularia testantur archiua. resi- stitis reclamatis repugnatis apertissimae ueritati, dicitis etiam tran8marinos iudices a Caeciliano esse corruptos, ipsum impe- i5 ratorem nescio qua gratia deprauatum; eo quippe est inpu- dentior uictus accusator quo fit etiara iudicis calumniator. uerumtamen inter omnia illa uestra mendacia, quibus trans- raarinis iudicibus calumniamini, saltem boc optinemus, quod primi maiores uestri ad imperatorem causam istam detulerunt, *> primi apud imperatorem Caecilianura et eius ordinatorcm accusauerunt, primi apud imperatorera Caecilianum et eius socios persecuti sunt. unde nobis, sicut uobis uidetur, grauis- simam concitatis inuidiara, quia uicti patimini quod uictores utique faceretis, uelut si Danihelem criminari uellent, qui 15 illo innocente liberato ipsi ab eis leonibus consumpti sunt, a qnibus eum per calumniam consumi uoluerunt. optinemus etiam, quodlibet de iudicibus, longe lateque diffusi catholici christiani, ad quos fama de Caeciliano et collegis eius potuit peruenire, non debuisse accusatoribus uictis, sed ecclesiastioia iudicibus credere. ubi enim iudices omnes esse non possumus, melius his qui esse potuerint crediraus qnam credendo litigatoribus uictis, quorum 10 esse iudices non potuimus, de ipsis iudicare iudicibus aude- amus. LXII. 68. Proinde quoniam illi, quibus accuaantibus praesens absolutus est Caecilianus, non solum eos a quibus absolntus est. ueruin etiara omnes christianos catholioos in quibuslibet it> gentibus constitutos, qui uel illam dissensionem Afrorum penitus nescierunt uel in ea iudicibus, sicut eis uisum est. suo periculo pronuntiantibus quam uictis accusatoribus credere maluernnt, Caeciliani criminibus uel fictis uel certe non pro- batiB perfundere audacisBima inprobitate conati sunt et omnes to negare esse christianos, roissa est uobis tandem aliquando Maximianensium causa, in qua ipsi damnarent. ipsi damnatos persequerentur, ipsi persecutos in eodem honore reciperent, ipsi bapti8mum damnatorum acceptarent, ut, qui innocentes ausi sunt accusare, nocentes cogerentur absoluere, non quos » innocentes esse crediderant, sed quos. nt dicnnt, dei praeBi- dentis arbitrio ueridico plenarii conciiii sui ore damnauerant. quis cuiquam dixit aliquando: 'quoniam iudici absoluenti potius 26 cf. pag. 465, 21 1 quodlibet de ipso del. Y, om. 11 3 constantinum imperatorem et corrnptom XmUZ 5 erat W 10 potoemnt Rv iudicibuB credimus XYBZv 11 de] sed de Xml nt de Ym2 ne de R 14 Caecilianus— absolutug est om. YR abaolnti» A' 16 diecensionem R 18 piri- cnlo W 21 an neetris? 25 accnsarent WYml nocentei] inno- centes WYRv 26 praesentis codd. 27 neredico WYR damnarent R damnauerunt v 28 quoniam om. R iodicii W abtolneudi R lib. III 61, 67—68, 69 475 quam mihi accusanti credidisti, reus es cum ipsis quos accusaui'? et hoc tamen orbi christiano dicitur, quod si uni homini dioeretur, non dico iniquissimum, sed insanissimum uideretur. o rem mirabiliter iudignam! accusarunt Afri Afros crimine t traditionis, accusatos transmarini iudices absoluerunt, et tra- ditores facti sunt populi gentium, quia iudicibus absoluentibus potius quam accusatoribus criminantibus crediderunt. LXIII. 69. Merito tibi eet, pars Donati. Mazimianensium cauisa propinata: bibe calicem de manu domini corripientis et io admonentis. si inteliegis et adquiescis. misericordia est ista emendantis, ne incidas in iudicium pnnientis. tibi dicitur: soperba et dura cernice, reconciliare christianis usque quaque populis a te inique accusatis, saltem iam tuis reconciliata damnatis. quid rescindis baptisma Cbristi in illis uel ex illis is eeclesiifl quas apostoli fundauerunt? iam baptisma recepisti, quod tui damnati, antequam tibi reconciliarentur, dederunt. quid de persecutione quam pateris gloriaris? si iuatitiae signum est. iustior est pars Maxiroiani; nam et a te passa est et patitur tecum. audite psalmum diuinum: nolite esse sicut loequus et mulus non habentes intellectum. persecntores enim uestros nos dicitis, cum uos saluos fieri cupientes uestra quae sanari uolumus uulnera medicinaliter persequamur, unde a clericis et circumcellionibus tamquam dentibus et calcibus uestris grauiter, dura uos curaraus, adfligimur. nolite esse » ingrati tali medicinae quam estia imitati; et uos Felioianum et Praetextatum persecutionibus correxistis. atque utinam totum corrigeretis et sicut illi ad nos. ita illi et uos ad matrem catholicam rediretis! 19 Ps. 31. 9 3 deceretur W 4 indigna W Afri om. v 5 absoluerant WYviI 11 emendati» WYml 12 popuUs usque quaque Ym2 13 reconciliata| reoonciliare YR 17 sij in W iustiae Xml 18 et a te| aetate YH 19 tecum impii et cnm WXYml et X et cum eo audite Ym2Rv, cf. Parm. I 10, 16 txtr. 20 peraequutores WYX 21 ueatraque sanarc YmlR 22 uolente» Ym2R 23 a] et XX 25 esti. (s eriu.) W 26 penequutionibu. WXYX 476 VI. Contra Cresconium 70. Contra quam. frater Cresconi. tanta es elatus audacia, ut a me commemorata etiam illa diuina testimonia refellere conareri8 et obstrepere dei uocibus. hoc enim posui in illa epistula contra quam loqueris. quod in sancto libro est de semine Abrahae, ad illum patrem nostrum deo dicente: in & semine tuo benedicentnr omnes gentes. quod testamen- tum appellat apostolua dicens: fratres, secundum hominem dico. tamen hominis confirmatum testamentum nemo irritum facit aut superordinat. Abrahae dictae sunt promi8sione8 et semini eius. non dicit 'et seminibus' 10 tamquam in multis, sed tamquara in uno 'et semini tuo', quod est Christus. huius seminis fecunditas tam copiosa promia8a est, ut diceretur ei: sic erit semen tuum sicut stellae caeli et sicut arena maris quae non pot- est dinumerari. huic tu multiplicationi atque ubertati eccle- is siae, quae toto orbe dilatatur, quae prophetata sic creditur. sic omnium etiam infidelium oculis exhibetur, ut claudat etiam ora paganorum, qui aduersus eam paucissirai reraanserunt, partem Donati audes praeponere, dicens quod et praeter Afri- cam nescio quos habeatis, quibus tamen non apparentibus ex a> Africa uos solere mittere episcopos non negatis unum aut duos aut ut multum tres, et argumentaris inaniter contra euidentissimam ueritatem, quod ideo nobis non totus orbis oomraunicet, quia uel adbuc multa sunt gentium barbararum, quae in Christum nondum crediderunt, uel sub nomine Christi » haereses multae a coramunione nostrae societatis alienae. LXIIII. 71. Nec attendis nec saltem ab scientibus quaeris, quam multa ipsarum barbararum gentium quas commemorasti 3 Petil. I 23, 25. cf. etimn Ep. c. Don. 6, 11 5 Gen. 22, 18 7 Gal. 8, 15-16 18 Gen. 22, 17 19 cf. epist. Cresc. 8 illa om. X 5 habrahae XZ 10 promiesionis WmlYml semine W 14 stillae W harena Ym2 15 libertati codd. 16 orbi WXml delatatur Xml propheta W 21 soli remittere codd. 22 argn- mentaree Yml inaniter om. R 24 multae Xm2Zv multi YrnSR barbarum WXYml 25 qui Ym2R 28 multe scripri multam WXmlYml multae Xm2Ze multi Ym2R barbarum WXY lib. III 68, 70-64, 72 477 Christi iam nomini mancipata sint et quemadmodum in ceteras euangelium crescendo fructificare non cesset, donec in omnibus cum fuerit praedicatum ueniat finis. 8ic enim ipse dominus ait: et praedicabitur hoc euangelium in uniuerso orbe s in testimonium omnibus gentibus, et tunc ueniet finis. nisi forte etiam in tantum uob praecipitat insana 8uperbia, ut hoc quod praedictum est de parte Donati putetis ineipiendum. non ez illis ecclesiis quas apostoli plantauerunt, quibua non communicat pare Donati. an et ipsas, ut mundum 10 impleat, rebaptizare conabitur, cum catholica per cuncta cre- scente illa et in ipsa Africa cotidie minuatur? o uesana per- uersitaa hominum! laudari te credis de Christo credendo quod non uides, et damnari te non credis de ecclesia negando quod uides, cum illud caput in caelo sit, hoc corpus in terra. u 72. Agnoscis Christum in eo quod scriptum est: exaltare super caelos, deus, et non agnoscis eccleaiam in eo quod sequitur: et super omnem terram gloria tua. agnoscis Christum in eo quod scriptum est: foderunt manus meas et pedes, dinumerauerunt omnia ossa mea. ipsi uero » considerauerunt et conspeierunt me, diuiserunt sibi uestimenta mea et super uestem raeam miserunt sor- tem, et non aguoscis ecclesiam in eo quod paulo post sequitur: commemorabuntur et conuertentur ad dominnm uni- uersi fines terrae et adorabunt in conspectu eius » uniuersae patriae gentium, quoniam domini est regnum et ipse dominabitur gentium. agnoscis Christum in eo quod scriptum est: deus, iudicium tuum regi da et iusti- tiam tuam filio regis, et non agnoscis ecclesiam in eo quod psalmus ipse testatur: dominabitur a mari usque ad mare 4 Matth. 24, 14 15. 17 Ps. 107, 6 18 Ps. 21, 17-19 23 Ps. 21, 28-29 27 Pn. 71, 2 29 Pf. 71, 8—11 1 nemini Wml mancipatae Xm2Zv mancipati YmHR 3 ueniet R ipse WZ, om. cet. v 4 orbem WYml 5 testimonio R 6 abroptum uddidi, cf. index 11 minuat W 14 illut Yml 19 pedes meos v 23 commoiabuntur Y 25 quoniam— geutium om. YRv 478 VI. Contra Cresconium et a flumine usque ad terrainos orbis terrae. coram illo decident Aethiopes et inimici eius terram lingent. reges Tharsis et insulae munera offerent, reges Ara- bum et Saba dona adducent et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient illi. agnoscis Chri- » stum ubi dicitur ad Iudaeos: non est mihi uoluntas in uobis, dicit dominus omnipotens, nec accipiam sacri- ficia de manibus uestris — quia utique Ghristi aduentus abstulit illa omnia sacrificia Iudaeorum — , et non agnoscis ecclesiam in eo quod sequitur: quoniam ab ortu solis 10 usque ad occasum glorificatum est nomen meum in gentibus, et in omni loco incensum admouebitur no- inini meo et hostia pura. magnum enim nomen meum in gentibus, dicit dominus omnipotens. agnoscis Christum in eo quod dicit propheta: sicut ouis ad immolandum 15 ductus est et cetera quae ibi de illo tamquam in euangelio leguntur, et non agnoscis ecclesiam in eo quod paulo post dicit: laetare, sterilis, quae non paris, erumpe et clama quae non parturis, quoniam multi filii desertae magis quam eius quae babet uirum. dixit enim dominus: zo dilata locum tabernaculi tui et aulas tuas confige — non est quod parcas — , porrige longius funiculos, palos nalidofl confirma, etiam atque etiam in dextram atque sinistram extende. semen enim tuum hereditabit gen- tes et ciuitates quae desertae erant inhabitabis. non %s est quod metuas — praeualebis enim — nec erubescas quod detestabilis fueris. confusionem enim in perpe- tuum obliuiscevis, ignominiae uiduitatis tuae non eris memor. quoniam ego sum dominus qui facio te, 6 Mal. 1, 10 10 Mal. 1, 11 15 Eeai. 58, 7 18 Esai. 54. 1—5 5 illij ei c 10 abortus W 12 et in omni— 14 gentibus om. YRo 12 adolebitur XmllZ, ef. Petil. II 86, 191 13 ostia WX magnam Wml 17 quod om. Xml 19 fili W 21 tui om. Y confringe XZ 28 deiteram t> 24 extende scripsi, cf. epitt. 105, 4, 15 extr. extendes Z cxtendens cet. v 25 quacj duae Wml 28 ignominiae et YmSR lib. III 64, 72-66, 74 479 dominus nomen ei, et qui eruit te ipse deus Israhel uniuersae terrae uocabitur. LXV. 78. In his certe litteris aanetis ecclesiam didicit Cyprianus, ut diceret: sic ecclesia domini luce perfusa & per orbem totum radios suos porrexit, ramos suos per uniuersam terram copia ubertatis extendit. huic tu, Cresconi, tantae manifestationi diuinorum eloquiorum calum- niaris intnendo residua gentium, quae nondum occupauit ecclesia; quanta occupauerit. unde ad residua tenenda cotidie iu diffnnditur, non attendis. quomodo enim prophetiarum istarum futurara perfectionem non neges, qui tantum prouectum, cui debetur ipsa perfectio, negare non dubitas non dico aduersus uoces dininas, sed iam et aduersus tuas? nam et de te ui magna ipsius ueritatis expressum est, ut diceres nesciens uel non B attendens quid dixeris, quod in christianum nomen totus mtidie uertitur mundus. cur ergo huic ecclesiae, quae toto mundo crescendo dilatatur, non communicat pars Donati? uide- licet ne a peccatoribus polluatur. et ubi est. quod non istam uestram, quae in Africa remanens orbi terrarum calumniatur *i aut ex Africa in paucis latentibus peregrinatur, sed illam. quae ramos suos per uniuersam terram copia ubertatis extendit. noluit deseri Cyprianus, etiamsi in eius communione non tan- tum sint uerum appareant peccatores, dicens: nam etsi ui- dentur in ecclesia esse zizania, non tamen inpediri « debet uel fides uel caritas nostra, ut quoniam zizania esse in ecclesia cernimus ipsi de ecclesia recedamus? LXVl. 74. Hic et tu responde, si tibi placet ueri aliquid respondere. et quomodo implebitur quod scriptum est: filius 4 Cypr. I)e cath. eccl. unitate c. 5 15 epist. Creic. 28 Cypr. epiat. 54, 8 28 Prou. 24, 22 1 ei] menm (um Xm2) XZ 3 dicit c 4 tic et Cypr. 5 porrigit Cypr. 6 copiam WYml 7 tn om. YRv 9 eccleaiae WR eccleaia et Yv 11 neges icripsi negas codd. v pernectnm Yml 12 per- rectio W 18 alt. et om. W 15 attendes Wml 17 conmunicat Wml 19 affrica Wml 21 copiam WYml 22 communionem WYH 24 eue in eccleaia XZ 25 aut— ant Cypr. zi(-y-R)taniam YmlR 480 VI. Contra Crescenium malus ipae se iustum dicit, exitum autem suum non abluit? coarguat filium malum, Maximianenses damnet et persequatur, damnatis et persecutis reconcilietnr: uel sic con- uincatur, uel sic confundatur, uel sic corrigatur. quomodo, inquis, totus orbis eotnmunione uestra plenus est, n/ii tam multae sunt haereses, qiiarum nobia mtUtt wmmnnicaff iramo non tantum haereticis, uerum etiam ceteris hominibus malis plenus est orbis et sanctis ac fidelibus dei seruis plenus est orbis, quia et mare plenum est amaris fiuctibus, plenum est et dulcibus piscibus. 75. In paucis, inquis, frequenter est neritas, errare multo- rum est, et ne uarbis tuis tantae illius sterilis fecunditati. contradicere uidereris, cui dictum est: multi filii desertae magis quam eius quae habet uirum, adhibuisti ez euan- gelio testimonium: quoniam pauci sunt qui saluantur. solue ergo quaestionem, quomodo ipse dominus dicat: quam arta et angusta est uia quae ducit ad uitam, et pauci sunt qui inueniunt eam, et idem ipse alibi dicat: multi ab oriente et occidente uenient et recumbent cum Abraham et Isaac et Iacob in regno caelorum, quomodo etiam in Apocalypsi demonstratur eorum multitudo, quam numerare nemo potest, ei omni gente et tribu et lingua. habentium stolas albas palmasque ferentium, qui pressuras propter fidem Christi sustinuerant, quomodo idem eint pauci qui multi. neque enim alterum horum est nerum, alterum falsum, cum sit utrumque diuina ueritate prolatum, nisi quia idem ipsi boni uerique christiani, qui per se ipsos multi sunt, 4. II epist. Oreec 18 Esai. 54, 1 15 epiat Creic. et Lnc. 18. 2» 16 Matth. 7, 14 18 Hatth. 8, 11 21 cf. Apoc. 7, 9 1 maloe (g in ras. mS) X se om. WYml 2 ablnitar R coar- frnat tcripti da ergo ad eodd. da ergo v 8 reconciliaretnr WXTml uel si (ter) WXmlYR 12 etaerelis W rterelis Yml fecondiUte W 18 nedererie W 15 quoniam ex quam W 18 ea W 20 abrmam X iseaac W 21 apocalipsi WY demonatretur t> 22 potermt t> gentes W 28 presuras W 24 iidem v, item Un. 27 25 pr. alteruro] alteri im- Wml lib. IU 66, 74-67, 77 481 in conparatione malorum falsorumque itidem pauci sunt. sic raulta graua, quibua horrea magna conplentur, pauca dicimus in comparatione palearum, sic etiam — ut de ipso dei testamento dicam, quod factum est ad Abrahara de semine eius, quod est & Christus — multas stellas, quas numerare non posBumus, e qui- bus tam grande caelum undique circumfulget, paucas dicimua in comparatione harenae maris. forte stellae significauerint spiritales christianos, maris autem harena carnales, per quos et ex quibus etiam haereses et schismata fiunt. utroque tamen io genere plenua est mundus, quia idem dominus dicit: ager est hic mundus et tu ipse tibi ueritate extorquente dixisti: in nomen Christi totna cotidie uertitur mundics. per totum igitur agrum, hoc est per totum mundum frumenta, per totum sizania, quia de utroque dixit qui falli non potest: u sinite utraque crescere nsque ad messem. LXVII. 76. Cohibeant itaque se frumentorum per totum mundum tanta ubertate crescentium impii desertores et non audeant de quorundam zizaniorum separatorura paucitate glo- riari. quodsi gloriantur, etiam in hoc ipso procedunt aduersus •m eos idem illi Maximianenses in iudicio diuino ad eos in omni- bus confundendos et si sapiant corrigendos appositi, quos multo pauciores praefidentia multitudinis suae persecuti sunt et persequendo ad suam comraunionem aliquos eorum denuo conuerterunt ac sic ceteros iustissimos quo paucissimos reli- » querunt. 77. Non, inquis, coinmnnicat driens Afriaie nec Africa orienti. non sane, sed in paleis haereticis ab area dominica 4 cf. Gen. 22, 17 10 Matth. 13, 38 12 epist. Cresc. cf. pag. 479, 15 15 Matth. 13, 30 26 epist. Cresc. 1 ntidem WYml 2 orrea W 4 abraam X 5 multae 8ti^e-JT)llae WXml multae sunt stellae YSb e um. v 6 et paucas o 7 arenae YmlR signanerunt R signihcauerunt v 8 arena YmlR 9 pr. et om. XX 12 ChristiJ christianum v cotidie- totus Z 15 utroque WYml 18 quorumdam Zv 20 \idem v pr. in ilel. Xm2, om. Zv 22 multos WXYR praesidentia YR 24 sicj si RZ Ln Angntt c. Don. II. 31 482 VI. Contra Cresconium separatie; in frumentis autem catholicis et interioribus paleis omnino communioat oriens Africae et Africa orienti. alii quippe hic, alii nero alibi atque alibi haeretici cum diffusa ubique catholica unitate confligunt. ubique est enim illa, de qua erie- runt qui esse ubique minime potuerunt, dicentes secundum id quod de illis praedictum est: ecce hic est Christas. ecce illic, alii hoc loco, alio alii suarum praesumptionum uel potius amputationum proprias particulas ostendentes atque impia superbia radicem unde fracti sunt abnegantes. huic ergo ecclesiae, quae copiosis successibus, cnm dilatatur toto orbe terrarum, ex omni gente, tribu et lingua parit multitudinem candidatorum et palmatorum, sicut in Apocalypsi scriptum est, quam numerare nemo potest, huic, inquam, ecclesiae, cui partem Donati non communicare manifestum est, maiores uestri probare debuerunt quaecumque uera documenta de tra- «itoribus habuerunt. quod si fecissent, ipsi in illa essent, extra illam nero illi quos accusassent. nunc autem cum accusatos in illa permansisse uideamus, quid boni de accusatoribus sentire debemus, quos extra illam uidemus? ac per boc in illa mea quadripertita distributione, ubi dixi, cum de traditoribus pro- feruntur ex utraque parte documenta, aut utraque uera esse aut utraque falsa aut nostra uera et uestra falsa aut nostra falsa et uestra uera, cum uideres in superioribus tribus uos facillime superari, frustra tibi hoc extremum quasi qua eua- deres elegisti. quamuis enim quam inpudenter dicatur aduertas, tamen ea ipsa uera uestra si qua essent humana documenta, illi ecclesiae probari debuerunt, quam probant documenta diuina. 6 Matth. 24, 28 12 cf. Apoc. 7, 9 20 cf. Petil. I 21, 23 1 paleis bis WYml 3 haeretici cum] haereticum WXmlYml haere- tici Ym2Ii 7 alio alii suarum scripsi alio aliis uarium WXmlYmJ alio alii (alii aliis YmUR) uariarum Xm2Ym2RZv 10 copiis Tm/ 12 apocalipsi W 13 quam] quia Wml nemo numerare t> 16 illa essent t> illa messe lVy'ml illa mensi Xml illam essent Ym2R illa mansissent XmSZ 19 quos] quod HTmi ac] hac WYmlR mea scripsi ea WXmlY, ct R, del. Xm2, om. Zv, cf. IIU 57, 68 inil. 20 quadriperetita Wml 28 uideris Z 25 elegit R lib. III 67, 77-68, 78 483 LXVHI. 78. Dic niihi, obsecro te — sed noli offundere nebulas iraperitis, ut. quoniam traditores accusatos non uales conuincere, identidem uelis artes dialecticag accusare — , dic ergo, rogo te, causa ista uestra cum ueris documentis uestris b perducta est ad iudicium transmarinarum ecclesiarum labore apostolico fundatarum an non est perducta? si perducta est, uicistis in eo iudicio an uicti estis? si uicisse uos dicitis. cur eis ecclesiis, in quarum iudicio uicistis, non communicastis ? si autem, quod satis ipsa indicat ab eis alienata uestra com- io munio, uicti estis, quid nobiscum uel mala uel bona causa perdita litigatis, id habentes maximum crimen, quod crimine traditorum, quos in iudicio transmarinarum ecclesiarum etiam uera documenta proferentes conuincere minime potuistis, orbem christianum perfunditis, quia in ea causa, in qua interesse non i6 potnit, elegit iudicibus credere, non accusatoribus uictis? non itaque ideo rei estis, quia bonam causam, ut secundum uos loquar, in transmarino iudicio perdidistis, sed quia crimen reorum atque — utnimium uobis cedatur — et iudicum tot inno- centibus populis christianis per tot gentes longe lateque diffusis jo obicere minime dubitatis; quorum communioni tamquam fni- mentis dominicis cohaerendo et illos uiros, sicut dicitis, tradi- tores et illos malos, sicut arbitramini, iudices secundum euan gelicas litteras etiam monente Cypriano usque ad tempus uentilationis tamquam paleam tolerare debuistis, ne aream » deserendo periretis. si autem causa illa uestra cum ueris, quod tibi elegisti, documentis suis ad iudicium transmarinarnm ecclesiarum non est perducta, quomodo ab eis potuerunt tot episcopi in suis plebibus constituti causa incognita et ad se omnino non delata iure damnari? aut quomodo debuerunt 3« Afri christiani, non dico illi, qui eos putauerant innocentes, 22 of. Matth. 18, 29—30 23 cf. Cypr. epist. 54, 3 1 effundere IIW 8 communicatis Xm2Zo 10 nobis (om. cum) R 15 eligit »T 16 qui IVmJ 18 retorum WXmSYmlZ iudit(-c-B)ium YR 20 obicire W minine I* communionis WXmlYml 24 nec IVXmlYml 25 perireetis Xml pariretis R 26 elegistis WXYml 30 putauerunt YmlRv 31* VI. Contra Creaconium uerum etiam illi, si qui eos nouerant traditores, propter zizania, quae in ecclesia esse cernebant, a frumeatorum tam longe late- que cresceotium et hos ignorantium tam manifeata innocentia separare, ut propter crimen alienum, quo pro unitate tolerato non macularentur, uiolatae ipsius unitatis crimine damnarentur? » LXVIUI. 79. Quid tibi ergo ad causam prodest hoc ex illis quattuor propositis elegisse, ut uestra documenta sint uera, contra uestros autem quae proferimus falsa esse deputentur? ecce et hic uinceris, quoniam ueris quae putas documentis tuis non potuerunt ubi debuerunt conuinci traditores, siue a i» uestris eadem documenta occultata sint siue ipsi traditores qualibet astutia se iudicibus occultauerint siue ab ipsis prauis iudicibus occultati sint. semen Abrahae respice, quod in teata- mento dei per omnes gentes crescit sicut stellae caeli et sicut arena maris, et utrum propter occultata quibuslibet causis nescio i& qua Africana zizania tam copiosa messis per agrum mundum perire potuerit aude dicere, aude credere, aude, si ullus in te dei timor est, cogitare. 80. Exaggeras persecutiones quas uos pati dicitis, quibus in tam sacrilega et manifesta obstinatione aduersus pacem ai> sanctae ecclesiae rebellantibus mirabili mansuetudine parcitur, et dicis in primis partibus epistulae tuae, quod imperatori Constantino Caeciliani crimen cum fieret manifestum, ipse quoque eum ut Brixae in exilio degeret sua sententia condem- nauit in quo te quis dubitet uel falli uel fallere, quando » et Felicem Aptugnensem commemorasti in iudicio proconsulis ab Ingentio nescio quo de traditione conuictum? 7 cf. epist. Cresc. 14 cf. Gen. 22, 17 19. 22. 26 cf. epist. Cresc. 1 zi(-y-ii)zaniam WYB 2 qaae] qua W quara Ym2B ceraebat Xml 3 se innocentia Xm2Z 4 se addidi separari YmSBv 6 pro- des Z 7 quator (stc) Z 11 occulta Zv 13 non (tn ras. i. sint M') siut codd. liabrahae WX in om. II" 14 stillae Wml 15 pro- jiter om. K nesio If 16 africa X a(Trica Z mesaes WXmlYml 17 pr. audi Yml 22 epistolae Xm2YBZv 24 Briiiae v 26 aptu- gnense WXml aptunenscm B in om. II' 27 ab Ingentio scripsi a uincentio codd. (v) quoj qua B Iib. 111*68, 78-70, 81 485 LXX. Ecce ego insero sententiam Aeliani proconsulis, qua purgatus atque absolutus est Felir. si tota gesta uis legere, er archiuo proconsulis accipe. Aelianus pro consule dirit: er professione Caeciliani, qui acta falsa esse dicit s atque epistulae plurima addita, manifestum est qua uoluntate haec gesserit Ingentius, et ideo recipietur in carcerem; est enim artiori interrogationi necessa- rius. Pelicem 'autem religiosum episcopum liberum esse ab erustione instrumentorum deificorum mani- M festum est, cum nemo in eum aliquid probare potue- rit, quod religiosas scripturas tradiderit uel erusserit. omnium enim interrogatio supra scriptorum manifesta est nullas scripturas deificas uel inuentas uel cor- ruptas uel incensas fuisse. hoc actis continetur, quod v, Pelir episcopus religiosus illis temporibus nec prae- sens fuerit neqne conscientiam commodauerit neque tale aliquid fieri iusserit. 81. Insero etiam rescriptum imperatoris Constantini ad Pro- biannm id ipsum attestantis et quam molesti apud eum maio- «o res uestri accusatores innocentiura fuerint ostendentis. Impe- ratores Caesares Flauii Constantinus et Mariminus et Ualeriu8 Licinianus Licinius ad Probianum procon- 3 Acta purgationis Felicie Autumnitani (Optat. ed. Ziwsa p. 203, 34 sqq.) 8 Felicem cet.] Optat. I 27 20 Rescriptnm Constantini ad Probianum; extat etiam epiat. 88 (= e) cf. Breuic. III 23, 41. Post gesta 32, 55 1 ergo ego Wml eliani XYZ heliani R 3 elianas WXYZ he- lianus jR proconsal XYmZRZv Aeta 4 ex om. Acta ceciani WYmJ falsata Acta 5 plorimae WR plnrime XmlYml manifestatum Acta 6 gesaent W reciperetur Z recipiatar Acta 8 episcopi WYml 11 relegiosas WXml religiosissimas Acta, Optat. prodiderit Acla, Optat. exsusserit Ff" eicasserit Ztnl 12 scriptoruni ego ex Optato I 27 scripturam (p ex b) Y scrip(-b- ir)tara WXZ scripta Rv Acta manifeatata Acta 14 incessas Xml 15 nec] neque Acta, Optat. 16 accommodauerit Acta, Optat. 20 fuerit II' ostendentes XmJ imperatoris YR 21 flauius codd. praeter WYml et Maximinus] Maximus e Maximianus t> 22 lucianus lncinius WYR 486 VI. Contra CAsconium sulem Africae. Aelianus prodecessor tuus merito, cum de perfectissimis Uerue uicarius praefeotorum tunc per Africam nostram incommoda ualetudine teneretur, eiusdem partibus functus inter cetera etiam id nego- tium uel inuidiam, quae Caeciliano episcopo et ec- s clesiae catholicae uidetur esse commota, ad eiamen suum atque iussionem credidit esse reuocandam. etenim cum iam Superium centurionem et Caecilianum magistratum Aptugnitanorum et Saturninum ex cura- tore et Calibium iuniorem eiusdem ciuitatis curatorem 10 atque Solum seruum publicum supra scriptae ciui- tatis praesentes esse feeisset. audientiam praebuit conpetentem, adeo ut, cum Caeciliano fuisset obiectum, quodaFelice eidem episcopatus uideretur esse delatus, cui diuinarum scripturarum proditio atque exustio i& uideretur obiecta, innocentem de eo Felicem fuisse constiterit. denique cum Maximus Ingentium decuri- onem Ziquensium ciuitatis epistulam Caeciliani ex duumuiris falsasse contenderet, et eundem ipsum In- gentium suspensum actis quae suberant peruidimus *> et ideo minime tortum, quod se decurionem Ziquen- sium ciuitatis esse adseuerauerit. unde uolumus eundem ipsum Ingentium sub idonea prosecutione ad 1 elianus XRZ praedeceasor XZv dum e 2 de] nir ve per- fectisaimos WXZ fectiaaimoe Yml perfectiaaimua ve TJerus ed. Loutm. ex epist. 88 uiros WXYmlZ uiris Ym2R praefatorum R 3 ualitudine XRZe 4 eiBdem Ym2R c?teraa Z 5 de ceciliano epiecopo et eccleaia catbolica Ym2R(v) de Caeciliano episcopo eecleaiae catholicae e 6 uidebatur XZ 7 reuocandum YmHR 8 iam v tam WXYmlRZ, del. Ym2 9 abtugnitanorum R saturuium Z excuratorem XZv 11 Solonem v 14 a Felice] arelicet WXZ areUqet Yml clare liquet (libet Rml) Ym2R eidem] et idem codd. epiacopus WYR 15 cui] cum WYR 16 de eo] deo WXYmlZ filicem Wml 17 decuriorem WYml decurionen R, ittm lin. 21 18 exduumuiri r> 19 et del. Ym2. om. Rve 23 eiundem Wml eumdem )' ut eun- dem e lib. III 70, 81-71, 83 487 comitatum meum Constantini Augusti mittas, ut illis, qui in praesentiarum agunt atque diurnis diebus inter- pellare non desinunt, audientibus et coram adsisten- tibus apparere et intimari possit frustra eos Caeciliano & episcopo inuidiam conparare atque aduersus eum uio- lenter insurgere uoluisse. ita enim fiet, ut omissis, sicuti oportet, eiusmodi contentionibus populus sine dissensione aliqua religioni propriae cum debita ueneratione deseruiat. 10 LXXI. 82. Insero adhuc et uerba Constantini ex litteris eius ad Eumalium uicarium, ubi se inter partes cognouisse et innocentem Caecilianum conperisse testatur. cum enim narras- set in bis, quae supra locutus est, quemadmodum ad iudi- cium eius post episcopalia iudicia partes perductae fuerint: is in quo peruidi, inquit, Caecilianum uirum omni inno- centia praeditum ac debita religionis suae officia seruantem eique ita ut oportuit seruientem, nec ullum in eo crimen repperiri potuisse enidenter apparuit, sicut absenti fuerat aduersariorum suorum simulati- io one conpositum. 83. Tu quare non inseruisti sententiam Constantini, qua eum dicis esse damnatum et Brixae in exilio constitutum, uir disertissime? quanto congruentius hanc inseruisses quam nescio quid de Serdicensi concilio, quod nec ad uos nec ad causam, 1 ut illis—6 insurgere uoluixse\ Post gesta 82, 55 15 Constantini litterae ad Eumalium 24 cf. cap. 34, 38 1 commitatum Xml illis] his Post gesta 2 atque] et Post gesta dioturnis Xv 3 audientibuB) praesentibus Post gesta quoram R o conparasse Post gesta 6 insurgire Xml aiet II' 8 dissensionem H'A'»i/!'m/ aluqua Xml 10 Inserto H 11 EuraaliumJ alium Ym2R 13 eatj es Z 15 inquid \l'Y 16 praedictum IFXIW hac WXYml deabita II' dehabita XmlYml religioni XmSZ 17 eique] eaqui II" eiqui Yml 18 reperiri WXZ euidenter] euidem WYml eidem Ym2Rc 19 absenti) absens WXYmlZ simulationem WXmlYml 22 Brixiae v 23 quanto| quam % 24 quid] quod R diserdicensi Yml de sardicensi Ym2R{v) VL C*atra Cr«*c->«i=a qoae ioter 0« est et uos. omnino pertinere monstrator! eor enim fuerit Brixae Caeeilianus. qood aos ealamniosissime appellati? exiliom. eom soam praesentiam maluit eeelesiae deesse qnam pacero. qoid a me opos est diei? to interim damnantis imperatoris sententiam nollam recitas et damnatum & ab imperatore Caeeilianom tamen temere non dieo aodieodom oel dieendom, sed etiam seribendom potas. oeromtamen secon- dom oerba toa eece oideo in eiiiio Caecilianum imperatore damDante: saitem respoode qoo aeeosante et modo me ioter- roga, qood io epi-tula toa post molta (inaoia) similiter inane 10 posoisti: qnig prolato fftameiito minn.- eoiMentit. qni perse- entionem patitm- an qni faeit? baee certe oerba toa soot. aspice ergo Caecilianom perseeotionem passom et. sieot ipse dixisti. in exilio constitotom, aspiee etiam uestros. sieot sois oerbis imperator ipse testator. adnersom Caeeilianom diornis 15 diebns interpellare non desistentes, et isdem ipsis uerbis tuis interroganti mihi respoDde: qois minas testamento protato consentit, qui persecotionem patitur an qoi facit? diligenter aatem perlectis omnibos iooenies Caecilianom a nestris etiam apod imperatorero persecotiocem passom. sed non iouenies ab 30 imperatore damnatom, immo etiam inoenies absolotom. LXXIL 84. Porro si — qood tibi pro magno eiegisti, ut de criminibas traditionum quae uos profertis documenta uera sint, quae antem nos proferimus falsa sint: etiam in eo uos dei ueritas superat, quae sicut praedixit ita reddit ecclesiam 2» in uniuerso mnndo fructificantem atque crescentem, quia nihil 11 epist. Cresc. 2 Brixiae t ealumniosisme H" 3 ecclesia Yml 4 deesse] decem R qoid » me] qaidam eo WYml quid ad me R dici? tul dicito Yml dici cnm to Ym2Rv 5 clamantis H" imperatores 6 ab] ad W taraen] tam Xm2YRZv 7 sed. V sed tn R 8 in enilio aideo v 9 saltim XZ 10 inania insertii inane] inani IFTa»f inaniter Ym2R mnlta sim. inania Engelbrecht 11 potnisti JF)"m/ 13 perseqnutione lf 15 adnersus v dintnrnis r 16 hisdem W~Z eii 20 attende WXmlYml attendere ael legere YmiU 22 di| de YmlR dii Z 27 op- tabant YmlR VI. C«Btra Cr«ac>al«3 biiiat 'no») oobis obieimus. qaamuis eam aos nobis aoa probabilit«r obieeretis. ot omittam. quia et probabile qoaado dicitur uoa conseqnenter ett aeram. cam ea dieaotar. qaae fieri possunt ae soleot et ideo probantar. hoe est adprobaBtar et eredantor. etiamsi faeU dod sint: qaod aatem aeram est t eam ostenditar. neeessario probabile est et fllo utique proba- bilias. reeole libros abi aerba didicisti: qoam te non fallam profeeto repperies. LXX VI. Unde etiamsi oestros probabiliter nostris traditionem obiecisse eoDcederem. dod ideo aeram obieeisse eoatenderem 10 et recte nos dicerem probabilias baoe obieere, qoandoqaidem a aobis nominari tantam traditores solemas aadire, nallis aatem gestis ael ecclesiasticis ael pablicis reeitari demonstra- riqae confessos, a nobis aatem proferri et gesta pnbliea, obi aestri tradiderunt et ecelesiaBtica. abi confewsi deo iadiei it derelicti saat LXXVII. 88. Sed non omitto tam manifestam adiatoriam taam, qao oobis etiam nesciena plnrimnm faaes docendo rega- las conparatiui gradus, quia id qaod ante positom est auget dod qaod aute dictum est inprobat secundum hanc enim so regulam tuaro, secandum quaedam oerba tna in epistala tua sine ulla difficultate obtinnimas cansam nostram. tu enim dixisti in primis partibas litteraram taaram, aelat nostram pertinaciam criminando, tot docnmenta legalia quod melias et uerias est nobis peraaadere non posse. nbi ego conclado se- ss cundum artificialia tua iam nos ueram et bonam tenere, si, qaod aerius et melias est, nobis persuaderi non potest cam ergo no8 non rescindamus, ut secundum te loqnar, uerius et melius baptisma uestrum, qnare uos rescinditis uerum et bonum nostrum? item cnm dizisses: lioc et nos uolumus, ut Christus so 14 cf. c. 29, 38 15 cf. c. 27, 80 23 cf. epiat Cresc 30 epist Creic. cf. c. 7, 7 extr. 1 nos adiidi eam] etiam YmlR 8 conseqaentnr Xml 4 pro- bantnr «r putantnr Y 6 cnm] cnm nt W 8 repeties WXZ 10 obi- cisse WXmlYml 18 pnblices Wml 15 indicii W 20 enim banc r 27 persnderi W 28 melius et nerius Xml lib. III 75, 87-78. 90 sit origo et radix caputque ckristiani, continuo subiecisti: sed quaerimus per queni hoc melius fiat. quod dicendo utique conce38i8ti et per malum ministrum bene fieri, sed melius per bonum. cum itaque nos non rescindimus baptismum, quem s per uestrum tamquam per bonum ministrum dari dicitis, quare uos rescinditis baptismum, quem per nostrum tamquam per malum ministrum datum esse contenditis? tu enim dixisti: quaerimus per quem melius fiat, et tua regula est, quia gradus iste quod ante jwsitum est auget. uude si per uestrum sicut io putas melius fit, ergo et per nostrum bene fit, ac per hoc, quando per nos baptizatum rebaptizatis, id quod ex ista tua regula bene factum esse conceditis sacrilega praesumptione rescinditis. LXXVIII. 89. Uereor ne nimis urgeam uerecundiam tuam, 16 si ostendam, quam leuiter et scurriliter quaedam etiam uerba raea quae translata posui, frontem pro pudore, os pro sermone, tridens telum pro tripertita oiatione, tricipitem bestiam pro errore tribus calumniis aduersus tot populorum innocentiam saeuiente, quasi urbanus et dicax exagitanda putaueris. serua H potius puerilia pueris. neque enim me mouet, quod Neptunium telum propter tridentem dicis episcopum non decere, cum sit et piscatorium ac per boc apostolicum, quod suos apostolos dominus piscatores liominum fecit. nam et deum nostrum scriptura dicit et alas habere et sagittas, nec tamen Cupidinem » colimus. 90. Quin etiam me promissam in exordio lenitatem non seniasse reprehendis, eo quod Manicheorum facta mentione 8 epist. Creac. cf. pag. 490, 2 I». 27 cf. epiat. Creac. 16 cf. Petil. I 27, 29 28 cf. Matth. 4, 19 24 cf. Pa. 16. 8. 35, 8. 17, 15 2 quod) quo W 10 fit] sit utioque loco W 11 ei istaj exiatat WXmlYB 12 praesumptionem WYml 14 urgueam R 15 qua Xml scuriliter WXYml 16 posuisti Y 17 trecipitem Yml uestiam WXml 19 8aeuientem YR 22 piscatorum Z ac| liac IV quod »cripsi quos codd. v 23 deum) dominum IVml 24 alias WYml 27 seruassem Xml Ym/ 488 VI. Contra Cresconium quae inter nos est et uos, oinnino pertinere monstratur! cur enim fuerit Brixae Caecilianus, quod uos calamniosissime appellatis exilium, cum suam praesentiam maluit ecclesiae deesse quam pacem, quid a me opus est dici? tu interim damnantis imperatoris sententiam nullam recitas et damnatum a ab imperatore Caecilianum tamen temere non dico audiendum uel dicendum, sed etiam scribendum putas. uerumtamen secun- dum uerba tua ecce uideo in exilio Caecilianum imperatore damnante: saltem responde quo accusante et modo me inter- Toga, quod in epistula tua post multa (inania) similiter inane 10 posuisti: qiris prolato tentamento miniix consentit, qui perse- cutioneiii patitnr an qui facit? haec certe uerba tua sunt. aspice ergo Caecilianum persecutionem passum et, si«ut ipse dixisti, in exilio constitutum, aspice etiam uestros, sicut suis uerbis imperator ipse testatur, aduersum Caecilianum diurnis 15 diebus interpellare non desistentes, et isdem ipsis uerbis tuis interroganti mihi responde: quis minus testamento prolato consentit, qui persecutionem patitur an qui facit? diligenter autem perlectis omnibus inuenies Caecilianum a uestris etiam apud imperatorem persecutionem passum, sed non inuenies ab 20 imperatore damnatum, immo etiam innenies absolutum. LXXII. 84. Porro si — quod tibi pro magno elegisti, ut de criminibus traditionum quae uos profertis documenta uera sint, quae autem nos proferimus falsa sint: etiam in eo uos dei ueritas superat, quae sicut praedixit ita reddit ecclesiaru » in uniuerso mundo fructificantem atque crescentem, quia nihil 11 epiat. Cresc. 2 Brixiae v calumniosisme W 3 ecclesia Yml 4 deesse] decem R quid a me] quidam eo WYmt quid ad me R dici? tu] dicito Yml dici cum tu YmSRv 5 clamantis II' imperatores Wml 6 ab] ad II' tamen] tam Xm2YRZv 7 sed. )' sed tu R 8 in exsilio uideo v 9 saltim XZ 10 inania inserui inane] inani WYml inaniter Ym2R multa sim. inania Engelbrecht 11 potuisti WYml 18 persequutione W 10 aduersus v diuturnis v 16 hisdem WZ eisdem v 17 interrogante WYmt 20 persecutionnm WYml 22 eli- fjisti WYmt 23 traditorum v 25 ueritas dei XYRZv praedixi Z lib. III 71, 88-73, 85 489 ei praeiudicant alienorum criminum licet uera documenta. quae propinquioribus episcopis transmarinis, per quos in longinqui- ores partes siue transit talium rernm fama siue non transit. ant non sunt demonstrata sicut debuerunt aut non sunt credita s quibus demonstrari potuerunt aut credita et occultata nequa- quam ad alios peruenerunt, nec quisquam uel unus homo, quanto minns tantus christianorum numerus in tot gentibus constitutus reus potest esse participati sceleris alieni, si uel nulla eius uera documenta cognouerit uel eum simulata innocentia fal- 10 sis documentis quisque fefellerit — : si ergo, ut dicere coeperam, in hoc, quod tibi pro magno elegisti, ut quae uos do traditoribus testimonia profertis uera sint, quae autem proferuntur contra uos falsa sint, nihil ualetis aduersus ecclesiam catholicam toto terra- rum orbe diffusam et aduersus prouidentiam dei, qua hi ckristiu- i& nuin nomen, ut tuis uerbis utar, totus cotidic uertititr mun- dus, quanto magis deficitis in accusationibus uestris, cum hanc ipsam traditionem, cuius nomen uelut horrentes, qui hoc schisma fecerunt, a Christi corpore separatos se ipsos diabolo tradiderunt. multo probabilius, sicut in illis litteris dixi et n nunc dico, nos uobis obicimus, qui uos nomina et crimina traditorum dicere tantummodo audimus, nos autem et gesta ecclesiastica, quibus de se ipsi confessi sunt, et gesta muni- cipalia, qnibus hoc fecisse leguntur, ostendimns! LXXIII. 85. Tu uero callidus examinator appensorque uer- » borum doces nos, quid ualeat conparatiuus gradus, et tamquam uictor exultas, quod non possem dicere: 'traditionem proba- bilius nos uobis obicimus,' nisi uos nobis eam probabiliter obicere confiterer. ')li epistu(-o- )')la WYml 22 hebreos IF haebreoB Ar YR 25 iustionem H" 26 ne) de H" confidimns Ym2R (xtittM|U6a) lib. IU 78, 85-75, 87 491 haerentia saluti. atteudis certe quomodo hic dixerit 'meliora', non quia bona erant, quae supra dixerat proferre spinas et tribulos et ustioDem mereri, sed magis quia mala erant, ut illis deui- tatis meliora eligerent et optarent, hoc est bona tantis malis 5 contraria. sed forte apostolum sjc audiendum esse arbitraris quemadmodum de se ipse dicit, tamquam hominem etsi impe- ritnm sermone, sed non scientia, et ideo non uerborum in eo, sed rerum atque sententiarum auctoritatem putas esse sectan- dam, 'bona' poni debuisse contendens ubi posuit ipse 'meliora.' 10 quid, si et ego iam his litteris adsuefactus et illas quas puer didici oblitus sic dixi: obicitis traditionem. hanc ipsam multo probabilius nos uobis obicimus, tamquam dicerem 'probabiliter', conparatiuum pro positiuo ponens, non quia uos probabiliter, sed magis quia inprobabiliter, sicut ille 'meliora', i5 non quia illa erant bona, sed magis quia mala? tu quare tam temere concludis ex hoc me confirmasse 'uos probabiliter', quia dixi 'nos probabilins'? LXXV". 87. Quamquam nec secundum grammaticos in uerbo me errasse reprehenderes, si saltem uerborum ipsorum auctores so uel attente legere uel memoriter recolere uoluisses. pueriles enim habent litterae, sed non a puero imperito dictum: di meliora piis erroremque hostibus illum. discissos nudis laniabant dentibus artus. quomodo ergo 'meliora' piis, quasi bona essent istis ac non % potiua magna mala, qui discissos nudis laniabant denti- bus artus? iam uides certe, quia, sicut iste piis potuit optare meliora, quamuis illa, in quorum conparatione optabat, non essent bona, sic et ego potui dicere: traditionem proba- 6 of. II Cor. 11, 6 11. 28 Petil. I 21, 23 22 Derg. Qeorg. III 518 sq. 1 actendis W 2 «runt WYmt dixerant WYmlRml 3 mereri im in r uobis obicimus, quamuis eam uos nobis non probabiliter obiceretis, ut omittam, quia et probabile quando dicitur non consequenter est uerum, cum ea dicuntur, quae fieri possunt ac solent et ideo probantur, hoc est adprobantur et creduntur, etiamsi facta non sint; quod antem uerum est, 6 cum ostenditur, necessario probabile est et illo utique proba- bilius. recole libros ubi uerba didicisti: quam te non fallam profecto reppeiies. LXXVI. Unde etiamsi uestros probabiliter nostris traditionem obiecisse concederem, non ideo uerum obiecisse contenderem 10 et recte nos dicerem probabilius lianc obicere, quandoquidem a uobis nominari tantum traditores solemus audire, nullis autem gestis uel ecclesiasticis uel publicis recitari demonstra- rique eonfessos, a nobis autem proferri et gesta publica, nbi uestri tradiderunt, et ecclesiastica, ubi confessi deo iudici 15 derelicti sunt LXXVII. 88. Sed non omitto tam manifestum adiutorium tuum, quo nobis etiarn nesciens plurimum faues docendo regu- las conparatiui gradus, quia id quod ante positum est auget, non quod aute dictum est inprobat. secundum hanc enim so regulam tuaro, secundum quaedam uerba tua in epistula tua sine ulla difficultate obtinuimus causam nostram. tu enim dixisti in primis partibns litterarum tuarum, uelut nostram pertinaciam criminando, tot documenta legalia quod melius et uerius est nobis persuadere non posse. ubi ego concludo se- » cundum artificialia tua iam nos uerum et bonum tenere, si. quod uerius et melius est, nobis persuaderi non potest cum ergo nos non rescindamus, ut secundum te loquar, uerius et melius baptisma uestrum, qnare uos rescinditis uerum et bonum nostrum? item cnm dixisses: lioc ct uos uolumm, ut Christus so 14 cf. c. 29. 33 15 cf. c. 27, 30 23 cf. epist. Crenc. 30 epist Cresc. cf. c. 7, 7 extr. 1 nos addidi eam] etiam YmlB 3 consequentur Xml 4 pro- bantur ex putantur V 6 cum] cnin ut W 8 reperies WXZ 10 obi- cisse WXmlYml 18 publices Wml 15 indicii W 20 enim hanc r 27 persnderi II' 28 melius et uerius Xml lib. III 75, 87-78. 90 493 sit origo et radix caputqiie ehristiam, continuo subiecisti: sed quaerimus per quem hoc melius fiat. quod dicendo utique conces8i8ti et per malum ministrum bene fieri, sed melius per bonum. cum itaque nos non rescindimus baptismum. quem j per uestrum tamquam per bonum ministrum dari dicitis. quare uos rescinditis baptismum, quem per nostrum tamquam per malum ministrum datum esse contenditis? tu enim diiisti: quaerimus per quem melius fiat, et tua regula est, quia gradus iste quod ante positum est auget. unde si per uestrum sicut 10 putas melius fit, ergo et per nostrum bene fit, ac per hoc, quando per nos baptizatum rebaptizatis, id quod ex ista tua regula bene factum esse conceditis sacrilega praesumptione rescinditis. LXXVIII. 89. Uereor ne nimis urgeam uerecundiam tuam, 16 si ostendam, quam leuiter et scurriliter quaedam etiam uerba mea quae translata posui, frontem pro pudore, os pro sermone, tridens telum pro tripertita oratione, tricipitem bestiam pro errore tribus calumniis aduersus tot populorum innocentiam saeuiente, quasi urbanus et dicax exagitanda putaueris. serua ao potius puerilia pueris. neque enim me mouet, quod Neptunium telum propter tridentem dicis episcopum non decere, cum sit et piscatorium ac per hoc apostolicum, quod suos apoetoios dominus piscatores hominum fecit. nam et deum nostrum scriptura dicit et alas habere et sagittas, nec tamen Cupidinem 'a colimus. 90. Quin etiam me promissam in exordio lenitatera non seruasse reprehendis, eo quod Manicheorum facta mentione 8 epist. Cresc. cf. pag. 490, 2 15. 27 cf. epist. Cresc. 16 cf. Petil. I 27, 29 23 cf. Mattb. 4, 19 24 cf. Ps. 16, 8. 35, 8. 17, 15 2 qnodj qno W 10 fit) eit utroque loco W 11 ei istal eiiBtat WXmlYR 12 praesumptionem WYml 14 urgueam R 15 qna Xml scuriliter WXYml 16 posuisti Y 17 trocipitem Yml uestiam WXml 19 saeuientem YR 22 piscatorum / ac| hac W quod scripsi qoos codd. v 23 deum] dominnm Wml 24 alias WYml 27 serna8sem XmlYml 494 VI. Contra Cresconium permotu8 dizerim: sicut non potest, quod dominus ait, satanas satanan excludere, ita non potest errorem Mani- cheorum Donatistarum error euertere, quasi Petilianum satanae conparauehm ac non errorem, cuius eum cupio laqueis eipediri. bene quod apostolus nos aduersus talee calumnias s communiuit eo ipso loco, ubi nos mites, patientes et modestos esse admonet, quando aliquem dissentientem corripimus. cum enim dizisset: seruum autem domini litigare non opor- tet, sed esse mitem ad omnes, docibilem, patientem, in modestia corripientem diuersa sentientes, continuo 10 subiunzit:ne forte det illis deus paenitentiam ad cogno- scendam ueritatem et resipiscant de diaboli laqueis, captiuati ab ipso secundum ipsius uoluntatem. ecce apostolica mansuetudo! cum quibus placide, patienter mode- steque agi praecepit, eos ipsos dicit a diabolo captiuatos, nec is tamen lenitatem quam commendabat amisit, quia eara quam docebat tacere noluit ueritatem. LXXVIIII. 91. Sed ipse uideris cuius partes agas, qui mea uerba uelut conuiciosa et saeua criminando eos, quos ad dispu- tandum conuenire non uis, ad litigandum niteris excitare; 20 nolo enim dicere, quia et te litigare delectat. parcius quippe ac uerecundius, sed quasi ez obliquo mihi obicis quae ad me omnino non pertinent. quid enim iudicem de Manicheorum pestilentiosissima et christianis omnibus anathemanda uanitate, si tantum dicere solerem ac non etiam conscriptis libris multis 25 multiplicibusque testarer, ne sic quidem esset aduersus me 1 Petil. I 26, 23. cf. Marc. 3, 23 8 II Tim. 2, 24-26 22 cf. epist. Cresc. 2 aathanas sathanan Z satanam H'(t>) errorem] error YmSBv 3 errorem uertere WXml YS errorem euertere 0 4 sathane Z 6 eo] eos WYml 7 ammonct X 10 raodestiam WYml diuersam WYml 11 patientiam Wml agnoscendam YSv, cf. I 6, 8 15 diiit Rml diabulo II' 16 lenitatem om. WYS, post amisit exkibet v quan docebat TT 21 te om. W 23 iudicae(-e )') WYml iudicer Ym2S inanichaeorum II" 24 uanitate si| unitate nisi WXmlYS 26 ne sic] nisi WXmlYml nec sic Ym2S esse WYS me om. Z Hb. IU 78, »0-80, 92 495 uUub ealumiiiae uestrae locus. neque enim me catholica falso a uobis argui miraretur, a quibus totus christianus orbis cum tot eeclesiis, etiam illis primis apostolico labore propagatis, falsis criminibu8 accusatur. cum uero contra Manicheos, qui s me adulescentulum aliquando deceperant, mea tanta scripta qui uoluerit legere possit, non usque adeo desipit, ut de me credat potiue uerbis uestris quam oculis ac sensibus suis. LX XX. 92. Sed epistiiiam, inquis, principis nestri, qna nescio quid de te scripsit. cum te ordinari nollet, tenent non pauci io nostrornm. illam uero minime curarem, nec si eius a quo scripta dicitur non perspieua pro nobis sententia legeretur illam calumniam falsitatemque condemnans; quanto minus eam curat catholica ecclesia, cuius causam contra uos agimus, cui tot diuiniB testimoniis praefidenti nulla humana de quoquam ho- i& mine testimonia seu uera seu falsa qua gaudet auferunt ueritatem ! desine talibus: unus homo sum. ecclesiae inter nos agitur causa, non mea, ecclesiae, inquam, quae in nullo homine apem ponere a suo didicit redemptore. quamquam nec de me ipso uobis, etiamsi meam conuersationem nossetis, recte crederetur inimicis 20 mihi. ad existimationem hominum magna testium qui rae nouerunt suppetit copia, ad dei uero conspectum sola consci- entia, quam contra uestras criminationes cum intrepidam geram, non me tamen sub oculis omnipotentis iustificare audeo magis- que ab illo afluentem misericordiae largitatem quam iudicii 28 snmmum eiamen expecto, cogitans quod scriptum est: cum rei iustus sederit in throno, quis gloriabitur castura se habere cor aut quis gloriabitur mundum se esse a peccato? 8 epiat. Cresc. cf. Petil. III 16, 19 25 Prou. 20, 8-9 4 manichaeos WY 7 ac] et ti 8 epistulam Buam II' quam qna Wml 9 nollent WXmlY nolent R 10 uero) ego Xm2Z 14 prae- «identi XYHv, cf. p. 481, 32 15 seu falsa seu uera XZ aufertur (tur m2) X 16 nnua om. tt' egitur Xml 17 non om. W" 20 teatium». W 24 affluentem X Ym2IiZv 25 exspecto YRm2v 496 VI. Contra Cresconium LXXXI. 93. Sed quid ad rem, cuius inter nos uertitur quaestio. qualis ipse sim, cum in area dominica sim stipula si malus, granum si bonus? uos tamen si grana essetis, paleam conmixtam, sicut admonet etiam ipse Cyprianus, ante tempus uentilationis non refugeretis. proinde nos, si quem repperimus & in uobis notum hominem malum, recte uobis obicimus; ibi enim tota defensio uestra consistit, quia propterea uos sepa- rastis, ne alienorum peccatorum contagione periretis. unde nouum genus areae uos fecisse gloriamini, aut quae solum triticum habeat aut in qua solum triticum appareat, cui non 10 sit necessarius uentilator, sed perscrutator. nam et Parmenianus uester praeclaram uestram munditiam uelut inmunditiae nostrae a contrario conparans ausus est interponere sententiam pro- phetae Hieremiae, ubi ait: quid paleae cum tritico? quod ille dixit, ut ipsa indicat lectio, aduersus eos, qui diuinis ora- 16 culis sua somnia coaequabant. adrogantia tamen uestra et horrenda superbia Parmeniani litteris declaratur, ubi uos contra scripturas diuinas et contra monita Cypriani ante ultimam uentilationem, quam mundus expectat, tamquam purgatum a palea triticum praedicauit. 20 LXXXl I. 94. Quid igitur dignius aduersus hanc fallacissimam elationem quam causa Maximianensium uobis potuit procurari? quaecumque in nos dicere tamquam in traditores soletis, in Maximianenses, quos recepistis damnatos, quando damnati sunt grauiora dixistis. de imperatoribus nobis tamquam persecuto- 25 ribus facitis inuidiam: uos apud iudices, quos ipsi imperatores miserunt, Maximianensibus persecutionem fecistis. baptismum ecclesiae dari extra ecclesiam non posse contenditis: uos ba- 2 cf. Petil. III 12, 13 init. 4. 18 cf. Cjrpr. epist. 54, 3 11 cf. Parm. III 3, 17 sqq. 14 Hier. 23, 28 3 granumj granam i\')'ml grana Xml bonum WYml 4 ammo- net .V 5 re[ierimus WYRv 6 ubi WXmlYml 7 quia] qoa Yml 11 parniflnpanus W 12 uester) uestra Yml pereclaram W 14 iheremie Z palea WYRZ cum] con W 15 aduereis A' 17 permeniani WYml 19 exspectat YZv 20 praedicabit W praedicatis Z 21 igitur) ergo v 22 causam Xml lib. III 81, 98-1111 1, 1 497 ptismum, quem in crimine schismatis Maximianenses dederunt, io receptis eis quibus dederunt non reacidistis. si haec pro pace unitatis fieri debuerunt, unde nos accusetis non inuenitis; ai autem non debuerunt, nos non accusetis, nisi uos ipsos s damnaueritis. nolo te per multa distendas; nam et ego possem breuiter ea quae contra te dicta sunt in memoriam reuocare. sed hinc solum cogita, Maximianensium causam tibi ante oculos pone. si de hac nobis respondere potueris, adgredere cetera; si autem non potueris, melius quiescas quam calces io aduersus stimulum iactea. LIBER QUARTDS. I. 1. Quamuis iam tribus nec paruis uoluminibus epistulae tuae, Cresconi, diligenter satisque responderim, qua Petiliani litteras contra mea rescripta, quibus refellebantur, defendendas ib putasti. tamen etiam hoc breuiore opere institui de sola causa Maximianensium tecum agere et ex hac una ostendere omnia, quae in illa epistula posuisti, quam frustra, quam inaniter dixeris. neque enim contemnendum est beneficium dei, quod et ad nostrae dispensationis conpendium et ad uestrae correc- au tionis, si sapiatis, adiutorium praestare dignatus est. qui ne- scientibus uobis neque id agentibus nobis ita uestrorum epi- scoporum mentibus dominatus est, ut, qui orbem christianum 2 jescindistis WYmlR 3 accusetis— dcbuerunt nos om. WYR 4 non nos v non del. Y, om. R cauaetis W 5 nol (*»c) W 6 me- moria inreuocare W 7 hic Wml maximianeBium W 8 ponere XmlR 9 caetere W cetere Yml melius) add. est ut XZ, cf. p. 474, 9 10 iactes scripsi iaces W (c/. iacet pro iactet W p. 459, 18) iaceas Yml iacias cet. v add. EXPLICIT LIBKR TERTIUS (III W) WYR INCIPIT LIBER IIIL LEGE FELICITER DEO GRA- TIAS WY, om. R EXPLICIT LIBKR TERTIUS FELICITER. DEO GRATIAS. INCIPIT LIBER QUARTUS LEGE IN PACE FKLICITER X Explicit liber tercius. Incipit liber quartua Z 13 cresconii W qna] qui Wml 14 rescribta W scripta cet. v refellebant XmJ 15 pu- tastis WXYmlZ hoc etiam XZ breuiori XYm2RZv 17 pr. quam] quem Wml 19 uestra W Ul. Ausu.t. e. Don. II. 32 498 VI. Contra Creieonia m per commnnionem saeramentorum msculatum peecatis crimi- nabantar alienis qnamnis etiam ipsis falsis et non probatis, in Maximiani causa cogerentur fateri eornm quos damnauerunt peccatis non faisse maculatos in nna saeramentorum commn- nione constitutos eos, quibns tamqnam innocentibns ad rener- s tendnm dilationem dedernnt etsi non ordinatoribns Maximiani. tamen in eius parte constitntis damnatoribns Primiani; et qni baptismnm Christi nolebant agnoscere nec in eis ecclesiis datum. quas apostolornm labor propaganit atqne fnndanit. con- tendentes eitra nnam ecclesiam baptismnm dari non posse 10 nosque cnlpantes, quod per eos datum baptismnm non rescin- deremiiB, quos esse in uera ecclesia negaremns, susciperent in Maximiani sacrilego scbismate baptizatos et in eis baptismum rescindere non auderent: et qni de legibus christianornm imperatorum, quibus eorum peruersitas corrigenda praecipitnr, is nos tamquam crimine persecutionis accusant, adirent iudices ab ipsis imperatoribus missos et Maximianum ac socios eius apud eo8 grauiter accusarent, concilium quo eos damnauerunt gestis proconsularibus allegarent. inssiones quibus illi sedibus pellerentur eflicacissimas impetrarent. his omnibus a se gestis 20 adhuc nebulas inperitis conantur offundere, non solum scri- pturis sanctis et priorum reram gestarum, quando se ab nnitate separauenmt, multis certisque documentis, uerum etiam recen- tissimis suis factis et exemplis euidentissime superati. II. 2. Hinc ergo tantum agam. hinc ad omnes epistulae ^ tuae partes, quantum me dominus adiuuat, sine nlla difficul- tate, immo cum magna facilitate respondeam. ac primo illud, quod tibi ipse contraiius eloquenter eloquentiam uituperare uoluisti, tamquam easet ueritatis inimica et patrona potius 28 cf. I 1 sqq. 4 peccati» eos non X peccati» non faerant peccatin non fnisee WYml 8 ne WXmlYml 12 susceperent W 16 adire WXmlYml 17 ma- xi anum W 18 et concilium Ym2Rv 19 ac iaesiones Ym2Bv illis c(ae-^)dibus WXml 21 imperitis XTtZ effundere WXmlYR 20 dominus me 0 lib. IIII 1, 1-2, 2 499 falsitatis, ut eo modo me qaasi eloquentem cauendum atque fagiendum ostenderes imperitis: si re uera tanta esset eloquentia mea, quantam mihi quamuis accusatorie tribais, nonne recitato decreto concilii Bagaienais, quo, sicut ibi scriptum est, Maii- t mianum fidei aemulum, ueritatis adulternm, ecclesiae matris iniraicum. Dathae, Corae et Abiron ministrum de pacis gremio sententiae fulmen excussit, laudare eloquentiam cogereris? porro si mihi materies illa proponeretur, quando possera dicere: licet uiperei seminis noxios par- 10 tus uenenati uteri alueus diu texerit et concepti sceleris uda coagula in aspidum membra tardo se calore uaporauerint, tamen conceptum uirus euane- scenti umbracuio occultari non potuit. nam etsi sero publicum facinus et parricidium suum feta scelemm is uota pepererunt? quando me in haec uerba exquirenda coartarem, quando in exprimenda prouoluerera? quando tanto impetn. tanto sonitu in odium noxiorum lectoris uel auditoris aniraum concitarem? num ideo haec in quos dicta sunt minus ueraciter dicta sunt? num hac eloqnentia tanti concilii fides ao minuitur uel labefactatur auctoritas? nempe illud quo uisum est eloquentius eo potissimum electum est, quod omnes esse suum uellent, quo uno trecentorum et decem ora tacentia personarent. ecce eloquentia quam uituperasti. qnam uelut seditiosam et Graeco etiam noraine malitiose artiticiosam de- » testandam uitandamque monuisti, tantum permulsittot episcopos tuos, ut in plenario concilio suo nollet suam quisque proferre 4. 9 Sententia concilii Bagaiensis 28 cf. epist. Cresc. et I 2, 3 2 sic Wml 3 qnantnm W accuaatoriae WYmlR accusatori attribuis Xml accusator attribuis Xm2Z 4 uagaiensis WXTmlZ ibi om. R 6 date X dathe R chorae Ym2Z chore R(v) 8 coge- rig Wml 10 aluns Ym2 12 euanescentium WYm2RZ euanescentum X euaneacenteum Yml, cf. Parm. II 3, 7 13 occultaril celari Parm. I. c. 14 f?ta Xm2Z foeta Ym2 17 lectores nel auditores W 19 nnnc W haec WYml tanta W 24 malitios et Xml mali- tioaam et Xm2Z 25 uitamdamque WYml 26 im YmlR quisque suarn Zml 32« Tt Contrm Creseoaian sententiam, sed nntm, quae ab nno dici disertius ornatiusque potuit, eam cnneti facerent 8nam. lieeat igitnr nobia gine in- nidia non usque qnaqne inpolite contra errores hominnm dispu- tare, ai licnit tot ac tantis episcopis nestris ipsos homines tam diserte ornateqne damnare. TII. 3. Illnd etiam, qnod studium pro neritate certandi, qnia aaepe uoluimus conferre cnm ueBtris, nt errore soblato fraterna caritas pacis uinculo laetaretnr, contentionis et ani- mositatis uitioso nomine reprehendis: nonne melius, obsecro te, causa ueritatis et unitatis pacificis uerbis et pacatioribus locis inter episcopos ageretur. quam in foro ab episcopis per adnocatos litigaretur? quod a partibus Primiani Carthaginiensis episcopi uestri adnereus Maximiannm et aduersns eos, qui cum ilio Bagaiensi concilio damnati 8unt, apud legatum Carthaginis et apud qnattnor uel amplius proconaules factnm est certe in conlatione disputationis hoc cauendum est. ne prorumpatur in litem, et caueri a modestis et mitibus et potest et eolet; cum uero aduocatis utrimque luctantibus in foro controuersia uer- titur, iam procul dubio litigatur. neque hoc in uestris repre- hendo, si ad hoc non amore litigandi, sed consulendi necessi- tate conpulsi sunt; nerumtamen admoneo te bono ingenio praeditnm uirum, ut aduertas. ut sentias, ut intellegas eos, qui forensem strepitum et iudiciaria iurgia, quibus accusatos conuincerent et expellerent quos in concilio iam damnauerant, non declinauerunt, sed susceperunt exercuerunt, multo nobis- cum facilius pacifice conferre potuisse, nisi mallent causam malam cooperire excusatione quam disputatione finire. 8 cf. epiat. Cresc. et I 7, 9 sqq. 8 impolite XZ 5 homataeqne W 6 illut YmlR qno W 7 cnm uestris conferre v errores W post snblato del. tandi W 8 laetareturj nectcretur e, ef. epist. 88, 7 9 uitiona Wml 10 patificis W 1 1 augeretur W 12 abuocatos WTml cartaginiensis W cartha- ginensis XRX(v) 15 qaatnor Zv 17 modestibus Z ac mitibus v 18 abuocatis YR ntrinque Zv 20 non *. I. Y consolandi WYm1 21 ammoneo XYm2R inienio jR 25 et exercnernnt Ym2Rv 26 po- tuissent WXmlYR 27 excnsatione cooperire Xm2Z " » lib. IUI 2, 2-4, 5 501 IIII. 4. Iam uero quod, antequam uenias ad sermonem meum quo reprehendi Petilianum, a me intehm quaeris a quo te baptizari conueniat, utrum ab eo potius, quem et ego baptis- mum habere oonfirmo, an ab eo, quem tuus hoc non habere contendit, haec etiam quaestio per Maximiani causam de uana inperitorum loquacitate sublata est, quantum quidem ad uos adtinet — nam apud ipsos Maximianenses adhuc manet — ; uestri enim damnato propter sacrilegium scbismatis Mazimiano, quem diaconum auum Primianus damnauerat et per quem conspiran- tibus aduersum se plurimis collegis damnatug fuerat, continuo cum eo duodecim ordinatores eiusdem Maximiani eadem sen- tentia damnauerunt. ex quibus duos, Praetextatum Adsuritanum et Felicianum (Mustitanum), cum eos in iudicio proconsulari accusassent, cum Bagaiensi concilio damnatos allegata per aduocatos eadem sententia demonstrassent, cum iubente pro- consule locis quos tenebant pellere conati minime ualuissent, sic postea susceperunt, ut cum eis in honoribus eorum integris communicarent et simul in pacem redactis populis eorum ex bis, quoB in schismate baptizauerant, nullum rebaptizarent. 5. Extat decretum Bagaiensis concilii allegatum apud pro- consulem, aduocato prosequente Nummasio, cum ageret, ut Primiani coramunioni Membresitana ecclesia tiaderetur expulso Saluio, qui eam tenebat antiquitus, ubi episcopatum meruerat in pnrte Donati. sed pellendus propterea petebatur, quia eum damnatum Bagaiensi concilio recitabat inter duodecim Maxi- miani ordinatores, quos idem Nummasius in numero errans undecim dicit. hanc Nummasii postulationem recitauit postea Titianus, expresse ac nominatim agens apud eundem procon- 2 cf. I 21, 26 sqq. 2 te om. W 6 inperitura WYml imperitorura XRZ 7 attinet WXYZ 8 quem] qno Ym2R 10 damnatus (us in ras. mH) X 11 masiani W 12 assuritanum Z(v) 13 et Feliciannm om. WXYmlZ MuBtitamim addidi eos del. Y, om. li in om. W 14 nagaiensi codd. 20 exstat Xm2v 21 adtiocatura codd. 22 priami Yml menbresitan (ric) R 2"» uagaiensi WXYmlZ retitabat W 28 hac WXYml eumdem Xml VI. Contra Cresconium sulem aduersus Praeteitatum et Felicianum. cuius aduocati uerba ista sunt: sed suis, inquit, institutis iniquitas delec- tatur et semet ipsam non deserit, cum semel praeci- pitata corruerit. idem namque Maiimianus coeptam nutrit audaciam et alios sibiraet consociat ad furorem. & inter quos etiam Felicianus quidam, qui primo recta sectatus deprauationis huius attaminatione fuscatur, in Mustitana positus ciuitate deo oranipotenti parietes consecratos, ecclesiam uenerandam quasi quadam obsessione credidit retinendam. hunc Praeteitatus 10 etiam in Adsuritanis partibus imitatur. sed cum aequi tatis tuae innotesceret potestati consortium sacer- dotum, iussisti, ut gesta testantur, eiploso omni con- tradictionis effectu sacratissimis sacerdotibus a pro- fanis mentibus ecclesias uindicatas oportere restitui. 15 deinde paulo post, ut idem aduocatus ostendat quid iussum sit, recitat Nummasii postulationem quam supra commemoraui, in qua pro consule Nummasio cum diiisset: lege episcopale iudicium, illud Bagaiense recitatum est. in quo Maiimianus damnatur his uerbis: Maiimianum fidei aemulum, ueri- 20 tatis adulterum, ecclesiae matris inimicum, Dathae, Corae et Abiron ministrum de pucis gremio sententiae fulmen eicussit. et quod adhuc eum dehiscens terra non sorbuit, ad raaius supplicium superis reseruauit. raptns enira poenam suam conpendio lucrauerat fune- ris: usuras nunc grauioris colligit faenoris, cum mor- 2 1'oatulatio apud Herodem nroconsulem; cf. III 56, 62. IIll 40, 47 18 ibid. 20 Sententia concilii Bagaiensis 5 consoc(-t-l')iata WYml 9 uerandam Yml 10 etiani Praetcxtatus /// 56, 62. IIII 40, 47 11 aasuritanis Ym2(v) emitatur WXmlYml 15 restui W 16 iussim W 18 proconsuli a Xm2Z proconsul v dixisset v exisset WXmlYR exegisset XmUZ legi Xm2Z 19 aga- dense WXmlYml uagaiense Xm2Z 22 core YH chore Z(v) 23 eum scripni eundem codd. v, cf. III 19, 22. Em. 10 24 aimpliciom W sobplicium R reseruabit WXmlYml 26 grauiores Ym2Rv col- l"git XZml foenoris IIr lib. IIIl 4, 5 503 tuus interest uiuis. deinde in illos duodecim ordinatores eius ita profertur Bagaitana sententia: oec solum hunc, inquinnt, sceleris sui mors iusta condemnat; trahit etiam ad consortium criminis plurimos catena sacri- filegii, de quibus scriptum est: 'uenenum aspidum sub labiis eorum quorum os maledictione et amaritudine plenum est. ueloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. contribulatio et calamitas in uiis eorura, et uiam pacis non cognouerunt. non est timor dei ante 10 oculo8 eorum'. nollemus quidem tamquam e proprii corporis iunctura praecidi. sed quoniam tabescentis uulneris putredo pestifera plus habet in abscisione solaminis quam in remissione medicaminis, inuenta eat causa salubrior, ne per cuncta membra pestilens ninrepat uirus, ut conpendioso dolore natum decidat uulnus. famosi ergo criminis reos Uictorianum Car- cabianensem, Marcianum Sullectinum, Beianum Beia- nensem, Saluium Ausafensem, Theodorum Usulensem. Donatum Sabratensem, Miggenem Elefantariensem, w Praetextatum Adsuritanum, Saluium Membresitanum, Ualeriura Melzitanum, Felicianum Mustitanum et Mar- tialem Pertusensem, qui funesto opere perditionis uas sordidum collecta faeculentia glutinarunt, sed et cleri- cos aliquando acclesiae Carthaginis, qui, dum facinori 2 Sententia concilii Bagaiensis 5 Ps. 13, 3 1 niues Wml illos| alioa XZ 2 oagaitana codd. 3 trahi WXmlYml 4 catenas WXmlYml 6 raale (om. diotione) W 8 contritio Ym2R contritio et infelicitas 111 19, 22, sed cf. IHI 18, 21 11 corroporis W iuncta Wml 12 pestifcrat WXmlYR 13 re- misione W 15 uirus] urus Xmt 16 carcauianensem WXYR carcaninensem Z 17 martianum WYRv baeianum R Baia- nenaem v 18 ausarensem WXYZ ausausarenaem R musulensem eodd. 19 Sabratensem om. W miggene WYR 20 menbresi- tanum RZ 21 marcialem Z 22 pertutensem Wml funestu W perdibonis W uas) na W 23 sorbidum WXml fecu- lentia XYmlR 498 VI. Contra Cresconium per communionem sacramentorum maculatum peccatis crimi- nabantur alienis quamuis etiam ipsis falsis et non probatie, in Maximiani causa cogerentur fateri eorum quos damnauernnt peccatis non fuisse maculatos in una sacramentorum commu- nione constitutos eos, quibus tamquam innocentibus ad reuer- 5 tendum dilationem dederunt etsi non ordinatoribus Maximiani, tamen in eius parte constitutis damnatoribus Priraiani; et qui baptismum Christi nolebant agnoscere nec in eis ecclesiis datum, quas apostolorura labor propagauit atque fundauit, con- tendentes extra unam ecclesiam baptismum dari non posse 10 nosque culpantes, quod per eos datum baptismum non rescin- deremus, quos esse in uera ecclesia negaremus, susciperent in Maximiani sacrilego schismate baptizatos et in eis baptismum rescindere non auderent; et qui de legibus christianorum imperatorum, quibus eorum peruersitas corrigenda praecipitur, i* nos tamquam criraine persecutionis accusant, adirent iudices ab ipsis imperatoribus missos et Maximianum ac socios eius apud eos grauiter accusarent, concilium quo eos damnauerunt gestis proconsularibus allegarent, iussiones quibus illi sedibus pellerentur efficacissimas impetrarent. his omnibus a se gestis 20 adhuc nebulas inperitis conantur offundere, non solum scri- pturis sanctis et priorum rerum gestarum, quando se ab unitate separauerunt, multis certisque documentis, uerum etiam recen- tissimis suis factis et exemplis euidentissime superati. II. 2. Hinc ergo tantum agam. hinc ad omnes epistulae tuae partes, quantum me dominus adiuuat, sine ulla difficul- tate, immo cum magna facilitate respondeam. ac primo illud, quod tibi ipse contraiius eloquenter eloquentiam uituperare uoluiBti, tamquam esset ueritatis inimica et patrona potius 28 cf. I 1 sqq. 4 peccatu eos non X peccatis non fuerunt pcccatis non fuisse WYml 8 ne WXmlYml 12 susceperent W 16 adire WXmlYml 17 nia- xi anum W 18 et concilium YmZBv 19 ac iussiones Ym2Rv illis e(ae-Z)dibua WXml 21 imperitis XlfZ effundere WXmlYR 26 dominus me v lib. IHI 1, 1-2, 2 499 falsitatis, ut eo modo me quasi eloquentem cauendum atque fugiendum ostenderes imperitis: si re uera tanta esset eloquentia mea, quantam mihi quamuis accusatorie tribuis, nonne recitato decreto concilii Bagaiensis, quo, sicut ibi scriptum est, Maii- smianum fidei aemulum, ueritatis adulternm, ecclesiae matris inimicum. Dathae, Corae et Abiron ministrum de pacis gremio sententiae fulmen eicussit, laudare eloquentiam cogereris? porro si mihi materies illa proponeretur, quando possem dicere: licet uiperei seminis noiios par- 10 tus uenenati nteri alueus diu teierit et concepti sceleris uda coagula in aspidum membra tardo se calore uaporauerint, tamen conceptum uirus euane- scenti umbraculo occultari non potuit. nam etsi sero publicum facinus et parricidium suum feta scelerum is uota pepererunt? quando me in haec uerba eiquirenda coartarem, quando in eiprimenda prouoluerem? quando tanto impetu. tanto sonitu in odium noiiorum lectoris uel auditoris animum concitarem? num ideo haec in quos dicta sunt minus ueraciter dicta sunt? num hac eloquentia tanti concilii fides » minuitur uel labefactatur auctoritae? nempe illud quo uisum est eloquentius eo potissimum electum est, quod omnes esse suum uellent, quo uno trecentomm et decem ora tacentia personarent. ecce eloquentia quam uituperasti. quam uelut seditiosam et Graeco etiam nomine malitiose artificiosam de- » testandam uitandamquemonuisti, tantum permulsittot episcopos tuos, ut in plenario concilio sno nollet suam quisque proferre 4. 9 Sententia concilii Bagaiensis 23 cf. epist. Cresc. et I 2, 3 2 sic Wml 3 qaantnm W accnsatoriae WYmlR accnsatori attribuis Xml accusator attribuis XmSZ 4 uagaiensis WXYmlZ ibi om. R 6 date_ X dathe R chorae Ym2Z chore R(v) 8 coge- rii Wml 10 alnns Ym2 12 euanescentium WYm2RZ euanescentum X euanescenteum Yml, cf. Parm. II 3, 7 13 occultari] celari Parm. I. c. 14 feta Xm2Z foeta Ym2 17 lectores uel anditores W 19 nunc W haec WYml tanta W 24 malitios et Xml mali- tiosam et Xm2Z 25 uitamdamque WYml 26 im YtnlR quisque snam Zml 32» 500 VI. Contra Cresconinm sententiam, sed unam, quae ab uno dici disertius ornatiusque potuit, eam cuncti facerent suam. liceat igitur nobis sine in- uidia non usque quaque inpolite contra errores hominum dispu- tare, si licuit tot ac tantis episcopis uestris ipsos homines tam diserte ornateque damnare. 5 TTI. 3. Illud etiam, quod studium pro ueritate certandi, quia saepe uoluimus conferre cum uestris, ut eiTore snblato fraterna caritas pacis uinculo laetaretur, contentionis et ani- mositatis uitioso nomine reprehendis: nonne melius, obsecro te, causa ueritatis et unitatis pacificis uerbis et pacatioribus 10 locis inter episcopos ageretur, quam in foro ab episcopis per aduocatos litigaretur? quod a partibus Primiani Carthaginiensis episcopi uestri aduersus Maximianum et aduersus eos, qui cum illo Bagaiensi concilio damnati sunt, apud legatum Carthaginis et apud quattuor uel amplius proconsules factum est. certe in i& conlatione disputationis hoc cauendum est, ne prorumpatur in litem, et caueri a modestis et mitibus et potest et solet; cnm uero aduocatis utrimque luctantibus in foro controuersia uer- titur, iam procul dubio litigatur. neque hoc in uestris repre- hendo, si ad lioc non amore litigandi, sed consulendi necessi- 20 tate conpulsi sunt; nerumtamen admoneo te bono ingenio praeditum uirum, ut aduertas, ut sentias, ut intellegas eos, qui forensem strepitum et iudiciaria iurgia, quibus accusatos conuincerent et eipellerent quos in concilio iam damnauerant, non declinauerunt, sed susceperunt exercuerunt, multo nobis- 24 cum facilius pacifice conferre potuisse, nisi mallent causam malam cooperire excusatione quam disputatione finire. 8 cf. epist. Cresc. et I 7, 9 sqq. 3 irapolite XZ 5 hornataeque W 6 illut YmlR quo W 7 cum uestris conferre 0 errores W post sublato del. tandi W 8 laetaretur] necteretur t>, c/. epist. 88. 7 9 uitiosa Wml 10 patificis W 11 augeretur W 12 abuocatos WTml cartaginiensie W cartha- ginensis XRZ(v) 15 qaatuor Zv 17 modestibus Z ac mitibus v 18 abuocatis YR utrinque Zv 20 non «. I. Y conaolandi WYml 21 ammoneo XYm2R inienio R 25 et exercuerunt Ym2Rv 26 po- tuissent WXmlYR 27 eicusatione cooperire Xm2Z • > lib. IUI 2, 2-4, 5 501 IIII. 4. Iam uero quod, antequam uenias ad sermonem meum quo reprehendi Petilianum, a me interim quaeris a quo te baptizari conueniat, utrum ab eo potius, quem et ego baptis- mum habere oonfirruo, an ab eo, quem tuus hoc non habere 6 contendit, haec etiam quaestio per Maximiani causam de uana inperitorum loquacitate sublata est, quantum quidem ad uos adtinet — nam apud ipsos Maiimianenses adhuc manet — ; uestri enim damnato propter sacrilegium schismatis Maximiano, quem diaconnm suum Primianus damnauerat et per quem conspiran- 10 tibus aduersum se plurimis collegis damnatus fuerat, continuo cum eo duodecim ordinatores eiusdem Maximiani eadem sen- tentia damnauerunt. ex quibus duos, Praetextatum Adsuritanum et Felicianum (Mustitanum), cum eos in iudicio proconsulari accnsassent, cum Bagaiensi concilio damnatos allegata per i& aduocatos eadem sententia demonstrassent, cum iubente pro- consule locis quos tenebant pellere conati minime ualuissent, sic postea susceperunt, ut cum eis in honoribus eorum integris communicarent et simul in pacem redactis populis eorum ex his, quos in schismate baptizauerant, nullum rebaptizarent. :o 5. Extat decretum Bagaiensis concilii allegatum apud pro- consulem, aduocato prosequente Nummasio, cum ageret, ut Primiani communioni Membresitana ecclesia tiaderetur expulso Saluio, qui eam tenebat antiquitus, ubi episcopatum meruerat in pnrte Donati. sed pellendus propterea petebatur, quia eum a damnatum Bagaiensi concilio recitabat inter duodecim Maxi- miani ordinatores, quos idem Nummasius in numero errans undecim dicit. hanc Nummasii postulationem recitauit poatea Titianus, exprease ac nominatim agens apud eundem piocon- 2 cf. I 21, 26 sqq. 2 te om. W 6 inperitura WTml imperitorura XRZ 1 attinet WXTZ 8 quem] quo Ym2B 10 damnatus (us in raa. m2) X 11 maiiani W 12 assuritanum Z{p) 18 et Felicianum om. WXTmlZ Mustitanum addidi eos del. T, om. 11 in om. W 14 uagaiensi cofid. 20 exstat Xm2v 21 aduocatum codd. 22 priami Tml raenbresiton («c) R 25 uagaiensi WXTmlZ retitabat W 28 hac WXYwd eumdem Xml 502 VI. Contra Cresconium sulem aduersus Praeteitatum et Felicianum. cuius aduocati uerba ista sunt: sed suis, inquit, institutis iniquitas delec- tatur et semet ipsam non deserit, cum semel praeci- pitata corruerit. idem namque Maximianus coeptam nutrit audaciam et alioB sibimet consociat ad furorem. 5 inter quos etiam Felicianus quidam, qui primo recta sectatus deprauationis huius attaminatione fuscatur, in Mus titana positus ciuitate deo omnipotenti parietes consecratos, ecclesiam uenerandam quasi quadam obsessione credidit retinendam. hunc Praetextatus 10 etiam in Adsuritanis partibus imitatur. sed cum aequi- tatis tuae innotesceret potestati consortium sacer- dotum, iussisti, ut gesta testantur, exploso omni con- tradictionis effectu sacratissimis sacerdotibus a pro- fanis mentibus ecclesias uindicatas oportere restituL i& deinde paulo post, ut idem aduocatus ostendat quid iussum sit, recitat Nummasii postulationem quam supra commemoraui, in qua pro conaule Nummasio cum dixisset: lege episcopale iudicium, illud Bagaiense recitatum est, in quo Maximianus damnatur his uerbis: Maximianum fidei aemulum, ueri- 20 tatis adulterum, ecclesiae matris inimicum, Dathae, Corae et Abiron ministrum de pacis gremio sententiae fulmen excussit. et quod adhuc eum dehiscens terra non sorbuit, ad maius supplicium supe.ris reseruauit. raptua enim poenam suam conpendio lucrauerat fune- » ris: nsuras nunc grauioris colligit faenoris, cum mor- 2 1'ostulatio apud Herodem procousulem; cf. III 56, 62. IILI 40, 47 18 ibid. 20 Sententia concilii Bagaiensis 5 consoc(-t- V)iata WYml 9 uerandam Yml 10 etiam Praetextatus 11156,62.1111 40,47 11 assuritanis Ym2(v) emiUtur WXmlYml 15 restui W 16 iussim W 18 proconsuli a Xm2Z proconsnl c dixisset v exisset WXmlYR ciegisset XntgZ legi Xm2Z 19 aga- dense WXmlYml uagaiense Xm2Z 22 core YR chore Z(v) 23 euin ficripni eundem codd. v, cf. III 19, 22. Em. 10 24 simplicinm W snbpliciuin R reseruabit WXmlYml 26 grauiores Ym2Rv col- l<>git XZml foenoris W lib. IIIl 4, 5 503 tuus interest uiuis. deinde in illos duodecim ordinatores eius ita profertur Bagaitana sententia: nec solum hunc, inquiunt, sceleris sui mors iusta condemnat; trahit etiam ad consortium criminis plurimos catena sacri- 6 legii, de quibus scriptum est: 'uenenum aspidum sub labi is eorum quorum os maledictione et amaritudine plenum est. ueloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. contribulatio et calamitas in uiis eorum, et uiam pacis non cognouerunt. non est timor dei ante io oculos eorum*. nollemus quidem tamquam e proprii corporis iunctura praecidi. sed quoniam tabescentis uulneris putredo pestifera plus habet in abscisione solaminis quam in remissione medicaminis, inuenta est causa salubrior, ne per cuncta membra pestilens )5 inrepat uirus, ut conpendioso dolore natum decidat uulnus. famosi ergo criminis reos Uictorianum Car- cabianensem, Marcianum Sullectinum, Beianum Beia- nensero, Saluium Ausafensem, Theodorum Usulensem. Donatum Sabratensem, Miggenem Elefantariensem, •*> Praetextatum Adsuritanum, Saluium Membresitanum, Ualerium Melzitanum, Felicianum Mustitanum et Mar- tialem Pertusensem, qui funesto opere perditiouis uas sordidum collecta faeculentiaglutinarunt, sedetcleri- co8 aliquando ecclesiae Carthaginis, qui, dum facinori 2 Sententia concilii Bagaiensis 5 Ps. 13, 3 1 uiues Wml illos| alios XZ 2 uagaitana codd. 8 trahi WXmlTml 4 catenas WXmlYml 6 raalc (om. diotione) W 8 contritio Ym2R contritio et infelicitas 111 19, 22, sed cf. 1111 18, 21 11 corroporia W iuncta Wml 12 pestiferat WXmlYR 18 re- misione W 15 nirus] urus Xml 16 carcauianensem WXYR carcauinensem Z 17 martianum WYRv baeianum R Baia- nenaem c 18 ausarensem WXYZ ausausarenaeni R niusulensem eodd. 19 Sabratenjein om. W migi;ene WYR 20 menbresi- tannm RZ 21 marcialein Z 22 pertutensem Wml funestu W perdibonis W uasj aa W 23 sorbidum WXml fecu- lentia XYmlR r 504 VI. Contra Cresconium intersunt, inlicito incestui lenocinium praebuerunt. dei praesidentis arbitrio uniuersalis concilii ore ueri- dico damnatos esse cognoscite. postistorum damnationem. in quibus leguntur Praeteitatus Adsuritanus et Felicianus Mustitanus, cum quibus, ut ante dixi, post proconsnlares aduer- t> 8us eos impetratas iussiones- concordauerunt, ceteris in eodem Maiimiani schismate constitutis, Primiani etiam damnatoribus. tantum quia non interfuerant Maximiani ordinationi, dilationem dederunt in eodem Bagaiensi concilio certo diei termino defi- nitam, quae continetur his uerbis: eos autem, inquiunt, quos 10 sacrilegi surcuii non polluere plantaria, hoc est qui a Maximiani capite proprias manus uerecundo fidei pudore retraxerunt, ad matrem ecclesiam redire per- misimus. quantum enim de reorum morte purgamur, tanto de innocentium reditu gratulamur. ac ne angu- i& stum redeuntibus tempus spem salutis artatae diei pressura subducat, agnoscentibus quibus licet, manen- tibus praecedentibus statutis, uniuersis usque ad diem octauum Ki Ian proxime futurarum agnitionis pandimus ianuam, ut integri honoris ac fidei regressi 5» habeant fuudamenta. quam si quisquam ingredi nequi- uerit pigra segnitia, sciat sibi ad omnes ueniales aditus sua uoluntate uiam esse subductam. mane- 5 cap. 4, 4 10 Sententia concilii BagaienaiB 1 incertui WTml 5 poat proconaulares scripni porro consulares WXmlYml proconsulares Ym2R proconsulis Xm2Zv 6 impetratae Ym2 impetrates R impetrata iuasione XmXZv 7 maximianus WTml constitutus WYml 9 eo Ji diei] dici W 11 «urguli WYml aaeculi v id eat III 54, 60 12 pudore fldei III 54, 60 13 tra- xerunt WXmlTmlR 15 tantum Z 16 redeutibua W 17 licet) add. longe Tm2R 18 praecidentibua XmlTml praecipientibus Tm2R ad] in 111 54, 60 19 octabum W VIII XZ ianr X ianuaT Z futuram XZ 20 ianuam] iam del. et in mg. ianuam W integrie WXmlYml 21 babent R qua WXmlR, c/. III 54, 60. IIII 38, 4& anuam dilationia ingrederentur 23 aditos WTml uoluntatem W lib. XIII 4, 5-5, 6 505 bit enim circa eos dicta sententia et post praestitu- tum diem redeuntibus fiza paenitentia. V. 6. Ex his igitur omnibus quoniam rediase aliquos ad communionem uestram nec uos negatis et in tam recenti me- i moria, adhuc etiam uiuentibus bominibus, de quibus agitur, celeberrima et clara notitia est, cum et illi, quibus dilatio data est — quandoquidem, sicut uerba eiusdem concilii satis indi- cant, eos ad matrem ecclesiam redire inuitant et eorum tam- quam de innocentium reditu gratulantur — et illi, quos cum 10 Mazimiano nulla interposita dilatione damnarunt, eztra uestram ecclesiam toto illo tempore baptizauerint, siue usque ad diem dilationis, quando cum Mazimiano communicabant et in eius erant schismate constituti, siue etiam transacto dilationis die, quando Titianus aduocatus nominatim Praeteztatum et Felici- u anum pelli de basilicis postulabat, cum quibus in honore integro Primianus postea concordauit: quomodo audetia iam dicere unum baptisma nisi in una ecclesia dari non posse, cum ab istis datum in sacrilego schismate baptismum sine ulla controuersia cognoueritis susceperitis rescindere non ausi fue- io ritis? nec tamen potestis dicere nihil uos praestitisse illis. quos in eodem baptismo suscepistis. si ergo quaeram quid praestiteritis, procul dubio respondebitis: ne ipso schismatis sacrilegio perirent, ne baptismum Christi non ad praeminm sed ad iudicium, non ad salutem sed ad perniciem, sicut est sa militiae character in desertoribus, haberent, praestitimus pacem, praestitimus unitatem, praestitimus ecclesiae societatem, ut euin per quem caritas diffunditur in cordibus nostris spiritum 27 cf. Bom. 5, 5 2 paeuitentiam WR 5 ijtitur W, om. R 7 concilii eiusdem v 10 danmauerunt Zv ueetra WYml 11 ecclesia W 12 cmn] euin WXml 18 scismate erant ZmJ 14 praetextatim WYml 15 postu- labint codd. 17 unani] uiuum W iu om. W 19 susciperitis W 20 t*m WXmlR 22 ipsos Xml sacrilegio schismatis v 23 sacri- leio R 25caracterZ 26 praestemus ecclesiae WXmlYml 27 sanc- tum spiritum X 506 VI. Contra Crescuniuni sanctum accipere mererentur, sine quo nemo peruenit ad regnum caelorum, etiamsi sacramentis omnibus legitimis inbuatur. haec responderetis ueraciter, si ueram ecclesiam teneretis. uerum- tamen ad admonitionem uestram sufricit, ut hoc uos accepturos intellegatis in uera ecclesia, qnod eos, quos in Maximiani 5 sacrilego schismate baptizarunt, qui cum eis ad uos inde redi- erunt, in uestra communione accepisse credidistis, atque ita uos etiam accepto baptismo Christi esse puniendos, si unitatem eatholicae ecclesiae non tenneritis, sicut in Maximiani schismate baptizatos procul dubio puniendos non dubitaretis, si uestrae 10 communioni non copularentur, in quibus ad uos inde uenien- tibus non rescindendum baptismum iudica3tis. uides itaque etiam hoc, quod te mouebat de baptismi sacramento, in causa Maximianen8ium iam solutum. VI. 7. Iam nunc illa uideamus, quibus epistulam meam te u refellere credidisti. ac primum quod interrogas, quare uestvos Donatistas adpellem, adiungens quod Donatus non auctor et institutor ecclesiae quae ante non fuerat, sed a Christo de- ductae et antiquae unus ex episcopis fuerit, non attendis hoc de se ipso et Maximianum dicere, ex cuius tamen nomine *> uniuersam eius communionem appellatis. neque schisma quod fecit ullo uocabulo a uobis uel ab aliis sectis discernitis, nisi aut Maximianistas aut Maximianenses aut quodlibet aliud, quod a Maximiani noraine deriuetur, aut certe simplicius et sine timore grammaticarum ferularum partem Maximiani nominetis. 25 num quid hoc dicturus es nisi Maximianum a uestra communione schisma fecisse, hoc autem a communione catho- lica non fecisse Donatum? sed Maximianus non hoc dicit, qui 16 cf. epist. Cresc. et II 1, 2 2 scrsmentia W 4 ammonitionem XTmlR 5 quos] qnod W 6 inde om. H 9 teneretis Z 10 dubitastis Ym2R 14 solutam WXmJYR 17 ac pellem R 18 post ante del. et institutor W 19 nonne XYRZv 22 a om. WlmlR 28 quolibet W 24 deribe- tur WXml simplicibus WXYmlSZ 26 ad addidi hic Xm3. xed deletum, om. Z nisi si XmlYml, del. Xm3Ym2, om. RZv 28 alt. non om. XZ lib. IIII 5, 6-7, 8 507 Primianum potius et uos omnes adfirmat a parte Donati, in qua ipse permansit, schisma fecisse et recitat decreta concili- orum, primum qnod apud Cartbaginem a quadraginta et tribus factum est, quo praedamnatus est Primianus, alterum quod 6 Uebarsussi centum uel amplius uestri tunc episcopi condiderunt, quo perfecte pleniusque damnatus est. cui talia documenta proferenti quid respondebis, nisi maioris auctoritatis esse Bagai- ense concilium. in quo trecenti et decem eundem Mazimianum et eius socios damnauerunt, quando Priraianus non apud eos io tamquam purgandus dicebat causam. sed cum eis tamquam iudex innocentissimus considerabat, proferebat sententiam contra Maiimianum et duodecim socios eius, quibus ille praesentibus ordinatus est. et data dilatione tamquam innocentes ad pacem propriam reuocabat tot ceteros, a quibus ipse damnatus est? ib VII. 8. In hac uestra conflictione quid uultis ut nos medii iudicemus, quandoquidem nec Maximiani nec uestra communi- one detinemur? quid, inquam, hinc uultis iudicemus, nisi contra duo concilia, quibus damnatus est Primianus, unum Bagaiense posterius pro illo ualere debere, quo damnatus est Maiimianus, » eo uidelicet firmius id esse arbitrantes. quo posterius potuit de prioribus iudicare? ecce in hoc fauemus uobis; alia nobis est cum Maximianensibus causa, si ausi fuerimus censere. fauemus, inquam. tertium iudicium Bagaiense factum est pro Primiano contra Maximianum eiusque collegas, qao posteriore 4 pr. est om. '/, praedamnatos Wml •"> cebarsusi Z" ue- stri8 WXmlYml post episcopi del. uestri Z condiderunt (ou «n ras.) Y 6 perfecto WYml plenius quam Xml 7 esse auctori- tatU v 9 aput R 1 1 considebat XRZm2v 12 ille om. WYRv 16 iudieemus (e in ras.) X uestram communionem WXmlYml 17 hunc Wml bin Xml iudices WYE 18 uagaiense WXYZ uagiense JK 19 illa Yml 21 post iudicare Xm2 inseruit uerba lin. 24 quo posteriore — priora deleri, et exhibet Z lioc (c in ra». m2) X canemus nobis Xm2Z, cf. Petil. II 23, 53 faueo defensioni aliena WYR 22 fuerint 8us(-c-t>)censere WYRv 23 fauemus ti caue- mus WXYZ cauerius R tertio iudicio (iuditio WY, iud. tert. Ym2Rv) bagaiensi WXmlYR fauemus, inquam, iudicio tertio Bagaiensi quod factum est v 24 quo — deleri del. Xm2, om. Z 508 VI. Contra Cresoonium potaerunt merito priora deleri. quamqaam a duobus prioribus iudiciis ad tertium nullam Primiani uocem prouocationis uel legimus uel audimus, nisi quod absens primo praedamnatus secundoque damnatus est. sed etiam in Maximianum et socios eius ahsentes prolata est disertissima illa Bagaitana sententia. et & hoc illi quadraginta et tres apud Carthaginem modestius, cautius diligentiu8que se gessisse testati sunt, quod ad eundem Pii- mianum non semel, sed iterum ac tertio legatos miserunt, ut, si ad eos ipse uenire nollet, ipsos ad se uenire permitteret. quo utrumque recusante, sicut scribunt, et eos qui missi sunt 10 iniuriosa repulsione tractante necessitatem sibi incubuisse senserunt, ut iam ecclesiae prouiderent, et sic nondum audentes ultimum praecipitare iudicium, sed quodam praeiudicio con- sulentes, ut ei, si causae suae fideret, sequenti celebriore concilio respondendi seque purgandi relinqueretur locus; quo 15 cum uenire noluisset, iam necessario putauerunt esse damnandnm sine ulla suspensione sententiae. at uero in decreto concilii Bagaiensis non solum legatos ullos a Maximiano male tractatos non legimus. sed nec missos legimus ut ueniret; uidemus tamen leuatum altare contra altare et ordinatum episcopum 20 contra eum episcopum, qui in cathedra ubi fuerat ordinatus ita sedebat, ut conuentu sui populi non desereretur nec a ceteris pluribus episcopis communio eius dirimeretur, tantam commouisse indignationem sacrilego schismate perpetrato, ut nec ipsius Maximiani nec ordinatorum eius iam esset ulterius 25 differenda damnatio. i). Haec cum ita sint, non uos taraen pro Caeciliano talia permouent. contra quem manentem et populo praesidenteni erecto altari contra altare ordinatus est Maiorinus. contra queni 8 audiuimus Z 5 uagaitana WXYmlZ 7 enmdem Z K legatus W 9 ipsej ipsi WYmlR 10 quod Z 11 tractant WXml 12 sense- runt scripsi suaserunt WXYmlZ asserunt YmSRv sic] sit Z an- dientes WYmlR 18 quodammodo Z 14 ei ut YmUR si] sicut R celebriori YmSRv 15 seseqne v 17 ad R Bagaiensis concilii r 18 uagaiensis WXYmlZ baiagen.sis (d eros.) R ullo WXmlR 19 nou om. R 21 luerit W 22 conuentus WXmlYml 24 uti Xm2 lib. IUI 7, 8-9 509 non a uobis duo, sicut contra Primianum a Maxiraianeneibus, sed unum profertur iudicium horrendae temeritatis fostinatione adceleratum. qui non sicut Primianus noluit ad se uenire collegas, sed inuitauit potius ut uenirent, quod nec ipsi in s sui concilii decreto, quod contra eum condiderunt, tacere potuerunt pro quo non unum. sicut pro Primiano, sed quattuor posteriora iudicia recitantur. eius non absentes, sicut Primiani, sed praesentes sunt aduersarii confutati apud eos iudices, in quos iudicaturos consenserunt, apud ipsum etiam imperatorem 10 Constantinum, apud quem primum Caecilianum accusauerunt, apud quem postea de iudicibus episcopis, a quibus ille ipsam causam uoluit audiri, tamquam non recte iudicantibus questi snnt, ad quem rursus ab altero episcopali iudicio prouocarunt, ut ipso etiam post unum et alterum episcopale iudicium inter 15 partes cognoscente superarentur, quorum non defuit etiam quarta conuictio. nam cum in Caeciliani propriis criminibus calumniatores inuenti fuissent et ei de Felicis Aptugnensis ordinatoris eius traditione quaestionem intulissent, Felix etiam ipse purgatus est proconsulari iudicio, eodem ipso Constantino so nt causa eius discuteretur iubente, quem illi adsiduis inter- pellationibus fatigabant. haec Maximianenses aduersus Primi- anum non exercuerunt mala nec totiens uicti sunt nec prae- sentes uicti sunt nec apud eos quos ipsi elegerunt iudices uicti sunt; et tamen, quod manifestum est, ipsi a uestra X communione schisma fecerunt, et hoc uestros a catholica communione fecisse non uultis aduertere; qua inpudentia uanis- 1 maiimanensibus (manon in ras. m2) X 6 priano WYml quatnor Zv 10 accusanerint WYml 18 ab v ad WYR, om. XZ ad eun- dem qnera rursua alterum episcopale(-i/2) iudicium Ym2R prouo- caucrunt SZ 14 inditiom Wml 15 cogmoscentes WXmlYml 16 conuitio W caecilianum Xml caeciliano R 17 ci de Felicis om. R relicis WYml reliqis Xml reliquis Ym2 et ei de reliquis del. Ym2 aptugnenses WYR 18 ordinatores eius de Ym2R 22 ercuerunt W male WXmlYml toties Rv praesentes uicti sunt nec om. W 24 ipsi a] ipsa a li' ipsa YmlR ab ipsa Ym2 26 qua] qui WXmlYml qoia Zml 510 VI. Contra Creaconium simae animositatis, prorsus ignoro. si enim omnia, quae dicitis de Caeciliano et Felice ordinatore eius. ideo uera esse uultis, quia septuaginta ferme episcopi de hac re iudicauerunt, cur non uultis uera esse quae dicuntur de Primiano, cum et inde primo quadraginta tres, postea centum episcopi iudicauerunt 5 et prius praeiudicium posteriore iudicio confirmauerint? si autem propterea illa crimina Primiani falsa esse censetis, quia pro illo posterius contra inimicos eius Bagaiense concilium recitatur, cur non uultis crimina, quae obiecta sunt Caeciliano, falsissima confiteri, pro quo posteriora tot iudicia recitantur? 10 si Caecilianus, contra quem semel fuerat ab illis septuaginta iudicatum, non debuit iam locum purgationis apud alios iudi- ces inuenire, nec Primianus debuit, quem iam tanto plures quam septuaginta primam confirmantes secunda cognitione damnauerant. si autem bis damnato tertium, quia pro illo 15 factum est, iudicium sufficientissime suffragatur, cur semel damnato non sufficere ad absolutionem secundum, tertium, quartum qnintumque iudicium nescio qua ferrea fronte conten- ditis? quodsi uos forte numerus mouet, ut ideo contra centum, a quibus damuatus est Primianus, ualere arbitremini Bagaiense so concilium, quia in eo trecenti et decem fuerunt, cur in tanto maiore numero episcoporum orbi terrarum consentire non uultis? VIII. 10. Quod autem obicis Caeciliano peccatum illud in expiabile in spiritum sanctum, de quo dominus ait: non 25 remittetur neque hic neque in futuro saeculo, et nos possemus edocere Feiiciano Mustitano, quem hodie cum Pri- 24 cf. epint. Cresc. et II 12, 15 25 Matth. 12, 82 1 ammositatis H" 5 indicanerint Xm2 YmSRv, cf. index s. u. 'indica- tiuus' 6 posteriori XYmSRv confirmaaernnt Z 10 tot posteriora '/. 12 apud om. WY ab aliis iudicibus YmSRv 14 primam coni. v prima codd. v 15 damnauerunt WYmSRv testium Xml quia] quiam R quod iam « 17 ad) ab WYml 18 fronte ferrea e 19 ideo] ide Xml 20 a om. R arbitramini Yml 21 tanto del. Y. om. R 22 maiori YmSRv epi8cornm W 26 neque in futuro neque hic Yml 27 edo- cere scripsi edicere IVXmlYR dicere Xm2Zv I lib. 1111 7, 9-8, 10 511 miano habetis episcopum, unum ex ordinatoribus Maximiani damnatoribu8que ipsius Primiani. quo etiam in sacrilego schis- mate baptizatos non rebaptizastis, peccatum uos obiecisse quod sit in spiritum sanctura, cui sacrilegium schismatis quum R 10 haeresim Wv commiaeum eaee t> 16 quos] quod WXYml 17 sanctam W unitem W unitatem Yml 18 baptixar (sic) R baptizaueruut Z 21 nec W 22 uoe om. WXmlYR 25 baptis R baptismi v concordia Xml lib. IIII 11, 13-13, 15 515 XII. 14. Sed tamen uideamus etiam de uerbis epistulae Petiliani, quam contra me defendere uoluisti, quomodo te eiuas in hac causa Maximianensium, de qua sola nunc statui agere aduersum litteras tuas. posuit certe ille ista uerba sua: con- 6 scientia sancte dantis adtenditur quae abhiat accipientis. cui ego: quid si, inquam, lateat dantis conscientia et for- tasse maculosa sit, quomodo poterit accipientis ab- luere conscientiam? hanc tu ineuitabilem quaestionem, quia in uerbis Petiliani omnino non soluitur, tuis soluere aggressus io es et dixisti non contra me, sed contra illum quem defendere uoluisti. ille quippe ait: conscientia dantis adtenditur quac ablnat accipientis, tu uero, fassus latentera conscientiam uideri non posse, sic eam dixisti adtendi, ut non uideatur ipsa, sed qaid de illa notum sit in publica fama. unde colligitur uerum i6 iam non esse, quod conscientia dantis abluat accipientis con- scientiam; sed fama eius abluit secundum te, quae utique fallit intnentem, cum de pessimo loquitur bona, de adultero casta, de sacrilego religiosa. tuuc enim abluit, quando mentitur. nam si de occulto scelerato fama uerum loquatur, tunc non zo abluit, sed maculat eum, qui ab illo acceperit baptismum. ac per hoc fama ista, quara patronara tam malae causae adhibere uoluisti, uide qualia sit, quae mendax abluit et uerax polluit, ut scilicet rairifica tua disputatione tunc apud eam non sit aqua mendax, quando ipsa sit mendax. 25 XIII. 15. Sed quid hinc opus est diutius loqui, cum Feli- cianus bodie sedeat inter episcopos uestros, qui cum ab eis disiunctus esset et Maiimiano in catena sacrilegii cohaereret, 4. 11 Petil. I 1, 2 12 cf. epist. Cresc. et II 17, 21 3 nanc sola v nnc W 5 ait sancte YRv attenditnr WXYZ 6 qnid] qui Wml latet XZ forte v 8 ineuitalera WYml 9 non] con W 10 quem] quod R 11 atlenditur WXYZ 12 abluad R falaus WXmlYml falsus cuius Ym2R 13 posse] add. dicis YmSR atendi W attendi XYZ 18 relegiosa W 19 scelerate R 20 sedj se W hac W 22 qua Ym2 23 mirifa XmlR ea WYml te YmSR 24 fit YZ 33* 516 VI. Contra Cresconium quoscumque baptizauit, nemo post eum rebaptizauit? quaero a Petiliano, cuiusmodi habuerit tunc ille conscientiam, et lego de- cretum Bagaiensis concilii, ubi scriptum est: nec solum hunc sceleris sui mors iusta condemnat; trahit etiam ad con- sortium criminis plurimos catena sacrilegii, de quibus & scriptum est: 'uenenum aspidumsub labiis eorum quo- rum os maledictione et amaritudine plenum esfinterhos enim plurimos etiam Pelicianus adnumeratur, cui talibus labiis et tali ore aquam non respuistis, non rescidistis, non destruxistis et, quia uerbis euangelicis in nomine patris et filii et spiritus 10 sancti per qualemlibet linguam atque conscientiam consecrata est, non mendacem, sed ueracem agnouistis atque recepistis. a te autem quaero, de isto Feliciano, cuius tara mala, cum in catena sacrilegii baptizaret, fuerat conscientia, quid erat tunc in publica fama, atque ipsum concilium identidem recito, ubi i» scriptum est: famosi ergo criminis reos Uictorianum Carcabianensem et inter ceteros, quos repetere piget: Prae- textatum Assuritanum et Felicianum Mustitanum, qui funesto opere perditionis uas sordidum collecta faeculentia glutinarunt, paulo post: plenarii concilii *> ore ueridico damnatos esse cognoscite. XII II. 16. Quid ad ista respondes? si non baptizat a uestra communione separatus, lego baptizasse cum Maximiano ad consortium criminis tractos. si non baptizat qui peccat in deuro, lego baptizasse catena sacrilegii colligatos. si conscientia sancte » 8. 16 Sententia concilii Bagaiensis 6 Ps. 13, 3 1 nemo — rebaptizauit om. R quaero] qnae nero W 2 petiliafi 2? etj ei WXmlYRv 4 contempnat R 5 criminoe WYml sacrilegi R 7 os] hos R 8 cui scripsi qui codd. v 9 aquain] aliquam WXmlYml ore rebaptizauit (bapt. Rv): liornm aliquem non Ym2Rv reecindistis Zml 10 quia) qua W 11 lingua W adque R 12 eat] est aqua v 13 quaeso WYR 18 adsuritanum XZ 20 feculantia Xml feculentia Xm2R 21 hore R ueredico Ym2R 22 reapondis WXmlYml baptizat] baptizatas Yml baptizatos Ym2R 23 sepe- ratus YmlZ seperatis Ym2 separastis R 24 in om. W 25 colli- gatos 8acrilegii XZ colligitos Wml consieutia W lib. IIII 13, 15-15, 17 517 dantis adtenditur quae abluat accipientis, lego baptizasse mor- sibus aspidum uenenosos. si, conscientia dantis ut possit abluere, publica fama eius adtenditur, lego baptizasse famosi criminis reos. manet adhuc in corpore Pelicianus, cum illo sunt omnes & ab illo in sacrilegio schismatis baptizati, in communionem autem uestram recepti nec ab ullo rebaptizati. contra Petili- annm baptizauit sacrilega conscientia maculosus, contra te baptizauit famosi criminis reus. qua ratione uos, quaeso, defenditis, nisi ut, quod et nos diciraus, uestris factis conuicti io aliquando dicatis, quod nec conscientia nec fama dantis abluat accipientis conscientiam, sed fides ipsius accipientis, dantis autem dei gratia, non hominis; quodsi et conscientiae bonae interrogatio in accipiente non fuerit fidesque ipsa uel tota uel ex parte aliqua uaccillauerit, mores hominum esse corrigendos, » non sacramenta destruenda, quae non alia uel similia, sed tu omnino eadem confiteris; sicut eorum, quos Felicianus etPrae- teitatus in sacrilego schismate baptizarunt, uitam et uolun- tatem corrigendam existimastis, ne in illo schismatis sacrilegio permanerent, non uiolandum baptismum licet indignissimis per » indignissimos ministratum. XV. 17. Frustra igitur ore maledico conscientiam nostram tamquam publicatam atque damnatam crimine turificationis traditionis persecutionis accusare uoluisti, ut ei hoc uelut pro- bares nos baptismum dare non posse, cnm et falsa iactetis et. « quomodo se illud habeat, eerte Maiimianensium sacrilegii cri- 12 cf. I Petr. 3, 21 21 of. epiet. Creec. et II 22, 27 1 attenditnr WXYZ moribus codd. 2 consientia W conscien- itentia T 8 eius fama Z 6 uestram autem Zml nllo] illo WXmlYml 7 sacrilega— baptizauit om. R contracte W 11 accipientis ipsius v 12 dei] de WYmlR 14 baccillauerit WYml bacillauerit Xml uacil- lauerit eet. v 15 sed tu — Praeteztatus in sacri om. R 17 baptizarant Xm2Z baptizauerunt R 18 exietimasti Ym2R in om. WXmlYml schismate Ym2Rv sacrilegio (alt i «. 7. WY, sed m Y ertu.) WYZ sacrilego XYm2Rv 19 uiolandam Yml indignissimis] indignis- eimus WXmlYml 23 probares uelut Zml 2."> qnomodocuraque v crimine eacrilegii XZ 518 VI. Contra Cresconium mine damnata conacientia dare potuit baptismum, quem rescin- dere timuistis et quem dari etiam a persectuoribus posse per uos quoque ipsos docetur, qui eosdem Maximianenses acerrime persecuti non solum baptizatis, sed uos solos baptizare debere contenditis. 5 XVI. 18. Dicis in lege scriptum esse: oleum peccatoris nolo ungat caput meum. quod neque ita scriptum est nec sicut putas intellegendum. sed numquid non est oleum pecca- toris oleum sacrilegoruru Praetextati et Feliciani? dicis item scriptum esse: qui baptixatur a mortuo quid ei prodest "> laualio eiua? quod nec diligenter adtendis nec ex ipsa cir- cumstantia lectionis quid sit intellegis. uerumtamen intende, quid personet disertissima illa Bagaitana sententia: optata quidem, inquit, pacis et concordiae est iuncta germa- nitas, sicut scriptum est: 'iustitia et pax osculatae sunt inuicem'. sed ueridica unda in asperos scopulos nonnullorum naufraga proiecta sunt membra, Aegypti- orum admodum exemplo pereuntium funeribus pleua sunt litora, quibus in ipsa morte maior est poena. quod post extortam aquis ultricibus animam nec ipsam » inueniunt sepulturam. isti ergo non solum mortui, uerum etiam, quod est grauius, insepulti quomodo baptizare potue- runt? quomodo profuit lauatio eia qui ab his mortuia baptizati sunt, quos in eodem lauacro susceptos denuo non lauistis, si, ut putas, illud intellegendum est? nam quod in epistula mea, cui * 6 epist. Cresc. et Pe. 140, 5. cf. II 23, 28 10 epist. Cresc. et Eccli. 31, 30. cf. II 24, 29 13 Sententia concilii Bagaiensis 16 Ps. 84. 11 25 cf. Petil. I 9, 10 2 timuiati YR 3 acerime W 4 persecutio WYml penecutos Ym2R 5 conditis W 6 dictis X dicitis X em icripti (c/. p. 519, 4) eat Wml et WmS, om. cet. v 7 nollo W unguat XY uungat R capud R ista WYmlZml 8 aicut] sic Xml 11 attendis WXYZ ex] et Wml 13 qui W personaet W persouaret Xml eonaet Yml 8onet Ym2Rv diesertissima X uagiaitana W uagaitana eet. 14 inquid R iniuncta WXmlYml inuicta Xm2Z 16 ueredica Ym9 17 naufragia WXmlYmJR aegiptiorum W 19 littora Zo 23 eius WXmlYR 24 denoo R sicut )' sicut-est del. Ym2, om. R nb. nn 15, 17-16, 19 519 reapondere tibi uideris, putas quod idoli cultorem tamquam grauiasimi peccati reum tantummodo exceperim et instas uehe- menter, ut probes nullum excipi peccatorem in eo quod scri- ptum esse dicis: oleum peccatoris nolo ungat caput b meum, Felicianum et Fraeteztatum respice, utrum peccatores non fuerint, quando catena sacrilegii cum Maximiano pertrabi tam magno concilio dicebantur. aude adserere, aude contendere, aude saltem dicere peccatores quidem fuisse sed oecultos, quos ibi lego famosi criminis reos. quamquam etsi leuiter io peccauisBent, etei latuissent, tu hoc teatimonio, quod ponis de oleo peccatoris, in ista suggestione extorquere conaris nullum excipi peccatorem. ubi eritis, si ita est, quo fugietia, in qui- bus U08 latebris cum uestris sacrilegis, cum uestris famosi criminis reis, cum uestris cadaueribus insepultis abscondere w poteritis? 19. Dicis, cum obicitur qua nobis licentia ius baptismatis uindicemus, quod non de merito actuum, non de uitae inno- centia tractemus, sed cuicumque licere dicamus et quasi prae- iudicatis criminibus rei, dum et peccatoribus ineese baptizandi 20 facultatem uolumus ostendere, nos aperte peccasse fateamur. quaai propter merita nostra contra deum nobis loquendum sit. ut quam iusti sumus tam iustum baptismum esse faciamus, cum et nulli hominum de sua iustitia praesumendum sit et hinc maxime baptismum Christi probemus esse, non hominnm, » quia non fit uarius humanorum uarietate meritorum. unde uberius disputarem, nisi a uobis dato conpendio magis uterer. suscepto enim baptismo neque destructo, quem Maximianenses 1 cf. epiat. Cresc. et II 24. 29. 27, 33 4 Ps. 140. :> 16 cf. epist. Cresc. et II 30, 38 1 cnltorum W 2 instan9 W 4 uleoro (eum in ras.) Y oleam autem XZ ungutt XY uungat R capud /( 6 sacrilegii cateua v pertrahit WXml pertrahi a Xm2Ym2BZv 10 teatimonium Xml 11 mggestionel sngges WYmJ 12 lugientes WYRml fagiente Rm2 14 rei»] rei WYml 16 dicitis XZ baptiamati WXml baptisrai YRv, cf. II 30, 38 18 praeiudicastis WYR praeindicati XZ 23 alt. et| ei WXmlYR 24 hic Wml 25 fit| sit exhinc Wml sit Wm2 520 VL Contr» Cresconium dedenint, aspides niperae parricidae cadauera Aegyptia et quid- quid aliud in eos Bagaiensi concilio. ut nostra cansa facillima tieret. ore grandiloquo declamatum est, satis et ipsi iudicastis non eoruro meritis a quibus ministratnr nec eorum quibns miniatratur constare baptismum, sed propria Banctitate atque 5 ueritate propter eum, a quo institutus est male utentibus ad perniciem, bene utentibus ad salutem. XVII. 20. Miror autem, quomodo etiam tibi persuadere potuerunt, ut in tua dispntatione mentionem faceres Cypriani. cnius litteris etiam ipsis, quas eius esse dicitis, de baptismo io destruendo, qui apud haereticos uel scbismaticos datur, tota causa uestra subuertitur. sed hoc aduersus Maximianenses uel alios, qui baptismum siue apud uos siue apud nos datum non suscipiunt, agere debemus; uos antem iam causara istam mira facilitate finistis, iam baptismum in sacrilego schismate la Maximiani datum cum Praetextato et Feliciano in eorum po- pulis suscepistis, iam contra Cypriani qnas dicitis litteras et quibuscumque aliis hoc uisum est sine ulla dubitatione fecistis. nam quod dicis orientales ideo uestrorum communionediscre- tos, quia postea nobiscum sentiendo iudicium suum quod habu- so erunt de baptismo rescindere maluerunt, si hoc a quibus paucis orientalibus factum est, quod quidem interest utrum possit ostendi. profecto suurn iudicium correxerunt et uos suscepto baptismo, qui datua est in schismate Maximiani, antiquam uestram sententiam rescidistis; tamen uobiscum estis et cum » orientalibus esse non uultis. 9 cf. epist. Cresc. et II 31, 39 19 cf. epist. Cresc. et III 3, 3 1 aegiptia W quicquid XYRZ 2 bagaieneis WR(v) bagaienses Yml concilii v 3 grandi R grandiloco Z indicastis Xm2Z, ef. p. 625, 10 6 institus Xml 8 persuaderi Xm2Ym2RZv 9 po- tuerint Xml potuerit Xm2Ym2Zv potnit R dispensatione R 11 qnij qnia WYml 13 apud nos siue apud uos v 16 cum] con R 19 a inserui 20 nobis consentiendo Rv, cf. De bapt. I 1, 2 (uol. I p. 147, 1) 21 ab aliqoibus Ym2Rv 23 ostendit WXml YtnlR 25 rescindistis WXYZ cam) eum W lib. IIU 16, 19—18, 21 521 XVIII. 21. Sed uidelicet inuenisse tibi uideris ubi tuam eloquentiam dilatares, cum ad id, quod ego in epistula mea posui: siue a fideli siue a perfido dispensatore sacramentum baptismi quisque percipiat, spes ei 5 0mnis in Christo sit, exclamas et dicis: o pracclarnm «acerdotix imperium, o laudabilia boni patris praecepta iusti- tiae! uihil, inqnit, intcr fidclem peifidiimqiic dvscernas, idem tibi pius ati/nc impius nideatur, nihil prodest bonis moribus iiiuere, quia quidquid iusto licet polcst ct itiiustus impleic. io quid lioc praccepto divi iniquius potest: purificet nlium macu- losus, abliiat sordidus, cmundet inmundiis, dct infidclis fidem, crimiiiosus faciat iniioeentcm? haec certe uerba tua sunt, quibus sententiam meam reprehendis, cum hoc ego omnino non consenserim neque scripserim, quia et inter iidelem per- 15 fidumque piurimum distat non ad sacramentum, si hoc uterque habet, sed ad meritum, quia hoc alter ad salutem habet, alter ad poenam, nec quidquid iusto licet potest et iniustus implere, quia etsi potest iniustns baptizare, non tamen potest in regnum caeloram iniustus intrare. nec purificat uel abluit uel emundat «0 nec innocentem facit quemquam qui ei ministrat baptismum, sed dantis dei gratia et percipientis bona conscientia. sed tu aspice, utrum nihil inter Primianum Felicianumque distaret, cum Primianus inter trecentos decem sederet. a quibus ille dicebatur quod uenenum aspidum esset sub labiis eius et » ueloces haberet pedes ad effundendum sanguinem et contribu- latio et infelicitas in uiis eius et uiam pacis ignoraret nec esset timor dei ante oculos eius, utruni tunc non esset macu- 2 eloquentiam dilatares] cf. Cic. Brut. 90. 309 3 Petil. I 6, 7 o epist. Cresc. cf. III 4. 4. 5, 5 24 cf. Ps. 13, 3 5 et clainas W 9 quicquid Xm2YBZ 10 hoc iom. WYml) prae- cepto] profecto XX, cf. III 5, 5 iniquus W 11 emundat WYml 13 meam] tuam R ago WXmlYml 14 scribserim )' quia) qui /f quoniam v 17 quicquid XYRZ 20 ei ministrat] eministrat Xml 21 dei om. XX, cf. p. 517, 12 22 distarem R 24 sub] sed W 26 non ignoraret WYml non cognosceret Ym2R non agnosccret v nec] non R VI. Contra Cresconium losu8 inmundus sordidus qui uas sordidum collecta faeculentia glutinauit, non infidelis uenenum aspidum sub labiis habens, non criminosus famosi criminis reus. et tamen et ipse nunc cum Primiano uester episcopus sedet et quos tunc baptizauit misquam postea lotos uobiscum nunc habet. 5 XVII II. 22. Et adbuc pugnatis aduersus ueritatem nec con- ceditis, ut Ghristus semper det fidem, Cbristus sit origo chri- stiani, in Christo radicem christianus infigat, Christus christiani sit caput. quibus uerbis meis in illa epistula contra Petilianum positis tua uerba snbiungis et dicis: hoc et nos suademus, hoc 10 uolumus, sed quaerimus per quetn hoc meliits fiat, nec adtendis hoc non suaderePetilianum, cui tunc respondi et cuius epistulam aduersus responsionem meam defendere atque affirmare conaris. ille quippe aperte dixit: conscientia sancte dantis adtenditur quae abluat accipientis. nam qui fidem a perfido sumpserit 1» non fidem percipii sed reakim. dic mihi, quem locum Christo reliquerit ad abluendam conscientiam baptizati aut a quo fidem percipiat baptizatus, quando conscientiam dantis dicit attendi quae abluat accipientis, et non fidem percipere sed reatum, qui fidem sumit a perfido. tu quidem cedere uideris tanto 20 ponderi ueritatis et dicis hoc te suadere et hoc uelle, ut Christus det fidem atque ad ineundam uitam nouam Christus abluat christianum, quaeris autem per quem melius fiat, quod sine ministro fieri non oportet. Petilianus tamen non dixit: 'conscientia ministrantis adtenditur, per quam Christus abluat »6 7 cf. Petil. I 5, 6 10 epist. Cresc. cf. III 5, 6—7, 7 14 Petil. I 1, 2. 2, 3 20 cf. epist. Cresc. 1 feculentia XYRZ 2 snlabiis W 3 non incriminosus W cum Primiano nunc v 4 et] ut Z, om. YmlR 5 tunc W 6 aduer- sus] contra XZ ueritatis WYmJ 8 christiani] christianiB WXYmlR 9 capnd R 11 melins hoc Zml attendis WXYZ (passim tt) 14 diiit aperte YmlRv 16 percepit WYml qnem) que Xml 17 abluendum (tx abluendam?) Wv ablnandam R 18 dicis WXmlYRc 19 accipientis om. WYRv 20 cedere] sceleris Wml scelere WmHYml subcumbere R(v) 21 alt. et] ex W 22 det] de WYmlR fide W adque R 24 fieri] fieret W lib. HII 18, 21-20, 28 523 accipientis aut per quam Cbristus det fidem', sed ipsft con- scientift dantis uoluit accipieotis ablui conscientiam, nec dixit: 'quisquis fidem per perfidum sumpserit non fidem percipit sed reatum', ut a Christo quamuis per alium sumere uideretur, 5 sed omnino dixit: a perfido sumpserit atque ad hoc, quasi probaret, adiunxit: omnis enim res origme et radice eonsistit et, si caput non habeat aUquid, nihil est, ipsum scilicet roini- stram, cuius conscientiam dixit attendi non per quam Christus abluat, sed quae abluat accipientis, ipsum prorsus ministrum 10 originem, radicero caputque faciens baptizati. XX. 23. Proinde hoc loco non Petiliano, cuius uerba non defendisti, sed tibi respondeo, qui pro tua sententia nescio quid aliud, non quod ille, dixisti. tu enim, sicut scribis, hoc uis, hoc suades, ut non, sicut ille dixit, conscientia sancte 15 dantis abluat accipientem uel accipienti det fidem neque ut ipsa sit origo et radix caputque credentis, sed per ipsam Christus abluat, per ipsam Christus det fidem, per ipsam ChristuB sit origo christiani, per ipsam in Christo radicem christianus infigat, per ipsam Christus cbristiani sit caput. ideo so eaim quaeris, per quem melius fiat quod a Christo fieri con- cedis, ubi et tu, quantum uideo, non negas hoc fieri posse etiam per ministrum malum, sed dicis melius posse per bonum. quid est enim aliud quod dicis: hoc et nos suademus, hoc uolumus, ned quaerimus per quem melivs fiat? ac per lioc » abluit Chi istus et per maculosam non sancte dantis, sed melius per mundam sancte dantis conscientiam. dat fidem Christus et per ministrum malum, sed melius per bonum, fit Christus 5 Petil. I 4, 5 13 cf. epist. Cresc. 23 epiet Cresc. cf. ad pag. 522, 10 1 ant per— conscientia om. II' 2 uolnitj inquit Ym2 inquid R ab- lait WY 3 per om. »'}' per cliristnm Ym2R a perfldo XZ, cf. II 25, 30 extr. 5 a om. R 6 adinncxit ID' 7 capnd R 8 atten- du WXYmlR per quem / 10 capudqne R baptiitatie WXmlYR H ni«] inbes R ille om. WYRv 15 det] dei WXmlYR 16 capnd- que R per om. II' 19 infigat christianus XZ 23 enades WYml 26 eonscientia II* 524 VI. Contra CreBconium origo christiani et per dispensatorem infidelem, sed melius per fidelem, ehristianus radicem figit in Christo etiam per colonum reprobum, sed melius per probum, potest Christus caput esse christiani et per Felicianum, sed melius existimas per Primianum. & 24. Parua itaque inter nos in hac re aut fortasse nulla dissensio est. nam et ego dico melius per bonum ministrum quam per malum dispensari sacramenta diuina, uerum hoc propter ipsum ministrum melius est, ut eis rebus, quas mini- strat, uita et moribus congruat, non propter illum, qui, etiamsi 10 incurrerit in ministrum malum dispensantem ueritatem, securi- tatem accipit a domino suo monente ac diceute: quae dicunt facite, quae autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt. addo etiam ad hoc esse melius, ut ille cui ministratur ministri boni probitatem ac sanctitatem 15 diligendo facilius imitetur, sed non ideo ueriora et sanctiora sunt quae ministrantur, quia per meliorem ministrantur. illa namque per se ipsa uera et sancta sunt propter deum uerum et sanctum cuius sunt, et ideo fieri potest, ut accedens ad societatem populi dei alium iuueniat a quo facile baptizetur, *o alium eligat quem salubriter iraitetur. certus est enim sanctnm esse sacramentum Christi, etiamsi per minus sanctum uel non sanctum hominem ministratum est, se autem eiusdem ipsius sacramenti sanctitate puniri, si indigne acceperit, si male usus fuerit, si non ei conuenienter et congrue uixerit. a XXI. 25. Nam quaero abs te: si forte, quem Primianus in uestra communione baptizauit, pessime uiuat, quem uero Feli- cianus in Maximiani schismate baptizauit, optime uiuat, cuinam eorum patere existimas regnuin dei, utrum ei, quem baptizauit 12 Matth. 23, 3 3 probrum {alt. r del.) in rat. ex bonum W bonnm cet. 4 esse capnt v 10 etiamsi) etiam WYR 15 cuij cum W 16 sanctitiora WYml 17 meliorae W 19 accidens WYml 20 baptizatur WXmlYml 21 elegat R quam Yml 24 accepit R 25 congrua WYtnl 28 obtime uiuit R lib. IIII 20, 23-21, 26 525 secuodum te bonus malum, an ei, quem baptizauit secundum Bagaiense concilium sacrilegus religiosum? sed forte dicis et uerum dicis: 'non potest esse religiosus in schismate consti- tutus". assentio. uerumtamen potest esse in uestra communione & 8acrilegus uel occultus a Primiano. quem religiosum creditis, baptizatus. porro si ille, quem Felicianus in catena sacrilegii baptizauit, relicto schismatis sacrilegio ecclesiastica communione corrigeretur, numquid audes dicere, quod melior in illo baptis- mus fieret, quamuis negare non audeas ipsum hominem fieri 10 potuisse meliorem? hoc enim et ipso facto iudicastis, quandoqui- dem illos omnes, quos Felicianus et Praeteitatus in damnato et detestato a uobis sacrilegio schismatis baptizarunt, cum illis ad uos redeuntibus sine ulla destructione uel repetitione baptismi suscepistis. si autem, quod dixisti: sed quaerimus per quem i& melius fiat, conparatiuura gradum pro positiuo posuisti, sic dicens: quaerimns per quem melius fiat, ac si diceres: 'quae- rimus per quem bene fiat', uolens intellegi per malum mini- strum male fieri, non te uerbo urgeo, aed admoneo potius te dicere debuisse: 'quaerimus per quem fiat' quam: 'quaerimus 20 per quem bene fiat', quasi posset fieri, ut non bene Christus det fidem, non bene sit Christus origo caputque christiani, non bene radiz figatur in Christo. aut enim non fit aut, si fit, procul dubio bene fit. 26. Uerumtamen ista tractamus, ne propter malos dispen- 26 satores non tamen suorum, sed dominicorum sacramentorum, quos necesse est usque ad tempus uentilationis areae domi- nicae commisceri, deseratur ipsa unitas frumentorum. schisma autem facere ab unitate Christi aut esse in schismate profecto 14 epist. ( 'resc. 1 quera acripsi qui codd. v 2 baiaiense B relegiosum W, ittm lin. 5 4 uestrara communionem WXmlYE 8 paptismua W 11 et illo» Xml 12 baptizauerunt Rv 13 distructione WXmlT retpetitione Wml 18 urgueo R aramoneo XYmlR te po- tiug Z 19 fiat) fit ad II' 21 capudque R 28 in schismate esse v 526 VI. Cootra Cresconium malum est et magnum malnm, nec omnino fieri poteat, ut CbriBtQs det schiematico non fidem, sed saorilegum errorem. aut in Chri8to radicem schismaticus fiierit aut schismatico ChristuB sit origo uel caput, et tamen baptismum Christi si dederit datnm erit, si acceperit acceptnm erit, non ad nitam » aeternam, sed ad poenam aeternam, si in eo sacrilegio per- seuerauerit non in malnm connertendo bonum qnod habet, sed malo 8uo bonnm habendo qnamdia malus habet. XXII. 27. Quaeris forte nt hoc probem. quid alind tibi dicam nisi qnod hoc opere inatitni? Bagaiense decretnm lege, 10 Feliciannm et Praetextatum intuere. schismatiei dederunt, (achismatici accepernnt); utrique a uobis recepti et collecti sunt, nec illi degradati nec illi rebaptisati. iam certe non quaeris, utrum fiat melius per iustum ministrum an per in- _ iustum, quoniam non ideo est baptismus melior quem dedit » Primianus secundum uos iustus, quam ille quem dedit Feli- cianus iniustus. certe iam intellegere cogeris, qnomodo apo- stolus diierit: neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus, teque frustra dixisse recolis: sicut qui plantat et rigat non nisi colonus «o diligens et fidelis inquiritur, sic etiam in sacramento baptis- matis non nisi iustissvmus operarius adprobatur. ecce nec diligens nec fidelis nec iustissimus, sed potius salntis suae neglegens et infidelis et iniustissimus Felicianus fuit, quando Maximiano sociatus et, sicut trecenti et decem uestri unius % ore diserti8simo personant, in catena sacrilegii constitutus bapti8mum, quem non ausi estis rescindere, ministrauit. 28. Certe ad hanc causam cernis non pertinere testimoninm, quod ex propheta posuisti: dabo uobis pastores secundum 18 I Cor. 8, 7 20 epigt. Creec. cf. Ul 8, 8 29 epist. Creec. et ffier. 8. 15. cf. III 8, 8 8 schismaticus fixerit ant bis WY 4 sit christus Z uel] et c oa- pud R 5 sic Wml 6 perseuerarit c 11 ptextatnm «t feliciannm Zml 12 schismatici acceperunt addidi 16 iustum WYml 17 cogerit WYml 19 deus om. R 24 fldelis et iustissimns WXmlYml 26 disaertisrimo WX disertissime R personat W constitustns IfW 27 baptismus WYml lib. IIII 21, 86-28, 29 527 ror meum, et pascent uos pascentes cum disciplina. Felicianus enim nec secnndum cor dei sacrilegus erat nec ouea eius in aacrilego schismate paacebat cum disciplina, et tamen baptizabat eos, in quibus receptis cognouistis non ipsius, sed b dei fuisse quod dabat. certe perspicis, quomodo a me de scri- ptura sancta commemoratura est bonum esse confidere iu domino quam confidere in homine, teque inaniter, quantum ad hanc causam pertinet, respondisse, quod ideo magis ut iustus et fidelis sit per quem hoc sacramentum celebretur 10 inquiras, quia spem et fiduciam dei, non hominis habes, dei esse autem fidem atque iustitiam, quam semper in eius mini- stris adtendis. ecce in Feliciano, quando fuit famosi criminis reus, nec iustitia nec fides erat, et tamen baptismus erat et quibus ab eo datus est, cum a uobis collecti sunt, eie acces- 15 8is8e iustitiam dicitis, baptismum defuisse non dicitis. XXin. 29. Proinde quod deinceps a me quaeris: si a quo- cumque et quomodocumque datum baptisma rescindi non debet, cur post Iohannem apostoli baptizanerint, tu iam solue quae- stionem, si, ut dicis, post Iohannem apostoli baptizauerint. » cur post Felicianum quos in sacrilego schismate baptizauerat uestri non baptizauerint, et hinc saltem disce, quidquid illud est quod de Iohaunis baptisrao uel legitur uel disseritur, ab hac causa esse penitus alienum. quid autem tibi uisum sit nescio, ut Iudaeos, quibus ait Petrus: bapti-.etur unus- ibquisque uestrum in nomine domini Iesu Christi, iam 6 cf. P». 117, 8 8 cf. epist. Creac. et III 9, 9 16 epist. Cresc. cf. III 10, 10 24 epiat Creac. et Act. 2, 38. cf. III 10, 10 7 bomineiD WYR 8 ideo] in eo WYR 9 celebratur WXYmlZ, cf. III 9, 9 10 non dei aed hominia Xml non hominia aed dei XmZZ 11 autem eaie XZ adque R 12 attendia WXYZ filiciano R 14 acceaaiae W 15 alt. dicia WYmlR 18 tu iam— baptizauerint om. WYR 19 si, ut] aicut / poat loli&nnem om. Z baptizaue- runt v 20 baptizauerunt Wml 21 inc R quicquid XYRZ 22 ab] ad WYml 28 hac] ac R 24 ut Iudaeos] ut d?oa s. I. W bapti- cetur unuaque W 528 VL Contra Cresconium fuisse a Moyse dicerea baptizatos, qui post tot generationes nati fuerunt quam ille dei famulus maiores eorum per Bubrum Mare transiecit. aut si propterea a Moyse baptismum habebant, quia ex illis propagati sunt quos in Moyse baptizatos dicit apostolus, aude dicere omnes, qui nascuntur ex fidelibus cbri- & stianis, cbristianum habere iam baptismum. quod uides, ut arbitror, quanta uanitate dicatur. sed quomodo se habeat illud, etiamsi post Moysen dei famulum apostoli baptizassent, te urgerem reddere rationem, cur post Felicianum Maximianensem sacrilegum uestri non baptizassent 10 30. Iam illud, quod posui: si errabant illi qui uole- bant esse Pauli, quae tandem spes eorum est qui uoluntesseDonati?, prioribus partibus epistulae tuae non te refellisse puto, quod etiam ipse consideras in his, quae superiu8 satis diximus. non ergo, sicut tibi uideris et quasi « certus exultas, illa omnia, quae a Petiliano uel quolibet alio dicta sunt, recte dicta concludis. ipso quippe ordine, quo a te breuiter uelut recolendo reminiscendo decursa sunt, ego potius in hac causa Maxiraianensium non ea recte dicta concludo. quia nec conscientia sancte dantis erat in Feliciano, quando » Maximiano cohaerens catena sacrilegii trahebatur, et a famosi criminis reo ac per hoc a manifesto peifido baptizabantur qui ab illo baptizabantur, nec origo et radix et caput ad -salutem illis erat homo sacrilegus nec arbor bona erat in sacrilegi schismatis societate damnatus et adhuc in eodem sacrilegio » constitutus, nec bonus erat qui de bono thesauro cordis sui 4 cf. I Cor. 10, 2 11 Peti). I 4. 5 et Creec. III 11, 11 16 cf. epist. Cresc. et III 11. 12 26 cf. Matth. 12, 85 2 qnam] qnas XZ 8 traiecit v a om. WYR mojsi Tm2Rm2 mosi Sml 4 apostolus dicit XZ 5 audi Xml audeo R 6 iam habere V 7 nnitate W se) sed W illud habeat XZ * non baptizassent YmSv 9 urguerem Yml 14 refellisse o defendisse codd., cf. p. 419, 1 16 a om. W alia Wml 18 uelud R reminiscendo om. v, cf. indexs. u. aayndeton 21 coheres WXmlY 22 ac) liac W qui] quia WYR 23 baptizabant W 25 schismaticis Yml 26 constitus W lib. IUI 28, 29-24, 31 529 proferret bona, quando de illo et de aliis eius sociia dicebatur: quorum os maledictione et amaritudine plenum est. et tamen, quando cum illo uestri concordauerunt, baptie- mum quem talis dederat non ipsius esse, sed Christi aliquando 5 ui ueritatis territi cognouerunt XXIIII. 31. Age iam uideamus suo loco, in epistula tua de Maximianensium causa quomodo te exuas. omnes enim, qui bas litteras legunt, expectant procul dubio uel quid hinc a te dictum sit ubi dictum est uel a me quid responsum sit. itaque io de Optato Gildoniano quod obiectis meis respondisti, nolo discu- tere, nolo in hominis causa, de cuius a uestris damnatione nihil ago, diutius immorari. facio certe iacturam huius obiecti, et hoc fortasse apud posteros, cum illius fuerit oblitterata memoria. uunc uero, quamdiu sunt homines, qui uitam illins moresque u nouernnt, parum me de illo dixisse quam falsum potius con- querentur. neque enim sic legunt litteras nostras ut tu, qui ex me quaeris, ille quem tamquam rabidum fluctum appellauerim quid absorbuerit, cum illic habeas Praetextatum et Felicianum. uam uerba mea illic sic se habent: ita quidem, inquam. !o i s ti insultant schismaticis suis, ut eos et mortuos et insepultos uocent. sed certe optare debuerunt ut sepelirentur. ne de multitudine iacentium in litore cadauerum insepultorum Gildonianus Opta- tus incedens cum agmine militari tamquam rabidus «s fluctus ultra prosiliens Felicianum et Praetexta- tum introrsus postea resorberet. haec uerba mea cum 2 Ps. 13, 3 10 cf. epist. Cresc. et III 12, 15-18, 16 19 Petil. I 10, 11 1 aociia cius Z 4 tales YmS dederant WY 6 tua tcripti tu WXYRv, om. Z, cf. c. 43, 50 init. 8 a te dictum] aeditum W aedic- tum Xml edictum YR 9 est] sit est YR sit v responaum sit) re- sponsit WYml responsum YmSRv 11 nihil ego codd. nil ago v 12 certe t.LW iactura WXZ 13 obliterata Xv oblitteratura X 17 rapidum ti 20 schismacia W 21 sepultos Xml 23 littorc XZv 24 rapidua v 26 haec uerba— 530, 4 postea resorberet om. W LU. Aagiut. e. Doa II. 3* 580 VI. Contra Cresconium ibi legeris, cur non omnia posuisti, cum eis respondere tem- ptares? cur me ueluti argnis non dixisse quid rabidus fluctus ille sorbuerit, cum ibi scriptum uideae: Felicianum et Praetextatum introrsus postea resorberet? XXV. 32. Quid enim alind uelut ad magnam defensionem & suam respondere uestri solent, cum eis obicitur Praetextati et Peliciani talis receptio damnatorum, nisi: 'Optatus hoc uo- luit. Optatus hoc fecit'? quod et ipsae ciuitates Mustitana et Adsuritana testantur, quae se dicunt ex Optati comminatione Qildonianum militem formidantes coegisse episcopos suos ad 10 communionem redire Primiani. uerum tu, quia hoc ab illo factum inpudenter negari posse uidisti, hoc a me scri- ptum negasti. magis fortassis existimans litteras meas quam illam rem posse nesciri. sed licuerit episcopis uestris nescio quo Donatiano uel Numidico priuilegio de suo ignorare col- is lega quidquid tota Africa conclamabat, cum Afris ab Afris obiecta crimina numquam probata, totiens absoluta orientalibus et occidentalibus terrae finibus ignota esse non sinant; ualeat apud uos baptismus ab Optato datus, quem sic damnare nolu- isti. ut tamen non fueris ausus absoluere, et non ualeat datus 20 baptismus in ecclesiis apostolico labore fundatis Corinthiorum Qalatarum Ephesiorum Colossensium Philippensium Thessaloni- censium ceterarumque in sanctis litteris quas et uos legitis conscriptarum, ubi Caeciliani non dico falsum illud crimen, sed forte nec uerum nomen auditum est; habuerit conscientiam » sancte dantis Optatus in illa uita, quam tu, sicut scripta tua indicant, etiamsi propter nos damnare erubuisti, tamen propter 1. 11. 26 cf. epist. Cresc. 9 cf. III 60. 66 19 cf. III 18, 16 1 responderi Xml temptaret X cum ei (eis m2) responderet (responderent m2, temptares om.) Y, del. Ym2 com— teniptares om. Rc 2 rapidus v 5 uelud R 8 Optatns om. YR 9 Assuritana v 11 ueru II' 12 non addidi 13 fortasses IVR fortasse XYZ 14 nescire WXmlYR 16 quicquid YRZ 17 toties Rt> 21 eclesiig W fundati W 22 galatharum Z colosensium WXYR philipensium W thesaloni- ceusium WX 23 et om. R legistis WXmlY 25 abuerit W lib. IIII 24, 81—26, 38 581 deum absoluere timuisti. in illa etiam publica fama, ubi laten- tem tibi uisum est attendi posse conscientiam, et accusetur conscientia tot tantarumque gentium christiaDarum. quia remo- tissimag lites ignorauit Afrorum: numquid etiam crimina isto- s rum, Feliciani scilicet et Praeteitati, quos trecenti et decem plenario concilio damnauerunt, similiter ignorare potuerunt? XXVI. 33. Et adhuc obicis unitati cathoiicae nescio qua facta nostrorum, quae aut falsa sunt aut peccata non sunt aut, etiamsi uera atque peccata sunt, bonorum societatem maculare iu non po8sunt. neque enim boni communicant peccatis alienis, qui- bus utique faciendis non consentiunt, quamuis cum ipsis, qui ea faciunt, donec de area dominica sicut palea uentilabro ultimo separentur, non eorum peccata, sed dei sacramenta communicent et intra eandem sagenam uelut pisces boni cum malis usque ad i6 separationem, quae in litore, hoc est in tine saeculi tamquam in line mari8 futura est. non ab eis corporum segregatione, sed uitae ac morum diuersitate disiuncti sint; sicut nec undecim apostoli furtis Iudae communicabant et tamen cum illo eidem domino uisibiliter cohaerebant, eundem magistrum audiebant. » idem credendum euaDgelium percipiebant, eadem sacramenta sumebant, corporali cum illo congregatione permixti, spiritali dissimilitudine separati; sicut apostolus Paulus non communi- cabat contumaciae et inuidiae, hoc est diabolicis uitiis eorum, qui non caste Christum adnuntiabant, et tamen cum eis eundem a Christum praedicabat, eiusdem Christi sacramenta participabat et de his dicebat: siue occasione siue ueritate Chri- stusadnuntietur — nam hos martyr Cyprianus amantissimus 7 cf. epist. Cresc. 12 cf. Matth. 8, 12 15 cf. Matth. 18, 17. 50 24 cf. Phil. 1, 17 26 Phil. 1, 18 27 cf. Cypr. epist. 73, 14 et De bapt. IIII 7, 10 3 tantorumque W YR 7 qoa ncripsi quo li* quae cet. v, cf, index 8 inter quae et aut eras. adhuc obicis W 10 possum W communi- cant boni Zml II tique Xml 13 separarentor WXmlYR 15 lit- tore XZv 17 sunt WYRZv 18 eidein] idem WYml 20 ab eo idem YmZ praeciebant Wpraecipiebant XmlY 22 commnnicabant »"»»7 25 Christi om. W 27 adnnn aetor II' annnntietur XZv martir W 34« 532 VI. Coiltra Cresconium unitatis non aliquo schismate uel haerese separatos, sed fra- tribus corporali congregatione fuisae commixtos et intellexit et scrip8it — ; sicut idem ipse Cjprianus auaritiae rapinis faenori collegarum non communicabat, quos dicebat esurientibus in ecclesia fratribus habere argentum largiter uelle, fundos insidiosis fraudibuB rapere, usuris multiplicantibua faenus augere, quod malum etiam idoiolatriae conparauit, quorum tamen corporalem congregati- onem non refugiebat. ad eadem altaria consistebat, eundem sacratiaaimum cibum potumqne snmebat. illi enim non aliis. sed sibi iudicium manducabant et bibebant, ille autem cum talibus non eorum peccata, sed mysteria Cbristi communicabat, coniunctissimus coetibus, disiunctissimus moribus. ad hoc enim et illae similitndines in scripturis et illa exempla praemissa sunt, ut disceremus frumentum eese nec aream dominicam propter paleae commixtionem deserere, pisces boni esse nec propter commixtionem malorum disruptis retibus foras ire, uasa esae misericordiae in honore facta atque mundata nec propter uasa perditionis et contumeliae de domo magna fugere. nulla enim causa in utrorumque temporali congregatione atque per- raixtione laudabiliter tolerantur raali, nisi ne damnabiliter dese- rantur boni. quod cum et uos in uestris tam multis et tam manifestis malis eadem necessitate faciatis, potes facile, si uelis, aduertere, quod non nisi animositate sacrilega uos a christianis tot ac tantis gentibus separatis. XXVII. 84. Itaque non solum Optatus in illa Gildoniana societate notissimus, sed quilibet obscurus apud uos te sciente 4 Cypr. De lapsis c. 6 8 cf. Cypr. epist. 55, 27 et De bapt. IIII 4, 6 11 cf. I Cor. 11, 29 15 cf. Matth. 8, 12 16 cf. Matth. 18, 47—48 17 cf. II Tim. 2, 20-21 1 non] non in XZ heresi Xm2Z(v) 2 commisios R 8 idem etiam ipse YmZRv fenori eodd. v 7 fenus Rv 8 idolalatriae Xm2 idolatriae WYRZ 11 uinebant WYR 12 misteria WXB communicabant Xml 13 hoc om. W 16 conmiitiouem Y dis- serere W bonos Ym2R 17 commixtione W 21 ne] te Xml 23 potest WYR 27 scienti Yml lib. IUI 26, 88—28, 86 538 mali aliquid fecerit, cum eum non potueris a uestra commu- nione separare, quia uel non tibi creditur accusanti uel accusare non audes, ne non ualeas conprobare, aut deserenda tibi est pare Donati aut talis eris, qualis ille cuius peccatum non 5 ignoras, quamuis dissimiliter uiuaa. hoc non secundum ueram, sed secundum uestram sententiam uobis rectissime dicitur. quis enim nescit te alienum esse ab illius malo, si consensione peccato eius non communicas? sed hinc agnoscere cogeris, quanta impietate obiciatis orbi ehristiano uel falsa uel certe iu ignota crimina Afrorum, cum tibi obici nolis quod de altero seis, quia hoc eis non potes persuadere, a quorum non uis societate discedere. ita, ne deseras quos putas bonos, ferre cogeris quos nosti malos, ac per hoc omnes conuincit ueritas malos, qui propter aliena crimina seu uera seu falsa, ceteris i6 tamen incognita, sibi autem non offutura. disrupta unitate tot gentium deseruerunt bonos. hoc tam magnum nefas partis Donati ne aliquo modo excusare possetis, causa uobis Maxi- mianensium procurata est, in quo uelut speculo uestram prauitatem conspectam, si uolueritis, corrigatis, si autem 20 nolueriti8 — nolo quicquam grauius dicere, quando scio te cor habere. quid enim contra ista dicturus es? XXVIII. 85. Bene quia ipse scribis, cum de Maximianen- sibus damnatis et receptis legisses totum quod inserui litteris meis. ualde te fuisse permotum. credo: prorsus uideo causam »6 quae ualde debuerit permouere. uideamus ergo, tua ista per- motio qnanam reddita ratione sedata est. statim te dicis a uestris episcopis diligentius inquisisse atque ipsis docentibus et decretum concilii et sententiam in eos qui damnati sunt 22 cf. epist. Cresc. et III 14, 17 8 est tibi Z 4 cu^as II- 7 nesci \\ H peccata lf 10 obici8 Z 11 scis) sis v suadere II-' 13 omnia WXmlYml connicit R 15 obfutura v diBruptam WXml dirnpta Z unitatem WXmlYml 20 noluerii Y uolneris R quidquam Wv 24 te om. WXYmlZ credo) CTedere Wml crede WmZXmlYmlR causa WXml 25 de- bnerat R 26 qnandam WXmlYmlR qna Xm2Z 534 VI. Contra Cresconium dictam et rei totius ordinem cognouisse. deinde etiam me credens adhuc ignorare quid gestum sit atque admonens, ut quid habeat ueritas diecerem, narrasti plane non quid ueritaB habeat, sed quid incautis et neglegentibus uestri pro ueritate subponant. dicis enim, cum quam plurimos episcopos error 6 sibi Maximiani sociare contenderet, contracto a uestris concilio in eos omnes, qui in eius schismate perstitissent, prolatam esse sententiam, quam me quoque legisee commemoras. quae cum sententia consensu omnium firmaretur, placuisse tamen decreto concilii dilationem temporis dari, intra quod si qui 10 corrigi uoluisset innocens haberetur. sic esse factum, ut non solum duo illi quos memoro, sed etiam multi alii purgati atque innocentes ecclesiae redderentur, quorum ideo putas baptisma non debuisse rescindi, quia intra diem praestitutum restituti peremptoria sententia non tenerentur nec, cum bapti- i* zarent, fuissent ab ecclesia separati, necdum scilicet transacti temporis meta definita disiuncti. hic ego in ea ipsa falsitate narrationis tuae, quandoquidem non solum sententias, uerum et ipsa uerba tua posui, miror ingenium tunm, miror animum ingenio reluctantem. numquam uspiara sic apparuit, quantum to ualeat praeiudicium praesumptionis humanae uel ad non intu- endam manifestissimam ueritatem uel ad adfirmandam inpu- dentissimam falsitatem. itane te tam aperte repugnantia posuisse non sentis, ut uix credibile sit. quod unus homo dicere ntraque potuerit? tu nempe dicis in eos omnes, qui in Maximiani » schismate perstitissent, prolatam esse sententiam et placuisse dilationem temporis dari, intra quod si qni corrigi uoluisset innocens baberetur. quomodo ergo tu ipse item dicis non eos 5 of. epist. Creec. et III 15, 18 1 diota W tocius rei Z 3 habeatj habeat sed in W dice- rem WXmlYmlR alt. quod Yml 4 qnidl inqoid W inqnit Yml 5 snpponant WXYZ errori WYmlR 6 oontendere WXmlYml 10 quis Xm2Zv 12_ illi dno » 17 diainncta R ergo WYR 21 non om. W 28 tef et codd. apert* WXmlYR •2fi schiematej add. et ir 27 quis XmSZr lib. IIII 28, 35-29, 36 535 extra ecclesiam baptizasse, antequam se ab illo schismate correxiseent? sic. quando cum Maiimiano erant, non erant extra ecclesiam? aduertisne quid dicas. inuenis qua exeas, quo confugias. ubi te abscondas? 5 XXVIIII. 36. Uides certe, dum manifestos errores defendere conaris alienos, nihil te agere nisi subiungere manifestiores tuos. ecce lege uerba tua — sic a me prorsus commemorantur nt a te scripta sunt — : enni qiiam p/nriiiios. inquis, episcopos error sibi Max.imiani sociare conteiuleret, contracto a nostris 10 concilio in eos omnes, qui in eias schismate perstitissent. prolata sentcntia rst, quam tn qimqw tc legisse. testnris. qnae r.inn scntentia consensn oinnium firmarrtnr, phieait tamen ileireto concilii dilationetn temporis dari, intra quod si qni c/rrrifji uolnisset innoicns hnbereftir. baec dicens sicine contra 15 te ipsum sensus claudis. ut non aduertas. quod hi omnes, qui propterea contra se ferri sententiam concilii meruerunt. quia Maximiano sociabantur. antequam se intra dilationis tempus corrigeront. in eodem schismate consistebant? ibi ergo etiam baptizabant. obsecro te: quid inanem caliginem perspicuis rebus ai aspergis, quara rursus tuorum uerborum non minore perspicui- tate dispergis? dico enim Praetextatum et Felicianum Maximiani ordinatores in eo quod commiserunt sacrilego schismate bapti- zasse et ab ei3 baptizatos cum eis esse susceptos non rescisso baptismate, quod in schismate dederant, quod sacrilegi mini- S5 strauerant. quod ore maledictione pleno, quod labiis cum ueneno H cpist. Cresc. cf. III 15, 18 1 extra] ex WTmlK ecclesia YmSH 2 sic «cnjwt si codd. v non om. cod. Michaelinun (Abrinc. 94 »aec. XII) 7 commemorentur WYmMi 8 epincopus WYmlR 9 errore fVXmlYmlR 11 legc \VYml testaris] certaris II' 12 sentia Winl 13 concilio WYmlR qnis XmZZv 14 innoccntis H" siccine Zv 16 propterea om. Z 18 ibi] tibi WYR 19 perspucuis II" 20 non| no W 23 re- sciso H" 24 chi8mate W dederunt WXYmlZ 25 maledic- tioni WYml 536 VI. Contra Cresconium aspidum consecrauerant. talia quippe in eos dicuntur ea sen- tentia, quam in eos omnes prolatam ease non negas. XXX. 37. Hic tu respondes, quod non solum duo iati quos memoro, sed etiam multi alii purgati atque innocentes intra diem dilationis se ecclesiae reddiderunt. quo uerbo me adiuuas, 5 quo uerbo mecum asseris ueritatem caliginemque illam, quam conabaris offundere, discutis. cum enim diois eos se ecclesiae reddidisse, procul dubio fateris eos extra ecclesiam fuisse. ubi ergo antequam se ecclesiae redderent fuerunt, ibi baptizauerunt; ergo extra ecclesiam baptisma fuit quod dederunt. ab hoc io inexplicabili inplicamento dum te conaris euoluere, rursus inuol- ueris. dicis enim ideo eorum baptisma non debuisse rescindi, quia intra diem praestitutum restituti peremptoria sententia non tenerentur. quomodo ergo dicis ante diem restitutionis non fuisse ab ecclesia separatos, quos ante diem dilationis confi- » teris ecclesiae restitutos? si homines sumus, si qualemcumque rationem, si sensum habemus humanum, si non pecora peco- ribus, si non ligna et lapides lignis et lapidibus loquimur- non meis tantum, sed ipsis etiam tuis uerbis eminet apparet elucet in Maximiani sacrilego schismate baptismum datum ao uestros ausos non fuisse rescindere, qui homines baptizatos in ecclesiis, quas in gratia domini proprio labore apostoli propaga- runt, non dubitant christianos negare exsufflare rebaptizare. tu dicis, tu scribi8 — ecce te ipsum audi, lege te ipsuui — , tu, in- quam, dicis, tu scribis in eos omnes, qui in Maximiani scbismate * perstitissent, contracto a uestris concilio prolatam esse senten- 3. 12. 25 cf. epist. Crenc. et 111 15, 18 1 eam sententiam WYml eamque sententiam (om. quam) Ym2R eaqne sententia qoam v 8 respondis WYml 5 reddiderint R 6 aeeria II' caligineqne Z illa II' quam om. WYml 7 decutis YmSB 10 fuit quod] baptisma (del.) quod W, om. XZv ab] ad WYml 11 inexplicandi (»'. e. inexplicauili) W 13 praestitum II' reatitui Xml 14 terentnr H' tenentnr Yml 15 dilectionie W 16 quali- cumque ratione R 19 etiam ipsia v 21 qni] qnia Yml 22 labare Wml propagaoerunt Yo propagauerint K 23 exnfflare Z 24 lige W tu inquam] taniquam W lib. IIII 29, 36-81, 38 537 tiam; tu dicis, tu scribis hac sententia consensu otnnium con- iirmata placuisse tamen dilationem temporis dari, intra quod si qui corrigi uoluisset innocens haberetur; tu dicis, tu scribis non solum duos inde quos memoro, aed multos alios purgatos t atque innocentes se ueetrae ecclesiae reddidisse; tu dicis, tu scribis ideo eorum baptisma non debuisse rescindi, quia intra diem praestitutum restituti peremptoria sententia non tene- rentur. XXXI. 38. Quid, quid tantum praeualet in ingenio tam bono 10 causa tam mala, homo cordate, homo litterate? isti, in quos propterea est illa prolata aententia, quia, sicut ipse dicis, in Mazimiani schismate persistebant, antequam, sicut dicis, resti- taerentur, ubi erant ibi sacramenta celebrabant, ibi baptizabant et, ut uerbis illius plenarii concilii magis utar. ibi uiperei i5 seminis noxios partus tardo calore uaporabant, ibi publici faci- noris et parricidii sui feta scelerum uota gignebant, ibi par- turiebant iniustitiam, concipiebant laborem et pariebant iniqui- tatem, ibi iam non confusa criminum silua nomina eorum designabantur ad poenam, ibi eis indulgentiae fine, dum cle- 20 mentiae dimitteretur linea, iam causa quos puniret inuenerat, illuc eorum tamquam in asperos scopulos ueridica unda nau- fraga membra proiecerat, eorum pereuntium ibi erant litoia Aegyptiorura exemplo funeribus plena, nec ipsam inuenientium sepulturam, ibi non Bolum Maximianum fidei aemulum, ueri- 14 cf. Sententia concilii Bagaiensia 16 cf. Ps. 7, 15 1 ac WTmJH 3 quia Zv 4 quod Yml 5 se] seu WYml 6 qoi W 7 restitui Xml teneretur WYml 9 quid, quid scripsi quidquid W quicquid XYmlZ quid Ym2Ro in om. v 11 eicut dicis ipse dicia W 13 celebrant W 14 illis c 15 semi minis W nizios Yml tardui Wml 16 feta| facta W faeta XmlYmlZ foeta Xm2Ym2 17 laborem mij. Y. dolorem in textu del, cf. Em. 10 18 ibiam W fnsa (con om.) W 19 de»ignabatur WYml in addidi indulgenti WXYmlZ fine scripsi fune WXYmlZ funis Ym2Rv, rf. Em. 10 21 ueredica Ym2 naufragia WYml 22 menbra YR erat Xml littora XZv 23 egiptiorum W funebue Wmt funebris XZ in- uenientia WXmlYR, cf. c. 16, 18 538 VI. Contra Cresconium tatis adulterum, ecclesiae matris inimicura, Dathae, Corae et Abiron ministrum de pacis gremio sententiae fulmen excu3serat nec solum mors iusta sui sceleris condemnabat, sed etiam traliebat ad consortium criminis plurimos catena sacrilegii, ibi erat uenenum aspidum sub labiis eorum, ibi eorum os male- b dictione et amaritudine plenum, ibi ueloces eorum pedes ad effundendum sanguinem, ibi contritio et infelicitas in uiis eorum, ibi uiam pacis non cognoscebant nec erat timor dei ante oculos eorum. ibi iacebant abscisa merabra, quae pestifera putredo ita coiruperat, ut plus haberet in abscisione solaminis quam 10 in remissione medicaminis, ibi erant famosi criminis rei Uicto- rianus Carcabianensis et ceteri cum isto duodecim, inter quos Praetextatus Adsuritanus et Pelicianus Mustitanus, de quibus receptis agimus, qui eundem Maximianum praesentes ordinaue- rant, hoc est funesto opere perditionis uas sordidum collecta 15 faeculentia glutinauerant, ubi tanto facinori tamquam inlicito incestui clerici Cartliaginis lenocinium praebuerunt. tnles mini- stri sacramentorum nondum correcti, nondum uobis redditi ac restituti in schismate Maximiani baptizauerunt, post tales ministros sacramentorum correctos redditos restitutos uestri so non rebaptizauerunt. XXXII. 39. Quid sola in uobis praeualet animositas? aii- quando adtendatur, aliquando audiatur et ueritas. quid iniciuntur inanissimae nebulae dilationis datae? non ipsis data est. de quibus dictum est: damnatos esse cognoscite, de quibus 25 etiam praedictum est quales fuerint, quid fecerint, cur eos oportuerit iam sine dilatione damnari, quod scilicet Maximi- 5 cf. Ps. 13, 3 25 Sententia concilii Bagaiensis 1 dathe WY datae A' core WYR chore Zv ministruro et abiron Zml 3 sui sceleris] suis clericis WYmlR 6 pedes eorom Z 7 saguinem W 8 ibi) et v 9 membra abscisa v 11 famasi II' 12 carcabianenses WYml cum isto caeteri XZ 18 Aasuti- tanus v mustitatus WYmlR 16 feculenra WYml feculentia XZ fulenlia R ibi Ym2R tanti W 17 incertui W cartaginis YR laenocinium W praebuerint R 19 baptizauerint WXmlYml bapti- zanerant YmXRv et post R 28 attendatur WXYZ 27 iam om. Z lib. IIII 31, 38-33, 40 anuni inpositis manibuB praesentes ordinauerunt; hoc est enim quod significarunt dicendo, quod funesto opere perditionis uas sordidum collecta faeculentia glutinauerint. illis autem data est dilatio, qui ordinationi Maximiani non interfuerunt quamuis in 5 eius societate atque schismate coristituti. tantum quia manus ei, quod absentes fuerant, non inposuerunt. sic enim a damnatis ordinatoribus eius eadem concilii sententia distinguntur. nam cum dixissent 'illos' — quorum et nomina conscripserunt — 'damnatos esse cognoscite', eos autem, inquiunt, quossacri- io legi surculi non polluere plantaria. hoc est qui a Maximiani capite proprias manus uerecundo fidei pudore retraxernnt, ad matrem ecclesiam redire permisimus. quid planius, quid distinctius, quid apertius? illos dicunt famosi criminis reos, qui funesto opere 15 perditionis uas sordidum collecta faeculentia glu- tinarunt. damnatos esse cognoscite, hos autem dicunt, quo8 sacrilegi surculi non polluere plantaria, hoc est qui a Maximiani capite proprias manus uere- cundo fidei pudore vetraxerunt, ad matrem eccle- i» siam redire permisimus. et quia ex illis damnatis duo postea ealuo honore suscepti sunt, non inuenitur hoc quemad- modum defendatur, nisi ut omnibus dicatur dilatio fuisse con- cessa. XXXIil. 40. Sed coucessa sit omnibus. nempe quotquot ad 25 uos ab illo schismate redierunt, antequam redirent, illic fue- runt, illic baptizauerunt, inde ad uos sine destructione sui 2 cf. Sententia concilii Bagaiensia 9 Sentcntia concilii Bagaiensis 3 feculentia WXYmlRZ 6 posuerunt H" si enim WXmlY, del. Y, om. Rv 7 eius om. Rv distinguuntur Rv Enaui Wml 9 inquiunt autem eos Xml inquiunt eos autem Xm2Z sacrilegii Yml 10 a om. IF 11 manus] mane W 12 traxerunt WXmlYmlR,ittmUn. 19 13 ante qnid planiue del. hoc est W 15 feculenta WYml feculentia XRm2 fuculentia Rml 18 a om. W 20 permisimus redire v ex 8. I. Y 24 Sed concessa om. W quotquod Yml 25 redierunt] retdierint R 26 unde Zml distructione R 540 VI. Contra Cresconiam hOBoris et baptisini redeuntes, si froBa adsit, ora uestra clau- serunt. cum enim quaerimus, anteqaam se, sicut ipee dixiati. ecclesiae reddidissent et ante diem praestitatum restitati fnis- sent, ubi erant, quid aliud uos res ipsa respondere conpellit nisi 'in achiamate Maximiani', propter quod in omnea illa est 5 prolata sententia? ibi ergo baptizarunt eoe, in qaibus ad aos simal inde nenientibns baptismam Ghristi non ausi estis re- sciudere, quia coacti estis agnoscere. unde ipso facto ueatro, opere uestro, iudicio uestro aduersus uos merito recteqae con- cluditar agnoscendum esse baptismnm Christi, etiamsi extra 10 ecclesiam datns fuerit, et ideo nos hoc pie cognoscere in uestris, oos impie rescindere in nostris. XXXIIII. 41. Sed forte paenitet talia te uerba posuisse, quae hanc ueritatem nimis urgerent, quoniam dixistd: factum est ut xe eeclesiae reddukssent et ante diem praestitutum restituti 15 peremptoria sententia non tenerentur, ut respoflderetur tibi: 'quomodo se ecclesiae reddiderunt, quomodo eidem restituti sunt, si ab ea non erant separati? aut si separati erant, quomodo baptizabant?' sed quid aliud diceres, nisi quod ab eis andieras quos consuluisti, cum ex hac causa litteris meis ualde per- » mouereris? et tamen fortassis te argaant reprehendant, quod talia uerba incaute posueris. est quod te aduersus eos maxime muniat ac tuam tristitiam consoletnr. nam et ipsi in eiusdem concilii decreto talia posuerunt; unde si nobis lecto isto opus- culo nostro ita respondere uoluerint, qnod eis non praeiudicent » uerba laici sui, uerba ipsorum continuo recitabimus: eos autem, inquiunt, quos sacrilegi surculi non polluere plantaria, hoc est qui a Maxiraiani capite proprias 14 epist. Cresc cf. III 15, 18 25 cf. pag. 366, 10 26 Sententia concilii Bagaiensis 4 ibi IVXml con(-m-A-)pelli8 WXmlYml 5 illa in omnea c 6 baptixanernnt ItZv 9 nos et Zml 10 si etianisi W 11 fnirit Wml 13 te talia Z 14 orgnerent R 16 sentia W 18 ant si aeparati erant om. B 20 consolnisti W ac Wml permoaeris WXYmlZ 21 te reprehendant v 28 consuletur WYml in eiusdem om. R 25 nolnerunt WYml ab eis Wml 28 est) e Xml a om. W \ lib. IHI 38, 40-85, 42 541 maous uerecundo fidei pudore retraierunt, ad raatrem ecclesiam redire pevmisimus. cum enim eis dicitnr: 'isti, quoe ad matrem ecclesiam redire permisistis, ante- quam redirent, ubi erantv, similiter urgentur ac tu paulo ante & uerbis a te positis urgebaris. ubi enim eos fuisse respondebunt nisi in schismate Maximiani? sed ubi uolunt eos fuiese con- tendant: certe qui ad ecclesiam redire permissi sunt in eccle- sia non fuerunt. ergo extra ecclesiam baptizauerunt et simul baptizatores et baptizati ad ecclesiam redeuntes nec illi honores 10 quos extra gesserant nec illi baptiama quod extra acceperant amiserant. XXXV. 42. Et tu quidera, quaotum potuisti in causa mala, caute locutus es, ut diceres: placuit tameti decreto amcMi dila.tionem tcinporis dari, intra quod si qui corrigi uoluisset . 15 iniwcens hoJteretur. i 111 autem uec corrigendos eos fuisse dixe- runt quibus data est illa dilatio, sed tamquam omnino inpol- lnti atque innocentes in Maximiani societate fueriut, sic de illis loquuntur, cum ipsam prorogant dilationem. quid est enim aiiud quod dicunt: eos autem, quos sacrilegi surculi «ononpolluere plantaria,ad matremecclesiam redire permisimus, nisi: 'quos non polluit consortium Maximiani, ad matrem ecclesiam redire permisimus'? ac ne parum sit, uide quid adiungant: quanto enim de reornm, inquiunt. morte purgamur, tanto de innocentium reditu gra- 25 tulamur. cur itaque tu dicis placuisse dilationem temporia dari. intra quod si qui corrigi uellet innocens haberetur, cum eam uideas inpollutiB atque innocentibus datam? sed uidelicet 13 epist. Cre8C. cf. III 15. 18 19. 23 Sententia concilii Bagaiensis 1 traxerunt WXYmlR 2 eis om. XZ 4 urguentnr R ac] nt Ym2R 5 urguebaris R 6 uoluit Zml 7 quid W pennis>i •unt) permisimug in ras. W permisi »unt YR 10 illi] ili W 14 quis XmSZv 15 habere W illa Wml 17 atque] at W 19 quos om. R 20 plantariam WYml 21 nisi quos — permisimus om, WYRv quo«] quod X 23 morte inquiunt XZ 24 mortem WYml 26 quis XmlZv noluisset Z haberet II' 542 VI. Contra Cresconium tu timuisti. ne tibi diceretur: 'quare dabatur dilatio eis, quos non polluerat Maximianus?' ideo dilatione illa corrigendos esse censuisti. illi timuernnt, ne sibi diceretnr: 'quare in snis honoribus pollutos suscipere uoluietis?' ideo se inpollutis dila- tionem dedisse dixerunt. 5 XXXVI. 43. Proiqde singula timuistis, sed alterutrum oppu- gnatur ex altero. nam tibi dicitur: 'quomodo existimas corri- gendos quos tui praedicant impollutos?' illis autem dicitur: 'quomodo asseritis impollutos etsi non manum inponendo capiti Maximiani, tamen schismatis eius communione maculatos?' 10 cuius autem animus, cuius uires, cuius lingua sufficiat proloqui tam intolerandum dolorem? ut pars Donati discissa resareiatur. nec socios Afros in Africa polluit Maximianus: ne ad ipsam radicem unitatis rami fracti regredi permittantur, tot remotis- simas gentes polluit ex Africa Oaecilianus.. is XXXVII. 44. Ex die concilii Bagaiensis, hoc ost octauum Kalendas Maias. usque ad diem datne illius dilationis. hoc est VIII KI lan, VIII menses numerantur. in hoc tam longo tem- pori3 interuallo illi. quibus dilatio data esl, maculabantur socie- tate damnati Maximiani an non maculabantur? si maculabantur. *> quomododicitur:eos autem,quos sacrilegi surculi non pol- luereplantaria.admatremecclesiamredirepermisimus? si non maculabantur, quomodo nos atque omnes quae ubique sunt christianas gentes potuit ignotorum, non dicam falsomm, macu- lare alienorum contagio peccatorum? sed ideo, inquis, dilatio » 16 cf. III 56, 62 21 Sententia concilii Bagaiensis 25 epist. Crese. 1 tu om. II' 2 dilatio Yml 3 quare] quasi R 8 inpollutos R 9 asfertis W manu WXmlYmlR iponendo W 10 schiemati WYml communionem WYml 11 animos WXmlYml rcuires Wml suf- ficirat Wml 12 intollerandum W 13 afrons W polluat Ym2R. sed tn Y a rursus eras. 14 fructi WYml 16 concilio R eat] add. ab YmSRv octauum scripsi octabu W VIII XYRZ octAuo v 17 k* XZ k YR calendarum v MAI XYR IAN (del.) mall Z maii v dilationis illiue Rv 18 k YR ianuari W octauum calendarnm ianuarii r teporis Xml 20 si maculabantur om. W 21 quos om. R 25 con- tagia R inquit Yv lib. IHI 35, 42-37, 44 543 data rst, qnae si trnnjtisset illis non redeunlibn». tntie macu- larentnr et in poenam damnationis iwnrrerent. non ergo eos peccatum illius societatis, sed diei constitutio maculabat. si ergo nullus dies cons.titnerettir, inmaculati utique permanerent. 5 quid de uobis male meruit orbis terrarum? cur eum maculatum perhibetis peccatis alienis, cui nullum diem dilationis consti- tuistis. cum tanta sit uestra potentia, ut homines quando uolunt peccatoribus socientur et quando uolueritis inquinentnr? innocentes et impolluti erant, quibus in parte Maximiani dabatur io dilatio, intra cuius diem si remearent ad uos, haberent integri honoria ac fidei fundamenta; si autem ille dies eis non rede- untibus praeteriret, tunc poliuti, tunc scelerati, tunc perditi supplicium damnationis incurrerent, tunc humiliarentur per paenitentiam degradati. o (ratio) mira piaedicentium hominum 15 non iam. ut uetus prouerbium fertur, quod uolumus sanc- tum est, sed etiam 'quando uolumus et quamdiu uolumus'! contingat alicui uestnim in naue orare nobiscum. iam pollutus, iam traditor appellatur: communicant altaria damnatores Pri- miani cum Maximiano neritatis adultero, ecclesiae matris ini- 20 mico, Dathae, Corae et Abiron ministro et per VIII menses innocentes inpollutiqiie persistunt. proinde si qui ex his nonum Kt Ian se uestrae communioni reddiderunt, de innocentium estis reditu gratulati. eorum scilicet quos sacrilegi surculi non 15 cf. Parm. II 13, 31 1 si) ait II' 2 cos om. Z 3 peccatu II* peccato XmlYlt diei] dei WR di Yml 5 euml enim WYRv 6 peribetis II' diem om. WYR dilationis dieni Ym:> tempus dilationis r 8 uolunt| uolue- ritis Ym2R, rf. III 30, S3 init. secie.ntur (t eras.) II' 9 et impolluti] etiam polluti WXmlYR 10 6i mearent IJ'?n/ si it. («. an iteruraV) mearent Wm2 si rcinaiicrent Xml 12 praetcrirent WXmlYml 13 hu- miliaretnr II' 14 paenitcnliam (am in ras. m'!i X degradati. o ratio gcripsi degradatio WYZ degratio (d et io in ras.) X degradatione R. cf. index s. u. degrado mira in ras. Xm2 15 ut om. Z 17 naui v 20 datae X chori; Z habiron YR octo Zv 21 quis WXmlYml non V Xml non V WYml V XmZ V Ym2RZ nono ti 22 k YR calendarum ianuarii e so| scu WYml 544 VI. Contra Cresconium polluere plantaria. quid uos promeruerunt tot diea VIII men- sum a die VIII Kl Maiarum usque ad diem VIII Ki Ian, quos ita sanctificastis, ut per eos quicumque communioni sacrilegi atque damnati Maximiani cohaererent, non polluerentur nec efficerentur nocentes: et quid uos offendit tam sanctus dies & natalis ipsiua domini nostri, ut solus aduentu et transitu suo pollueret innocentes, atque in eis qui in illo schistnate bapti- zarunt per illos omnes dies sanctue maneret baptiamus Christi et inmundus fieret per natalem CbristiP XXXVIII. 45. Quid non audeat humana temeritas, cum in 10 sententiam nefandi praecipitatur erroris, quam relinquere propter uanitatem pudet et defendere contra ueritatem non pudet? sed quid hinc plura, ubi quilibet obstinatissiraus, qui contra omnes uoces rationis obduruit, necesse est fateatur de quibus dicitur: se ecclesiae reddidissent et ante diempraestitutum restituti essent 15 — quae uerba ipse posuisti — , eos denique de quibus dicitur: 'ad matrem ecclesiam redire permisimus': 'de inno- centium reditu gratulamur': 'ac ne angustum rede- untibus tempus spem salutis artatae diei pressur* Bubdncat, usqueinillumdiem agnitionispandimus so ianuam, ut integri hoporis ac fidei regressi habeant fundamenta. quam quisquam si ingredi nequiuerit pigra segnitia, sciat sibi ad omnes ueniales aditus uiam esse subductam': 'e t post praestitutum diem redeuntibus fixa paenitentia' — quae uerba trecenti et » decem in sententia sua totiens inculcarunt — , necesse est, inquam, quilibet aduersarius fateatur eos, de quibus ista dicuntur, ante- 15 epist. Cresc. cf. III 15, 18 17 Sententia concilii Bagaiensie 1 mensium XYmZRZv 2 k YR mal X maii Z ad] a H" k YR ianr X 3 communiome WXmlYml 4 popollnerentur n* 7 quij quos Z baptizauerunt c 8 oinnes illos Zmlv dies om. R 9 fieret et R 12 contra] propter XZ 14 rationes R fatetur WXmlYml dicit R 15 si ae YmSRv 19 praeeura W 21 hac WY 22 qua WXmlYR quisqae XZ si quisquam /// 54, 60. IIII 4. 5 24 subducta Xml 26 sentia W toties Rv 27 eos de] eosdem v lib. IIII 37, 44-39, 46 545 quam se uobis redderent. antequam uobis restituerentur, ante- quam ad uos redirent, antequam regressi ianuam dilationis ingrederentur, non fuisse uobiacum, extra uestram communionem in eo schismate, qno se a uobis separauerant, baptizasse? inde .'- uobis redditi ac restituti ubi a uobis alienati erant, inde ad uos redeuntes et regredientes quo a uobis foris erant, et tenuerunt non deminutos honores suos et secnm introduxerunt non rebaptizandoa baptizatos snos. XXXVIIII. 46. Quid adhuc pessimae caasae patrocinium iu pertinaci8simum praebes? adquiesce tandem non mihi, sed ipsi qua conuincimini ueritati. uide quam uerum dixerim, quod frustra labefactare conatus es, 'quanta sint pro pace toleranda". atque — ut eisdem identidem uerbis utar, quibns in illis lit- teris ubus sum — 'pro pace Christi redite ad ecclesiam ■e> quae non damnauit incognita, si pro pace Donati placuit reuocare damnata'. si enim ex his duodecim, quos cum Ma- ximiano sine dilatione damnauerant, Felicianum et Praetex- tatum postea receperunt, quomodo falsum est eos reuocaase damnata? si autem et ipsis dilatio data est, quos dixerunt » damnatos esse cognoscite, etiamsi nullus eorum postea remearet, placuit tamen reuocare damnata, quando post sen- tentiam. qua dictum est: damnatos esse cognoscite, data est dilatio, qua eis liceret euacuata damnatione remeare. haec dicta sufficerent, etiamsi uerum esset quod te dicis, cum bac 25 cansa Maximianensium ualde permotus esses, a tuis episcopis cognouisse; quid autem agis, quia et falsum est? quaere aut, si habes, inspice diem gestorum proconsularium, quo postulatio dicta est a Titiano aduersus Felicianum et Praetextatum, ut 12. 14 Petil. I 13, 14; cf. Cresc. III 25, 28 20. 22 Sententia con- cilii Bagaienaie 24 cf. epist. Cresc. et III 14, 17. Ull 28, 35 init. 27 cf. III 56, 62 4 in] i W 5 erant om. W unde W 6 redeuntibus B 7 tenu- erant WYB diminutoe Wv 11 quam uinciraini B 12 est WYml 18 eidem WXmlYml 15 Donati] damnati W 20 etiamsi nullun— 22 esae cognoscite om. W 24 snffecerent Yml esset om. W 25 epicopig W 26 qnare R 27 proconsolarium W quo] quod B VO. Aopist. o. Don. II. 35 546 VI. Contri Crtico»ium pellerentar locia, et uide, quanto post diem illias dilationia hoc facturn est. nam dies est concilii Bagaiensis eonsulatu Aogastorum Arcadii ter et Honorii iteram VIII Kl Mai, dies aatem diUtioais hine asqae ad VIII Kl Ian, postalatio aero ista Titiani dicta est post istam consalatam die VI Non Mar. s XL. 47. Proinde apparet tertium ferme agi mensem, com a proconsale petitnr. ut Felieianas et Praetextatus sedibus pro- pulsentur tamquam collegae Maximiani, quos sibi consociauerat ad furorem. nam cum memoratas aduocatas de Maximiano quod sufficere uidebatur in eadem postulatione dizisset: eos m quoque, inquit, quos alienae praesumptionis error adtraxerat, portu primo proposito paenitendi, si reuerti cuperent intra tempus ad religionis trami- tem destitutum, pari uigoris ammonitione conpe- scuit. sed suis institutis iniquitas delectatur et \t> semet ipsam non deserit. cum semel praecipitata conruerit. idemnamqueMaximianuscoeptamnutrit aodaciam et alios sibimet consociat ad furorem. interquosetiam Felicianus quidam, quiprimorecta sectatus deprauationis huius attaminatione fusca- » tur, in Mustitana positus ciuitate deo omnipotenti parietes consecratos, ecclesiam uenerandam quasi quadamobBessionecrediditretinendam. huncetiam Praetextatus in Adsuritanis partibus imitatur. au- disne aduocati uerba praeclarissima et manifestissima, quibus » dicit istos, de quibus agimus, quiaportum propositum paenitendi. dum suis institutis iniquitas delectatur, cum semel praecipitata 8 anno 394 5 anno 895 10 Postulatio apud Herodem procon- anlera; cf. III 56. 62. IIII 4, 5 1 quantum codd. post] potest Yml dilationia illius Rv 2 alt. eet om. R bagaienses Tml 8 augg X aug WYRZ archadii XZ ter] iter W k YR, item Un. 4 5 istnm] illura t> NoB] N R mart. Z 9 cum] com W 10 dixit W 18 reuerenti WYml relegionis W 14 prestitntum Ym2R, ut male coni. v admoniti..ne Zv 15 institutis] add. inquit YmZRv iniquitatis Yml 21 positi» WYml 24 Asauritanis v lib. HII 39, 46—41, 43 547 corruerit, coBtempeerunt, locis «cclesiaaticifl eipellendos? ubi fli diee pooset latere goatorum, cniuis obtunsissimo satis eluceret, quod cootra eos non ita proconsnlaris potestas adiretor, nui aut illo conoilio fuiasent, siout illi magis apparet, sine ulla 5 impertita dilatione damnati aut intra diem dilationis, si omnibus data est, uobis restitui noluissent. cum uero etiam dies gesto- rum cuiuslibet obstinati ocnlos auresque sic feriat, usque adeo illos etiam post transactum dilationis diem in uestra commu- nioae non fuisse et Maximiano cohaesisse, ut ob hoc aduersus iu eos tam torribilis indiciariae iussionis impetraretur auctoritas. quid ad haec dicitur? quid adhnc contra tam perspicuam ueri- tatem mira inpudentiae caecitate contenditur? quid adhuc ab eis, qui pro unitate partis Donati etiam concordiam sacrilegorum damnatorum tenere uoluerunt, contra nuitatem Christi tanta 1» insania rebellatur? quid adhuc baptismus Christi, etiam in sacrilego schismate ueneratione debita cognitus, in tot catholicis gentibus impia praesumptione respuitur, sacrilega repetitione uiolatur? XLI. 48. Nolo quaerere, quanto post buius postulationis diem, »i qua Felicianus et Praetextatus Titiani aduocati uerbis tam grauiter accusantur, in uestram communionem recepti sunt. sufficit, quod eadem postulatio tanto post finem praestitutae illius dilationis eos a uestra communione separatos in Maxi- miani schismate fuisse conuincit, quos postea recepistis, quo- » rum honores nulla ex parte minuistis. a quibus datum quamuis in sacrilego schismate baptismum, sicut re uera timendum fuit, 2 cuinisl cuius WY cui Xml, del. Ym2, om. R obtunsissimos WXmlY, del Ym2, om. R 3 contra] tra Wml adiratur Wml 4 illic XYm2Z (illi == illic) 5 dilatione impertita XZ si] qui Ym2R si in Zml 6 datue Ym2R 7 obatinatione WXmlYmlR 8 uestram WXmlYmlR communionem XmlYmlR 10 ussionis XmJ impera- retur (*. ». uel impetraretur) Z 11 ad hsec] adhnc Xm2Z peraspi- cuam W 12 miror WXmlYmJ conditnr Yml 13 pro] com Ym2Rv, om. WXmJYmJ unitatem WXmJYml 17 praerumtione W praesumtione Yml 21 sint Z 22 praestntae W 23 illis WYml commnniore YR separatores R 25 partem Xml 35» 548 VI. Contra Cresconium rescindere timuistis. numquidnam in hac causa se contra nos lingua cuiuslibet pertinacissimi commoueret, si se moueri in hominis ore et sub hominis fronte sentiret? erraui plane, fateor, in eo quod in illis litteris posui de illa Bagaiensis concilii sen- tentia, quoniam dizi: cum apud eos decernenda recitata 5 est, ore latissimo adclamauerunt, nunc autem, cum a nobis recitata fuerit, ommutescunt. uerum est quod tu dizisti: ecce non ommviescunt ; uerecundia quippe in rebus tam manifestis uel etiam ipsa inpudentia ommutescere potest, insania non potest. neque hoc dictum de te accipias, qni tuis 10 episcopis mentientibus credidisti, nec de illis omnibus — neque enini omnes de hac re permotus consulere potuisti — , sed de his, qui cum scirent quanta et quando contra Praeteztatum et Pelicianum apud iudices gesta sunt, hoc quod tuis inseruisti litteris tibi ausi sunt dicere, quod ante diem praestitutae dila- i& tionis Felicianns et Praeteztatus uestrae communioni restituti peremptoria sententia non tenerentur obstricti. aut si et ipsi forte ista nescierunt, nunc saltem, cum haec legitis, taceat uerecundia, taceat et ipsa qualiscumque hominis est inpudentia; sola certe quae contra tam euidentem ueritatem clamet relin- *> quatur insania. et illa erit fortasse sanabilis, si conpescatur a sanis. XLH. 49. Nunc uide, quemadmodum de me dizeris: testis mendax non erit inpitniius, cum putares me in hac Mazimia- 5 Petil. I 10, Uj cf. etiara Cresc. III 26, 28 8. 28 epiat. Creac. 5 cf. III 15, 18 1 nnmqQidnam scripsi numquid iara codd. v hac] ac s. I. W aoi W 3 pr. hominis (is »n ra». m2) X hore WYml 4 pr. in om. WXmlYRv literis R 5 quoniam] qno R 6 le(-e- Yi?)tu!Bimo WYR 7 fuerint WXYmlRZ ommutescent WXmlYml obmutescunt RZv eet om. R quod tu] quoniam (qfim) W quo Yml quod Ym2Rv 8 obmutescunt RZv 9 inprudentia WYR obmutescere WRZv 12 permotos YmlR 18 iis v contra om. R 15 literis R 16 commnnionis WXmlYml 17 peremtoria R 18 ista om. W saltem] autem R 19 est ho- minis Z inpradentia W 20 ueritatem om. R clamet Xm2Z clametet WXmlYml clamat Ym2v clamat et R insania relinquatnr e 21 fortassis e ilis si euan. W lib. HII 41, 48-43, 51 549 nensium causa fuisse mentitum. ego tibi hoc non repono; forte quippe locutus es quod incauta amicitia credidisti, non quod fallaci corde finiisti. homines sumus; qua tandem uigilantia efficere possumus, ut uel putando uel loquendo in aliquo non 5 labamur? sed contra medicinam correctionis obsurdescere non debemus. XLIII. 50. Nunc adtende, quantam mihi etiam in ceteris partibus epistulae tuae causa ista Maximianensium praebeat respondendi facilitatem. quidquid de traditoribus uelut nostris io dicendum putasti, quamquam uestri potius hoc fecisse doceantur, * quod et in illo trium uoluminum opere satis superque mon- straui. uide tamen et responde, si potes. utrum hoc crimen, quorumlibet fuerit, polluere potuerit in UDitate tot gentium christianos uel longe remotissimos uel longe posteros, si cri- 15 men sacrilegi surculi Maximiani maculare non potuit uel socios Afros, quibus dantes dilationem trecenti et decem episcopi uestri dixerunt: quos sacrilegi surculi non polluere plantaria. uel uos ipsos, qui non solum istos quos inno- centes dixistis, uerum etiam in illo sacrilegio iam damnatos a) tanta concordia suscepistis. 51. Dicis orientalibus nota fuisse crimina traditorum, quando tibi Afro Maximianei\sium schisma in Africae capite commis- sum, antequam meas litteras legens ualde permotus consuleres episcopos uestros, incognitum fuit et. cum consulnisses, uerum 26 ab eis audire minime potuisti. quos certe si defendis, ne dicas mentitos, concedis ignaros, et tamen nec nos nec orientis et occidentis tot tantosque populos saltem nescire permittis cau- sam Caeciliani, cum isti nesciant Praetextati et Feliciani, quos 9 cf. epist. Cresc. 11 lib. I— III 17 Senteutia concilii Ba- gaiensis 21 cf. epist. Cresc. et III 84, 38 1 mentitum] mentium W quippe forte v 2 non] num H 3 fliisti WXmJYml ■> obsurdiscere WTml obsordcscere R 7 attende WXYZ quanta WXml 9 quicquid XYRZ 10 fecisti W 14 posteros) positos Ym2R 28 literas R legeres WXYmlZ, forl. legeres 26 orientes A' 27 occidentes WX nec scire WR 560 VI. Contra Cresconiom treoenti et decem, hoc est aut omDes aut prope omneg epi- scopi partis Donati, Afri Afros in Afriea damnauerunt, Afri AfroB in Africa susceperunt. XLUII. 52. Inseris principium Serdicensia concilii, unde probare conaris, qnod orientales episcopi cognito erimine tra- 5 ditoium parti Donati communicauerint, hoc uno magno acilicet documento, quod inter episcopos quibus scribnnt Donati nomen inuentnni est. nec tamen ibi aliquid legitur eos de Afria tra- ditoribus oognouisse. quod quidem concilium, ne te lateat, Arrianorum est, quos iam tu inter alios haeretieos nominaati, 10 nee additis ciuitatum nominibua legi solet, quia nec ipse mos est ecclesiasticus, quando episcopi episcopis epistulam scribunt. unde ncscio quis iste Donatus miror si non in uestris litteris Cartbaginiensis factus est, quamquam potuerint illi tam lon- ginquis terris ab Africa separati eo ipso tempore quo scribere u uolebant requirere, quisnam episcopus esset Carthaginis, 14 obtatos R 16 persequutionem WXYZ [passtm, iustum om. Z 17 iam om. If* 18 attendi WXYZ 19 paru euan." W est om. Z 21 nomine (ne w rat. m2) X 23 re.Iegiosi (g eras.) W persecuntur R 24 noncendi W con- solendi WYml ueteri XYm2BZ 25 proferre WYml quamuis (s tupra ras. m2) X, om. W 26 docere Ym2 uelJe] ille WXmlYml illa Ym2R VI. Contra Cresesnian profero; fuerunt enim alterius dispensatioms et temporia. iam post reuelatam et oportuno tempore eommendatam mansae todinem episeopi nestri, qnod qnidem bos noa dieimus inatnm. sed qnamdin ibi ea et talem eansam defeadis tn dieere eogeris, episeopi, inqnam, nestri nestros sehismatieos peraeenti sunt XLVII. 57. Iam itaqne non dieo: 'peraeeutionear passna est Maiimianus, feeit Optatns', qnoniam boe nos ignorare respon- des et ita feeit, nt hinc nulla possim gesta recitare; qnam- qnam in tam recenti memoria ciuitates ipaae si interrogeotnr. oegare non possnnt. boc ergo non dieo, sed dieo: 'perseentionem passos est Maximianns, fecit Primianns' et reeito gesta, qni- bns ostendam domnm, qoam Maximianos propriam defendebat, Primiannm procnratione mandata exorcisterii ecelesiastici no- mine, fanente sibi Sacerdote legato, qaod ipsa gesta indicant, abstuliase. sed iustitiae, non gratiae fuerit indei — non abnno, non refello — : cur ergo Primianns apnd acta magistratns Cartha- giniensis inter alia, quae de nobis contumeliose prosequenda mandauit: illi, inquit, auferunt aliena, nos intermit- timns ablata, cnm ipse abstulisset aliena, si Maximiani erat domus, si autem Maximianus eam potius usurpanerat, non intermisisset ablata? sed si neque hoc ad persecntionem uis pertinere, dico episcopos uestros et clericos uestros Maxi- mianensibus in eis sedibus manentibns, in quibus antiquitus fnerant ordinati, fecisse persecutiones, apud proconsules accu- sasse, impetrasse iussiones eisdemque iussionibus exsequendis officiorum instantiam et ciuitatum auxilia meruisse. ut illi, qui iam fuerant Bagaiensis sententiae seueritate damnati et a 18 cf. Breuic. III 8, 11 2 opportano v 3 aeitri qaod »'n ra». Xm2 qao« WYml iasli Xm2Z 4 ei| est WXmlYmlR h pers. sunt) persequntu Xml 7 respondis WXmlYmlR 10 possint Xm2Z 11 gestim WYml 14 Sseerdote $cripsi sacerdote codd. v, cf. cap. 3, 3 apud legatnm C«r- thaginis 16 magistra euan. W cartbaginensis WRZv 17 con- tumeliore W 18 inquid W 21 intermusiset (s eras.) W 24 aceu- case X 25 exequendos Yml exeqnendis Ym2Z 26 instantia Xml 27 fuerat WYml lib. 1111 46, 56-48, 68 555 uestrae commanionis corpore, ne per cancta membra pestilens uirus inreperet, conpendioso dolore praecisi, et nullum iam uobis facientes suae communionis morbida contagione pericu- lam cam praecisis pariter plebibus suis propria conuenticula 5 freqoentabant, loea et basilicas quas non inuaserant cum po- pulis slbi cohaereotibus perpetua possessione retinebant, terre- rentar proturbarentur ezpellerentur, renitentes exhiberentur. XLVIII. 58. Lege quae de illis uel in illos aduocatis pro- aequentibus dicta sunt, quae obiecta crimina sacrilegii, quo 10 impetu accusationis concitatae sant potestates; quaere quae faeta sint Saluio Membresitano, quia non ei potuit illius per- seeutionis exagitationibus extorqueri, ut rediret a consortio criminis, maluitque se committere examini et persecutoribus suis in proconsulari iudicio respondere, ea credo fiducia, quod » sciret aduersarios suos legibus contra haereticos promulgatis uti non posse apud iudicem, nisi etiam se ipsos eis pariter inretirent. sed fefellit eum ista cogitatio. apud Seranum enim tanc proconsalem uel gratia plus ualuit uel magis forte Bagaiense concilium, quod illic etiam contra eundem Saluium k recitatum est. quadam sane interlocutione quid per se ageretur ostendit, id est ut Saluium aut choro episcoporum communi- onis Primiani redderet ant fugaret a sedibus, ut Restitutue, quem contra eum Primianus ordinauerat, loca omnia, quae a Saluio tenebantur, sine aduersario possideret; et tamen in eadem » interlocutione quod persecutiouem Saluius pateretur expressit. sic enim in eisdem gestis legitur: Seranus pro consule 8 cf. III 59, 65. IIII 4, 5 26 Gesta apud Seranum proconsnlem 1 uestrae] nestra com W uestram Yml 2 inperaret W inreparet XmlYml nnllam W 5 frequentabat W frequentabant et R sed cum Z 7 renitentes scripsi retinentes codd. v, cf. p. 556, 24 Saluius repnpiare temptanerat 10 potestatibua WYml 11 facta] stata R ei non c 12 eiacogitationibus W rediret a euan. W ad con- aortinm WXmlYRv 13 criroini WYml committeret Yml ret wm. W 16 posaet WXmlYml ipso Z eis scripii ei WXYmlZv ea YmHR 17 inretiret WXmlYml cogi|tio W 20 interloqnutio- nem WYml 21 nt om. W 26 proconsnl XYmZZv 556 VI. Contra Cresconium dixit: lis episcoporum secundum legem ab epi- scopis audienda est: episcopi iudicauerunt quare non aut sub satisfactione ad chorum reuerteris uetustatis aut, ut habes scriptum, terga persecu- toribuB prodis? quid hic tibi uidetur? placetne istum 5 Saluium appellare iustum, cui pro consule, apud quem Resti- tuto episcopo aestro contra stante accnsabatur, etiam de sancta scriptura dat consilium, ut terga persecutoribus prodat, quo- niam scriptum est in euangelio: si uos persecuti fuerin^, fugite? uides certe, quara speciem Saluius apud suos uel 10 martyri8 uel confessoris ostendat, qui persequente Restituto haec meruit a proconsule audire, et tamen non solum secun- dum nos, uerum etiam secundum uos impius et sacrilegus iudicatur. XLVIIII. 59. Iam uero posteaquam sententia proconsulis is Abitinensibus allegata est, per quam ciuitatem uicinam iudi- catum impleri uestri meruerant, eo quod paene omnes Mem- bresitani Saluiura diligebant, quae fecerint idera Abitinenses homini aetate grauissimo, piget dicere, quia ea non apud acta fecerunt; sed tam recenti memoria cum omnibus docu- »o mentis sit clarior ipsa testiticatio ciuitatum, breuiter attingam, quod illic, cum iter agerem, conperi. nam quia eie pro defen- dendis ex quantacumque parte sedibus suis etiam post pro- consulis iudicatum tnrbae sibi fauentis fiducia Saluius repugnare 1 temptauerat, uictus aliquando conprehensus est, non iam du- » cendus ad iudicem, ubi inter partes fuerat prolata sententia. sed pompa raiserabili triumphandus. capto enim seni mortuos 9 Matth. 10, 23 18 cf. Parm. III 6, 29 6 appellere IV proconsul Xm2Ym2Zv a restituto Ym2R(v) 7 contractante Z sanctam Wml 8 tega W erga Xml 11 oria osten euan. W ostendet WYml ostendit Ym2R 12 le a euan. W 15 proconsuli Xml 16 abitinen«.bus W 17 implere WYRv mem- braesitani R 18 iidem v abtinenses W 19 eum WXmlYR, ef. p. 423, 19 22 ageret WYml 24 fabentis WYml 26 inter] in R 27 pompam R miserabilis WXYmlZ mortuus WYml niortuo R lib. mi 48, 58-50, 60 557 canea alligauerunt iu collo et sic cum illo quautum libuit saltauerunt. hoc si uellem exaggerare dicendo, nonne fortassis hanc poenam uix tormentis regum Etruscorum, quibus mortua uiuis corpora coniungebant, conparandam esse monstrarem? s nonne homo senex et qui haberi uolebat episcopus omnium iudicio de societate uiuorum atque mortuorum exterminandus esset, 8i duobus sibi suppliciis, unde unum subeundum esset, propositis non potius haerere cadaueribus humanis quam sal- tare eligeret cum caninis? io L. 60. Nunc aspice illa mea uerba, quae te refellisse arbi- tratus es, immo iam non ipsa, sed pro ipsis ista quae dicam. ecce enim non dico: 'si persecutionem facere non licet, iaceat igitur oportet inprobatumque respuatur et quod dixisti nullam esse iustam persecutionem et quod dixisti: quis non uult testamento consentire prolato, qui persecutionem patitur an qui facit?, quia et iusta persecutio est, quam pertulit Saluius et Restitutus fecit. passus est Saluius, et tibi est » Reetitutus laudabilis, damnabilis Saluius. neque enim occulte factum esse dicturus es aut posset hoc lateie Primiauum, quod in ea ciuitate factum est. ubi ipse episcopus praesidebat, et in tanta ciuitate. apud tantum iudicem, ut ex hoc aliis 3 cf. Uerg. Aen. VIII 488 sqq. 12 cf. pag. 471, 5 21 cf. ad pag. 472, 9 epist. Cresc. cf. III 71. 88 1 alleganerunt W 2 uelle W exagerare Z fortasse v 6 iodit(-c-r)inm WYml societatem W socitate Z 7 subenndem XmlYmlR 8 haereret WXYmlRZv, cf. Parm. I. c. quid enm elec- tnrnm ease respoudeant manis qu euan. W 10 mea uerba illa Zml uer euan. W 12 fecit Optatus— licet v. om. codd. 15 passus est Maiimianus v 26 es] est WYml 558 VI. Contra Creaconium etiam ciuitatibus occultum esse non posset. aut ai et aoc inter occulta deputandum est, cur non uis ignorare orbem terrae, si quid male fecit — quod quidem absit ut fecerit — persecutionis tempore Caecilianus, si persecutionem, quam passus est Saluius ab illo, quem ipse contra eum ordiuauit, et in ea ciuitate, ubi super collegas principatum gerit, potuit nescire Primianus? fateberis igitur uelis nolis, ne Bestitutum, ne Primianum, ne partem Donati damnare cogaris, non solum et iniustos pati, uerum etiam et iustos facere posse persecu- tionem. aut si eam quae iuste fit non esse appellandam per- secutionem putas, nec uos a nobis nec uestros a nostris per- secutionem poteris probare perpessos, magisque nos demon- strabimus eam nos perpeti a clericis et circumcellionibus uestris, qui corde duro et insulso nec intellegentes nec ferentes, quod eis consulimus ad salutem, tanto in nos furore saeuiunt, ut ea quae nobis faciunt nec numerare nec commemorare nec digne uerbis eiplicare sufficiam. Ll. 61. Proinde cum freneticus medicum ueiat et medicus freneticum ligat, aut ambo inuicem persequuntur aut, si per- secutio nisi quae male fit non est, non utique persequitur medicus freneticum, sed freneticus medicum. saeuitia igitur uestra et uiolentissima audacia per circumcellioneB uestros clericorum uestrorum satellites omnibus nota conprimenda fuit legibus, quae contra uos latae sunt, et quodammodo conliganda, simul ut, in quo essetis errore et quo sacrilegio contra uni- tatem pacemque Christi diuideremini, saltem ipso terrore com- 1 et hocj hoc et Zml 6 t nescire euan. W 7 igitur] ergo Yr nolis] nobis WYml ne om. XmlYml tom n euan. W 8 co- naris WXmlYml 9 ininsto WXmlYml 10 ant si— persecutionem om. W eamj etiam Yml 12 demonstrauimus codd. 15 con- sulibus WXmlYml 18 uexet YmUR 19 liget WYR persecuntur XR persecutio nisi] persequu(-cu- .Y)tionis WXmlYml persequu- (-cu- if)tio Ym2R 20 malo YmUR 23 saltellites Wml 24 colli- genda Z 25 ut] et XmlR aU. quo] in quo Ym2R 26 diui- deremini coni. v uideremini codd. v, cf. Petil. III 3, 4 init. adoersus alterum diuidatur terrore] tempore R lib. IUI 50, «0—52. 62 moniti cogitare atque emendare uelletis. eicut terroribus uestrie per potestatum saecularium iussiones exagitati Felicianus et Praetextatus — quod corde nimium duro et peruersissimo Saluius noluit — achisma quod a uobis fecerant correxernnt s et ad uestram communionem sooietatemque redierunt totum autem corrigeretur. si ad radicem catholicam a uobis omnibns rediretar. quidquid aero factum est adaersus aos, quod tem- peramentam christianae dilectionis excederet, tam non est im- putandum catholicae ecclesiae qaam nec illud. quod Saluio io fecerunt Abitinenses, Primiano uel Restituto imputauerim. LII. 62. Quod uero post exaggeratas persecutiones, quas partem Donati perpessam faisse dixisti, et totum tacens quod praecessit a uestris et multa dicens quae non probantur in nostris, de psalmis testdmonium subiecisti et dixisti: nonne 15 de kis qui taha faciunt dictum est: ueloces pedes eoruni ad effundendum sanguinem, et uiam pacis non cogno- uerunt?, haec ipsa et alia multa longeque grauiora illo Ba- gaiensi concilio episcopi uestri in Felicianum Praetextatumque dixerunt. et certe i 111 nullius carnis sanguinem fuderunt, nullum «c in uos uiolentiae corporalis impetum fecerunt, sed qui haec in eo8 dicebant multo sceleratius eos sacrilegio schismatis sanguinem spiritalem fundere iudicabant. unde si cum illis post tam grauiter , c/. cap. 3, 3 apud legatuin Cai- thaginis 16 raagistra euan. W cartbaginensis WRZv 17 con- tumeliore R" 18 inqnid W 21 intermi.siset (s eras.) W 24 acen- sase X 25 exequendos Yml exeqnendis YmSZ 26 inatantia Xml 27 fuerat WYml lib. 1111 46, 56-48, 68 555 uestrae communionis corpore, ne per cuncta membra pestilens uirus inreperet, conpendioso dolore praecisi, et nullum iam uobis facientes suae communionis morbida contagione pericu- lum cum praecisis pariter plebibus suis propria conuenticula b freqnentabant, loea et basilicas quas non inuaserant cum po- pulis sibi cohaerentibus perpetua possessione retinebant, terre- rentnr proturbarentur expellerentur, renitentes exhiberentur. XLVIII. 58. Lege quae de illis uel in illos aduocatis pro- aequentibue dicta sunt, quae obiecta crimina sacrilegii, quo 10 impetu accusationis concitatae sunt potestates; quaere quae facta aint Saluio Membresitano, quia non ei potuit illius per- secutionis exagitationibus extorqueri, ut rediret a consortio criminis, maluitque se committere examini et persecutoribus auis in proconsulari iudicio respondere, ea credo fiducia, quod 15 sciret aduersarios suos legibus contra haereticos promulgatis uti non posse apud iudicem, nisi etiam se ipsos eis pariter inretirent. sed fefellit eum ista cogitatio. apud Seranum enim tunc proconsulem uel gratia plus ualuit uel magis forte Bagaiense concilium, quod illic etiam contra eundem Saluium jo recitatum est. quadam sane interlocutione quid per se ageretur ostendit, id est ut Saluium aut choro episcoporum communi- onis Primiani redderet aut fugaret a sedibus, ut Restitutus, quem contra eum Primianus ordinauerat, loca omnia, quae a Salnio tenebantur, sine aduersario possideret; et tamen in eadem » interlocutione quod persecutionem Saluius pateretur expressit. sic enim in eisdem gestis legitur: Seranus pro consule 8 cf. III 59, 65. IIIl 4, 5 26 Gesta apud Seranum proconsulem 1 uestrae] uestra com W uestram Yml 2 inperaret W inreparet XmlYml nullam W 5 frequentabat W frequentabant et R sed eum Z 7 renitentes acripai retinentes codd. v, cf. p. 556, 24 Saluius repugnare temptauerat 10 potestatibue HTm/ 11 facta] stata J? ei non v 12 exacogitationibus W rediret a euan. W ad con- •ortinm WXmlYRv 13 crimini WYml committeret Yml ret mm. W 16 posset WXmlYml ipso Z eie scripsi ei WXYmlZv ea Ym2R 17 inretiret WXmlYml cogi.tio W 20 interloquutio- nem WYml 21 ut om. W 26 proconsul XTmgZv 556 VI. Contra Cresconium dixit: 1 i s epiecoporum secundum legem ab epi- scopis audienda est: episcopi iudicauerunt quare non aut sub satisfactione ad chorum reuerteris uetustatis aut, ut habes scriptum, terga persecu- toribus prodis? quid hic tibi uidetur? placetne istum s Saluium appellare iustum, cui pro consnle, apud quem Besti- tuto episcopo uestro contra stante accusabatur, etiam de sancta 8criptura dat consilium, ut terga persecutoribus prodat, quo- niam scriptum est in euangelio: si uos persecuti fuerin^, fugite? uides certe, quam speciem Saluius apud suos uel io martyri8 uel confessoris ostendat, qui persequente Bestituto haec meruit a proconsule audire, et tamen non solum secun- dum nos, uerum etiam secundum uos impius et sacrilegus iudicatur. XLVIIII. 59. Iam uero posteaquam sententia proconsulis 15 Abitinensibus allegata est, per quam ciuitatem uicinam iudi- catum impleri uestri meruerant, eo quod paene omnes Mem- bresitani Saluium diligebant, quae fecerint idem Abitinenses homini aetate grauissimo, piget dicere, quia ea non apud acta fecerunt; sed tam recenti memoria cum omnibus docu- so mentis sit clarior ipsa testificatio ciuitatum, breuiter attingam, quod illic, cum iter agerem, conperi. nam quia eis pro defen- dendis ex quantacumque parte sedibus suis etiam post pro- consulis iudicatum tnrbae sibi fauentis fiducia Salnius repugnare temptauerat, uictus aliquando conprehensus est, non iam du- ts cendus ad iudicem, ubi inter partes fuerat prolata sententia. sed pompa miserabili triumphandus. capto enim seni mortnos 9 Matth. 10, 23 18 cf. Parm. III 6, 29 6 appellere H* proconsul Xm2Ym2Zv a restituto Ym2B(v) 7 contractante Z sanctam Wml 8 tega W erga Xml 11 oris osten euan. W OBtendet WYml ostendit Ym2R 12 le a euan. W 15 proconauli Xml 16 abitinen»bui W 17 implere WYRv mem- braesitani R 18 iidem v abtinenaes W 19 eum WXmlYR, cf. p. 423, 19 22 ageret WYml 24 fabentis WYml 26 inter] in R 27 pompam R miserabilie WXYmlZ mortnus WYml mortuo R lib. IIII 48, 58-50, 60 557 canes alligauerunt in collo et 8ic cum illo quantum libuit saltauerunt. hoc si uellem exaggerare dicendo, nonne fortassis hanc poenam uii tormentis regum Etruscorum, quibus mortua uinis corpora coniungebant, conparandam esse monstrarem? 5 nonne homo senei et qui haberi uolebat episcopus omnium iudicio de societate uiuorum atque mortuorum eiterminandus esset. si duobus sibi suppliciis, unde unum subeundum esset, propositis non potius haerere cadaueribus humanis quam sal- tare eligeret cum caninis? io L. 60. Nunc aspice illa mea uerba, quae te refellisae arbi- tratus es, immo iam non ipsa, sed pro ipsis ista quae dicam. ecce enim non dico: 'si persecutionem facere non licet, , om. codd. 15 passus est Maximianus t> 26 esl est HTffl/ «saam ..iuitaabu« wjikam «aae aoa gaoa»T. scitt aac inter jeenica, iefliraTKtnrn ess. enr oaa ms ipgm wkm cerrae. *i .yiui maie feeir. — quad midem. aaeic sc fiiearit — p^raeena.jnis sempore Caeciiianua. » peraeerciaaaau. i aalatem. tanto ia nos farore saeaiuBt. u nt ea qnae nobia faciaot aee numerare nec eommemorare aee dijrne nerbis explxare aufrieiam. M. 81- Proinde enrn frenetiena medicum aexat et medieus fren^ci^nnj lijzt. ant ambo innieem perseqauntur aat. si per- secuf.io nisi qaae male f.t oon est, non utique persequitur » medieui freneti^nm. aed frenecieoa medieum. aaeuitia igitur neatra et aioleiitUaima audaeia per eireumeelliones uestros dericornm neitrornm aatellitea omnibas nota eonprimenda fmt legihoa, quae contra aoa latae snnt. et qaodammodo eonligaoda. timnl nt. in qno esaetia errore et quo saerilegio contra uni- » tatem [.aeemqae Chriati diuideremini. saltem ipso terrore com- 1 et W, iW «i ZmJ H t neseire euan. W 7 igitar] erp> Tt no)iMi WYml ne om. XmlYml tam n euan. W 8 co- n»ri« WXmlYml .>M ITXm/rm/ )H nexet FsmSJJ 19 liget WTB persecnntur XH yni-.mUii ni«ij perseqaa'-ca- .Vitionis WXmlYml peneqaa- '-' u- //;ti<. YmilR 20 malo y«2» 23 saltellites IKm/ 24 eolli- K' ii'l» 2". nt| et Xmllt alt. quo, in qoo Ym2R 26 diui- r|l.»3-r* Cr**«»ai tai o.*an sa.na&aa-a laam PraeKttaau » F-iiidanaa. faaaimK. « a 3 *w -3 1 i-.aa.-1-tnan. ii-w taata ^riariaatiooig atroenas* tamaa*-.ii. aat34 miais 0-19 in-riiaas elSM mc zentiara -■: anatanan.il. en: a**«io TOnm Atonm crrmina 'wa) deaao*- et m iltam tv* .a.iiisat seeiu. t ae tanta -iiiisa tesrimoaia reei- CMSOf. tonetate jeparasrL»: ovib.s d.iais tesamoniis kamaaa serr.errtrt* es eoatraiieere. cum et tn ips* aesero qn->- m-vi> ea.1*:!» oi oeritatii fateri e->a«as sis. .raod «• ehrittinmim fir/tMm Mm erAidie n*r1H„r mtmiu*. IJ UIL 4& Aw,< es. isqiaa. t*stam*at<> dei relaetari. cam •licat apo*r.-,Ia.*: h>rr. ia:* testameatum <*oafirmatam nemo irri-.um faeit aat siperordinat. Abrahae die- rae *aat promi *sion*§ et semini eins. h.vr testamen- tom irri*.om facere. fcaie te*tament<> partem Dooati aaperordi- u nar* minim* tinr.ai-ii et. e;m dens in eodem testameato dieat ad Abraham: sie erit semen tanm sieut stellae eaeli et » » e •» t arena m a r i s. hoe tn irritnm faeiens et partem fronati. pr ■> qna n illnm t^timonium reeitas. snperordinaiis hi ftMfu, inqui*. frtquenter e*/ uerita*. ermre multonnn e#t. ao non intellegens. quomodo a domino dietum sit paucos intrare per anirriatam portam, cnm et multos dixerit ab oriente et oeeidente reenbitoros cnm Abrabam. Isaae et Iaeob et in Apocalrpsi demonstrentur ei omni gente et tribu et lingna milia candidatornm. qnae nemo nnmerare possit. qni profecto * <-t multi sunt per se ipsos et idem ipsi panei sunt in conpa- '.> -.f-Ut. Ctenc cf. III dr,. 73 12 GaL 3, 15—16 17 Gen. 22, 17 \'a epi«t. Cre»«. cf. III m, V, 21 cf. Matth. 7, 14 22 cf. Matth. 8. 11 IA rt. Ap»c. 7. U I fjnoniam] qtio ft 2 atrocitatem A'm/ 4 crimina euan. W non miil. r, (rm. r.udd. v h quo) <|flo '»'. e. qaoniaoi) Tm/ qaonun jB. «MHI, »' - cam Mn. A que in eos dicta pacem sine honoris eorum decoloratione, sine baptismi rescissione fecistis, non k de8perandum est, quod et nobiscum concordare possitis. raulto enim magis uos allectare debet ad pacem faciendam totns 11 cf. III 69, 80 14 epist. Creac. 15 Ps. 13, 3 1 erroribas WXmlYR 3 quod om. WXmlYmlR 4 Saluias nolait om. R 6 cstholicam euan. W 1 qaicqaid YRZ factam euan. W 8 inpatandum XYR 11 post om. W 15 iis t> 17 et alia om. R multo WXYmlZv 19 fueront W fuderant XYRZv 20 fecerant Xm2Ym2RZv qaid W 28 grauiter] grauia Xm2Ym2RZv acriter addidi que] quae XmlYRv, del. Xm2, om. Z sont dicta Ym2R dicta sant r 24 baptismi eorura Z rescisione W 25 est om. R quod) quin v et om. R cordare W 26 uos magis Rv allectare icripsi delectare codd. v 560 VI. Contra Cresconium orbis christianus qnam Praetextatus et Felicianus, quoniam, si non uos inquinauerunt, quos tanta criminationis atrocitate damnastis, multo minus uos inquinat unitas tot gentium christianarum, cui nescio quorum Afrorum crimina demon- strastis, et multum uos inquinat scelus, quo uestram societatem 5 ab eius ecclesiae, pro qua tot ac tanta diuina testimonia reci- tantur, societate separastis; quibus diuinis testimoniis huroana temeritate ausus es contradicere, cum et tu ipse nescio quo- modo eadem ui ueritatis fateri coactua sis. quod in christianum nomen totus cotidie uertitur mundus. 10 LIII. 63. Ausus es, inquam, testamento dei reluctari, cum dicat apostolus: hominis testamentum confirmatum nemo irritum facit aut superordinat. Abrahae dic- tae sunt promissiones et semini eius. hoc testamen- tum irritum facere, huic testamento partem Donati superordi- 16 nare minime timuisti et, cum deus in eodem testamento dicat ad Abraham: sic erit semen tuum sicut stellae caeli et sicut arena maris, hoc tu irritum faciens et partem Donati, pro qua nullum testimonium recitas, superordinans in paucis. inquis, frequenter est ueritas, errare muUorum est. w non intellegens, quomodo a domino dictum sit paucos intrare per angustam portam, cum et multos dixerit ab oriente et occidente recubituros cum Abraham, Isaac et Iacob et in Apocalypsi demonstrentur ex omni gente et tribu et lingua milia candidatorum, quae nemo numerare possit. qui profecto » et multi sunt per se ipsos et idem ipsi pauci sunt in conpa- 9 epist. Cresc. cf. III 65, 73 12 Gal. 3, 15—16 17 Gen. 22, 17 19 epist. Cresc. cf. III 66, 75 21 cf. Matth. 7, 14 22 cf. Matth. 8. 11 24 cf. Apoc. 7, 9 1 quoniam] qno R 2 atrocitatem Xml 4 crimina euan. W non coni. v, om. codd. v 5 quo] qoo (t. e. quoniam) Tml quorum R, euan. W 8 est WYml 9 ui om. R 10 quotidie Xml 11 eat WXmlYml 14 seminis WYml 16 et scripsi ut codd. v cuni om. R deus) quis WXYmlRZ 17 habraham W abraam X 18 ha- rena Ym2 21 dictum sit om. R 23 isac W alt. et] sed et WYRv sed Xml 24 apocalipsi WYR apocalysi Z demonstrent R 25 millia Xmlv posset WXmlYR 20 iidem v lib. IIU 52, 62-54, 64 561 ratione longe plurium, qui cura diabolo puniendi sunt. quae tameo frumenta diuinis in aeternum borreis destinata per totum mundum dilectionis unitate sociata siue ab scandalis et uio- lentiis haereticorum siue ab interiore tamquam palea sua multis b non recte uiuentibus aestus et trituram huius saeculi tolerant ultima uentilatione purganda. sed tibi ad haec omnia nihil facilius quam Mazimianensium causa respondet. si enim in paucis frequenter est ueritas et errare multorum est, permitte ut Maximianenses, quanto uobis sunt inpares paucitate, tanto 10 uos superent ueritate. non facis: noli ergo in conparatione ruultitudiuis gentium catholicarum de uestra paucitate gloriari, sicut non uis, ut Maximianenses in conparatione multitudinis uestrae de sua paucitate glorientur. LIIII. 64. Quod autera de Afris traditoribus narras, ita 17 inrepat uirus] inreparturiis W inreparaturus R ut poit dolore exhibet ZmJ conpen- dio suo W 18 decidit XmJ 20 ciosum euan. W 21 inrepe euan. W 26 in om. v irtenscm euan. W circensem R 27 a gest euan. W 36* 564 VI. Contra Cresconium ibidem apud Cirtam a curatore rei publicae Munatio Felice confecta. nam sicut ibi scriptum legimus, posteaquam aper- tum est ad bybliothecam, inuenta sunt ibi armaria inania. ibi protulit Siluanus capitulatam argen- teara et lucernam argenteam, quod diceret ae post 5 arcam eas inuenisse. cui Uictor Aufidii dixit: mor- tuus fueras, si non eas inuenisses. Felix autera curator cum ei dixisset: 'inquire diligentius, ne quid hic remanserit', Siluanus dixit: nihil hic re- - mansit, totum hoc eiecimus. quae gesta cum apud acta 10 Zenophili consularis recitarentur eisque insererentur inter alia testium multa documenta, quaesiuit consularis: quid ammi- nistrabat tunc Siluanus in clericatu? Uictor respon- dit: subPaulo episcopo orta persecutione Siluanus subdiaconus fuit. huic tu publicorum gestorum euidentis- u simo documento quo minus credatur, magnum aliquid tibi uideris opponere, quia commemoras sententiam, quam dixit in Caecilianum uelut puniens traditores, et argumentaris fieri non potuisse ut traditor fuerit, qui traditionis tam seuerus ultor extiterit: quasi aliquid seuerius uidebatur illis nequissiitiis so senioribus, quando in occidendam Susannam tanta instantia saeuiebant, cum eorum conscientia ipso flagitio foderetur, quod se in illa punire uelle fingebant. sed omittamus talia. quid 2. 12 Gesta apud Zenophilum (III 29, 88) 17 cf. epist. Cresc. et III 27, 31 20 of. Dan. 13, 5—62 1 circani WXmlYmlR raunacio R 2 ibi scriptum sicut Zml apertum] peruentum Ym2Rv 8 ad) in III 29, 33 bibliotbecam WZv 4 capsulam Ym2R 5 quod) quo XYmlRZ qui Ym2 6 arcbam XRZ inuenisse eas R eas deeat III 29, 33 ausidii YR 7 eas] illaa III 29, 33 inuenisse W 8 nequit R 9 pr. remansit R 10 iacta Xml 11 zenophyli X inserentur WXmlYml 12 quid] qui R admini- strabat Ym2Rv quidnam ministrabat Xm2Z 18 clericatum WYml clero Gesta 14 persecutio (percutio W persequutio Y) est WXmlYRv est persecutio et Gesta 15 subdia nus W diaconus Z 17 qui cum- memoras W 18 et] ac v 20 eititerat Ym2R uideatur r 22 cum] cu W 23 illam YR talia] alia WZ quid del. Ym2, om. R lib. IIII 56, 66-67 565 Felicianus? numquid non cum Primiano nunc damnat, quod cum Maximiano ipse commisit, sed plane meliore sententia correctior, non inpudentior? quod Siluanus si facere uoluisset, non in Caeciliano falsam, sed in se ipso ueram traditionem 5 salubri emendatione damnasset et ad Caeciliani innocentiam etiamsi non episcopus, tamen correcta prauitate transisset, si Pelicianu8 ad Primianum, quem similiter, ut ille Caecilianum, damnauerat innocentem, potuit tamen sine raacula Primiani uel sua cum episcopali etiam honore transire. 10 67. Nec illud, quod dixi: nescio quos traditores, quos uestn maiores arguebant, si ueraciter arguebant, debu- isse conuincere, sic acceperis, tamquam hoc apud se ipsos facere debuerint sic enim respondes, quod fecerint et ideo nostros perdidisse baptismum iudicauerint lege prius diligenter contra u quod scribis, et aut intellege quae dicuntur aut noli quod intel- legis uertere in aliud. ego dixi non apud uestros, sed apud eccle- sias transmarinas, quibus innocentes illi uidebantur qui argue- bantur a uestris, eos debuisse conuinci. nam et Maximianenses conuictum sibi uidentur damnasse Primianum, sed non apud 20 eos, qui longius positi et a gratia uel inuidia remotiores tale de illo possent ferre iudicium, quod uniuersae parti Donati facile probaretur. nunc uero damnauerunt euni centum, et amplius quara trecentis absoluendum reliquerunt, apud quos ipsi periculum damnationis incurrerent eis quippe tam pluribuB 25 suam debuerunt persuadere sententiam, ut ipBi cum eis intus essent, Primianus autem foris, si damnatus paenitentiam respuis- set si autem hoc tam maiori nuroero collegamm et tot suae 10 Petil. I 22. 24 13 cf. epiet. Cresc 2 ntia corre euan. W 8 si facere] si stare ex sistatacere B e uolois euan. W 4 non] et non W pr. in om. B 6 si] sicut YmSBv, c/. p. 662, 20 9 suam WXmlYml 10 ne Yml 12 sic] ■i WXmlYmlB ipso WXmlYml 13 facere) stare R .ic enim— iodicauerint om. B 18 debuisse... (nam eras.) W 21 posset WYmlB 24 tam ploribus] et au (am Y) pluribus WXmlYml et plu- ribns Ym2B 26 imianua euan. W 27 si aute euan. W tamen WXmlYB numerum WXmlYml collegatum B 566 VI. Contra Cresconium communionis ecelesiis per totam Africam diffusis persuadere non possent, aut sententiam suain consilio saniore rescinderent, in qua falli sicut homines de homine potuerunt, aut, si uera eius crimina sine ulla dubitatione didicerant, quae tamen per- suadere tanto pluribus ceteris non ualebant, nocentem scientes 5 tolerarent prudentius et patientius, quam se a tot innocentibus. qui ista nescirent, impio schismate separarent. tenerent enim illam beati Cypriani plenissimam caritatis pietatisque senten- tiam, qua dicit: nam etsi uidentur in ecclesia esse zizania, non tamen impediri debet fides aut caritas 10 nostra, ut quoniam zizania esse in ecclesia cerni- mus ipsi de ecclesia recedamus. quod quidem illis tuno prodesset, si in ecclesiae catholicae gremio purgati pur- gamenta tolerarent, quae ante tempus separare non possent. sed quod eos dicimus in bac erroris uestri societate, quam u ueram ecclesiam esse arbitramini, facere debnisse, hoc maiores uestri in illa perspicue uera, in cuius unitate fuerunt, ne ab illa separarentur, facere debuerunt. sicut enim quilibet partis uestrae homo causam Primiani prorsus ignorans tamen. quamuis a oentum Maximianensibus damnatum, simpliciter *> innocentem credit eum, qui tanto pluribus se probauit, ita etiam in communione catholica, quem causa Caeciliani latet, non inmerito sibi innocentem fuisse persuadet eum, qui non solum per Africam. uerum etiam per tot gentium christianarum terras tanto pluribus episcopis ceteris uel innotescere innocens * potuit uel occultari nocens, apud quos aut ab agnoscente meruit absolui aut non meruit ab ignorante damnari aut 9 Cypr. epist. 54, 8 1 eccleiii W titam WYml 2 concilio Wml saniori Ym2R 6 tolerarem Xml 9 ease in eccleaia R 10 debet] add. aut Cypr. lluestraii ut ] aut WXmlYml zizaniam Yml eccleaiain li 12 illos Yml 18 purgatis WYB U tolerant X separarent WYml 15 societatem WYml 17 uera in] ueram Xml 20 accentum WR 21 eam om. R 22 quem (em tn ras. m2) X em causa euat. W 28 fnisse euan. W eum] cum WXmlYmlR 24 uernm] sed XZ christianas cnm R 26 occultare Wml ab om. WYml 27 soloi XZ lib. IIIl 56, 67-58, 68 567 corrupto iudice contra quam meruerat absolutus non potuit aliis, qui non iudicauerant, demonstrari. uob igitur sacrilega separatiODe ab unitate populorum innocentium tot tantorumque separamini, qui oum in bac causa iudioes esse non possent, 5 aut ullos hinc fuisse iudices aut utrum hinc aliquid uel quid iudicatum sit nescierunt aut electis iudicibus potius quain uictis litigatoribus crediderunt. LVII. 68. Hinc docetur in eo etiam, quod ex illa mea qua- dripertita distributione ultimum tibi — neque enim aliud io poteraa — elegisti, quam facile superemini. dixi enim, quod, si documenta criminum traditionis fuerint ex utraque parte prolata, aut utraque sunt uera aut utraque falsa aut nostra uera et uestra falsa aut nostra falsa et uestra uera. et cum in tribus superioribus facillimam nostram uictoriam demon- 16 strassem, in quarta quoque uos uinci aut minus intellexisti aut, quod magis credo, ne ab aliis intellegeretur, nescio quibus umbraculis id conatus obtegere de argumentationis geneie disputandum putasti; unde tecum alias, si opus fuerit, fortasse tractabimus, ne tempus nunc rebus non necessariis insumamus. m LVIII. 69. Proinde attende. utrum ualeam in illo perspicuo speculo uestro, hoc est in causa Maximianensium, etiara hor demonstrare. namque mqrtuis omnibus, (a quibus) et apud quos haec gesta sunt, fieri aliquando poterit, ut inter uestros et illorum posteros quaestio communionis agitetur. dicturi *ft sunt illi a maioribus suis ferrae centum uel amplius episcopis damnatum esse Primianum et illam primo quae apud Cartha- 10 cf. III 57, 77. Petil. I 21, 23 1 raeruat W 2 iudicauerunt v 5 ullos scripm inullus WXmJYml nullos cet. t> quid) qui W 6 neacierint Z 7 uitis ligatoribua Yml 10 eglegUti WmJ 11 ex utraque parte fuerint (tr. fuerint parte) Z 12 sunt om. B 15 quartain W quar H quaito t> uince XmJ uici Z 17 obtegerej intellegere B 18 tecum scripai et cum WXmJYmlR etiam XmliZv cum Ym2 aliia B 19 tractauimus WYmJ us nuuc r euan. W nuncj nec YmJ, om. B ceasariis W 20 ende ut euan. W 21 est om. B 22 a quibus suppUui et om. W, del. Ym2 23 feri J? potnerit WXYmJZ 26 primum XZ 568 VI. Contra Cresconium ginem, deinde aliara quae apud Cebarsussi contra eum con- scripta est sententiam prolaturi; contra uestri concilium Bagai- ense recitabunt. flagitabunt illi, ut dilnta esse doceantur crimina Primiani, quae suorum maiorum sententia continentur. nonne multo iustius dicent uestri: Tiaec criraina, quae obicitis iam & mortuo, si uera sint, hoc probate, quod ad maiores nostros ea detuleritis, quod eis haec uera esse ostenderitis. quod si facere conati estis nec implere potuistis, maiores ipsos nostros inquinare non poterant aliena crimina quamuis uera, quae illis non fuerant demonstrata; quanto minus, si ea nec conati estis 10 ostendere! unde igitur ad nos causae illius reatus transire potuit, qui nec ipsos, qui cura Primiano tunc uiuebant, igno- ratus et non probatus inuoluit? uos itaque schismatis reos peispicua ueritate conuincimus, quos a nobis fratribus uestris propter aliena crimina, quae tunc raaioribus nostris demonstrata 15 non sunt, quando fuerant demonstranda, separatos uidemus.' si boc iustissime dicturae sunt plebes et clerici eorum locorum, ex quibus erant trecenti et decem, qui contra Maiimianenses .Bagaiense concilium condiderunt, si hoc, inquam, recte dicturi sunt Afri Afris, Numidae et Mauri quam plurimi paucis Byza- 20 cenis et prouincialibus, quanto iustius de criminibus, etiamsi uera essent, nescio quorum in Africa traditorura haec dicit Afris orbis teirarum, cura praesertim et in Africa ipsa ecclesia catholica tanta sit, ceteris gentibus unitatis uinculo sociata. quae nihilominus clamet: 'documenta etiam criminum alienorum, » 8 deluta Ym2 5 iam scripn etiam eodd. v fi raortuos W mor- tuus Yml mortnis Ym2R adj a WYml uestros Xml 7 oaten- deritis esse Rv 10 demonBtratam YmlR quanto rainus) homini- bu8 WXmJYR eam WXmlYmlR 11 caueae illius] causa ciuilius WY causae ciuilis Xml causa ad nos ciuilius 7i 12 ignoratos et non probatos Ym2R 13 non om. v 16 non sunt ot». R 16 demus si ho euan. W 17 plebis Yml locor euan. W 19 baienense R 20 Numidae— prouincialibus del. Xm2, om. Z numidaest mauri WXYml nuraidae numidae mauris mauri Ym2R qua R ibizaceonis WYml fbi bizaceonis X bizaceonis R 21 de] et WXmlYR 23 orbiB ter- rarum afris Zml 24 tanto Ym2R 25 clamet scripsi eamet codd., dtl. Ym2. om. v lib. IIII 58, 69-70 569 quae mihi dudc conaris ostendere, non faciunt reos populos gentium, quibus quando debuerunt non demonstrata sunt, nrbanense Ym2 numidia WXmlYml 18 et talia W 19 eminet fcripsi enim et codd. enim et v 23 per] in Cypr. lib. IIU 60, 72-61, 74 573 sustinet scandala eorum, qui ab illa uitio maxime superbiae praeciduntur, aliorum hic, aliorum alibi atque alibi, qui partes suaa ostentantes dicunt: ecce hic est Christus, ecce illic, quibus ne credatur ipse praemonuit. non enim osten- 5 dunt uiam, de qua prophetatum est in psalmis: ut cogno- scamus in terra uiam tuam, in omnibus gentibus salutare tuum, sed suae communionis quisque regiones, ecce hic, ecce illic. ubi enim cadunt, ibi remanent, et ubi separantur, ibi arescunt. unde ipsa de qua praeciduntur etiam io in eas terras extenditur, ubi iacent illa in sua quaeque regione fragmenta; in illa uero singula quacumque ipsa distenditur non sunt, quamuis aliquando uix rarissima folia ex eorum ariditate uentus elationis in peregrina dispergat. LXI. 74. Haec igitur ecclesia, quae, ut eiusdem identidem i» uerbis ntar, ramos suos per uniuersam terram copia ubertatis extendit, ad multas etiam barbaras gentes extra orbem Roma- num crescendo peruentura est. quod et te inquisisse et com- perisse arbitror, utdiceres: omitto gentium barbararumproprias religiones, Persarum ritus, sidera Chautaeorum, Aegyptiorum *> superstitiones, deos magorum, ut omnia ista non sint, quia prouidentia dci in christianum nomen totus cotidie itertitur mundus. haec tu uera dixisti, et sic impletur promissio quae dicta est Abraham: in semine tuo benedicentur omnes gentes. 'omnes' inquit *gentes\ non dixit: 'omnium gen- ss tium oranes homines.' unde necesse est non solum fecunditate 3 Matth. 24, 28 5 p8. 66, 3 15 cf. Cvpr. De cath. eccl. nni- tate c. 5 18 epist. Cresc. cf. III 65, 73 23 Gen. 22. 18 1 maiimae WXY 2 alibi illos qui Ym2R 3 suos Wml 4 ne] nec R 5 salmis W 7 salutarem W 8 illic] add. remanent Z ibi| illic Z 10 quaeque in (om. R) sua Rv 11 in del. Xm2, om. Z quecuraque W quaecumque Yml quocumque Z 12 sunt] add. sed R 14 itidem R 16 multa W gent////////tra W 17 quod-inquisisse] qu////////e W et te] ecce XmlYml te Ym2R 18 arbitros Yml bar- barum WXYml 19 religiones scripsi regiones codd. v caldeorum 7 aegiptioruro W 21 pronidentiam WXml per pronidentiam Xm2Z 23 a.braham W ad abraham Xm2Z 25 solum om. WXmlYR 574 VI. Contra Creiconium crescentis ecclesiae, uerum etiam permixta multitudine inimi- oorum eius, per quos pietas eius exerceri et probari posait, usque in finem iudiciariae separationis totus orbis impleatnr. sic commemoratum est hoc testamentum et ad filium eius Ieaac domino dicente: et statuam iuramentum meum, & quod iuraui Abraham patri tuo, et ampliabo aemen tuum tamquam stelias caeli, et dabo tibi et semini tuo omnem terram, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, sic et ad nepotem eius Iacob: et erit semen tuum sicut harena terrae et dilatabitur 10 supra mare et in africum et in aquilonem et ad orientem, et benedicentur in te omnes tribus ter- rae. 'supra mare' autem plerumque scriptura cum dicit, occi- dentalem partem solere significari nouit qui legit. huic tu testamento si prolato consentire uoluisses, non in solo africo u remansisses. 75. Non ergo nobis communicant, sicut dicis, Nouatiani Arriani Patripassiani Ualentiniani Anthropiani Appelliani Mar- cionitae Ofitae ceteraque, ut uerbis tuis utar, nefariartm pe- stium, non sectarum, sacrilega nomina. uerumtamen ubicum- w que sunt isti, illic catholica, sicut in Africa ubi et uos, non autem, ubicumque catholica est, aut uos estis aut haeresis quaelibet illarum. unde apparet, quae sit arbor ramos suos per uniiiersam terram copia ubertatia extendens et qui sint rami fracti, non iiabentes uitam radicis atque in suis quique ss iacentes et arescentes locis. sedsi non permanserint in 5 Gen. 26, 3—4 9 Gen. 23, 14 17 cf. epist. Cresc. 19 epist. Cresc. 23 cf. Cypr. De cath. eccl. unitate c. 5 26 Rom. 11, 23 1 crescentes Yml 2 probare WXmlYmlR 3 usque (us in ras. m2) X 4 testamento WXmlYmlR 5 meuml eiog R 6 ad abra- Iiam 7, ampliflcabo R 9 ad om. R 10 arena YmlR 11 et in africum — 13 supra mare om. W 14 degit WXmlYml 15 noluisees WXmlYR sola africa Ym2R 18 antropiani WXYZ antroniani R Patriciani v Apellitae v 20 icumque euan. W 21 n[on aujtem (on au euan.) W 26 crescentes WYmlR llb. IUI 81, 74-62, 76 infidelitate, sicut de Israhelitis dicit apostolus, inseren- tur; potens est enim dens iterum inserere illos, non ut iterum accipiant sacramentum baptismatis, quod iam tractum ex arbore non mutarunt, sed ut reuiuiscant ex radice b caritatis et unitatis, a qua separati sterilitate animositatis aresount; sicut rursus inserendos putastis Praetextatum et Felicianum, quos secum praeoiderat Maximianus, nec praeci- 8orum baptismum reprobastis. quibus uere aliquid praestaretis, si non eos fragmento uestro, sed et uos et illos radici catho- 10 licae redderetis. LXII. 76. Iam uero ad illud quid respondeam, quod tibi uisus sum dixisse pro uobis, quoniam dixi non prodesse ba- ptismum eis qui ab unitate discedunt, inesse illis tamen hinc probari, quod redeuntibus non restituitur? firmasti enim et u uos hoc dicere, quod maioribus nostris ad ecclesiam non redeuntibus baptismus quem ibi acceperant non profuerit. hoc si diceretis, nihil inter nos aliud quaereretur, nisi quae sit ecolesia ubi baptismus prosit. sed uos non dicitis in nobis baptismum esse ac non prodesse, sed dicitis omnino non esse, «o quod ab eis acceperiraus, qui eum discedendo perdiderant. unde nec potuisti respondere nec poteris ad illud, quod a me positum est, inesse baptismum discedentibus hinc probari, quia redeuntibus non restituitur. si enim baptismura Felicianns a uobis recedendo perdiderat, cur non denuo rediens baptizatus H est, ut ei quod perdiderat redderetur? ipse denique Maximianus si ad uos redeat, non baptizatur, quod deberet utique, si 11. 14 cf. epist. Cre8c. 12. 21 cf. Petil. I 28, 25 1 istraltelistia W israhelistis -V 4 alt. exj e Xml 5 sterelitate W iterilitatem Yml 7 maximianum WYml praec(-t-fi)iosorum WR 8 uero W 8 frumento WXmlYR fracmento Xm2 11 uero] ueo X respondeamini WXmlYml respondeam nisi XmSZ 12 dixisse] dicis esse Xm2Z baptismus Yml 15 non om. WXmlYR 16 hoc (o in ras. m2) X 17 queretur Zm2 21 responder////////////teris W a me] ante YR 22 baptis[mum] W 23 restuitur W 24 nobis Xml 26 baptizatus YmlR 576 VI. Contra Cresconinm perdiderat baptismuni. tua quippe uerba sunt, quod in eius schismate sententia damuationis retenti simul et baptisma et ecclesiam perdiderunt sicut ergo eis redeuntibus redditur ecclesia, reddatur baptismus; baptizentur, inquam, redeuntes, si baptismum amiserunt abscedentes. hoc quia non facitis, s etiam uos fatemini ab ecclesia recedentibus inesse baptismum nec prodesse. dant ergo sicut habent, id est ut et ipsis, qui ab eis extra ecclesiam sumunt, insit baptismus nec tamen prosit. unde sicut illis redeuntibus non redditur quod non amiserunt, ita et illis non dandum est quod acceperant, sed »« agendum cum eis, ut per ecclesiam prosit utrisque quod extra ecclesiam inesse potuit, non prodesse. ac per hoc nec pro uestro errore aliquid dixi et ei quod diii non respondisti. LXIII. 77. Adiungis etiam de horto concluso et fonte si- gnato, quod otnnino unde dictum sit non intellegis. si conclu- u sus est, inquis, kortus et fo?is signatus, quomodo qui extra foris est positus et ab horto, id est ecclesia, et fonte cius, id est baptismate, separatus, potest dare quod non habetY interroga Felicianum, utrum in horto concluso fuerat, quando illi reditus quasi ad eundem hortum conclusum diiationis *> ianua pandebatur. an forte exinde furatus est fontem, ubi laicos suos in Maximiani schismate baptizaret? quod si ita est, ubi tunc uestri suos abluebant? an eos pariter illa dila- tione distulerunt, donec fures illi ad hortum cum fonte reme- arent? tunc non erant isti pseudoprophetae, quando de Primi- » ani criminibus mentiendo deceptos ad suum sacrilegium traducebant, lupi rapaces, quando seductos de grege Primiaui 1 cf. epist. Cresc. et III 15. 18 15 epist. Cresc. cf. I 84, 40 et Cant. 4, 12 2 scismate W retenti v recenti WXmlYR recentorum (sic) XmU trecentornm Z, cf. III 15, 18 baptisma ct] baptismae WXml ba- ptisine Yml 3 eis] illis Z, euan. in X redditus Yml 4 inquam) qnam WYml 5 si] sibi W 7 ipsi WXmlYmlR 9 alt. non om. WXmlYmlR 12 ac| hac W 13 pr. dixi] dixit WXml 14 orto WR hic et YZ passim 21 pandebantur XmlYml, euan. W 23 suos] uos XYm2RZv 25 seudoprophete R de om. WXmlYR lib. XIII 62, 76-64, 79 577 ad suae concisionis particulas pertrahebant? negas eas quas dixi tyrannicas uestrorum in fundis alienis dominationes et bacchationes ebrietatum: nega quantum potes; non uereor, ne propterea nobiscum uos pigeat concordare. non in uos tale 5 aliquid dixi, qualia Maximianenses damnati a uobis audire mernerunt. negas furorem circumcellionum et praecipitatorum ultro cadauerum cultus sacrilegos et profanos; non tamen negas, cum Aegyptiorum admodum exemplo pereuntium fune- ribus plena easent litora, quibus in ipsa morte maior est poena, io quod nec ipsam inuenerunt sepulturam, his uos insepultis cadaueribuB inhaesisse. ibi enim iacebant Praetextatus et Feli- cianus; aut si apud uos reuixerunt, quid de baptismo agitis. quem tunc mortui tradiderunt? LXIIIT. 78. Dicis me non seruasse pacem ac lenitatem, 15 quam principio litterarum mearum promiseram, quod satanan Petilianum appellauerim. ego non Petilianum nec quemquam hominem in parte Donati, sed ipsum errorem partis Donati satanae comparaui, ex cuius laqueis homines quos diligo cupio liberari. nam lege consideratius, inuenies. quamquam etsi •to aliquid durius dixi, lege quae ipsi non in errorem Maximia- nensium, sed in ipsos horaines dixeritis. Felicianum ergo Petilianus imitetur et mihi pacem desideranti non irascatur. 79. Tibi certe ipse non suscenseo, quod mihi ex obliquo Manicheos obiciendos putaueris propter errorem adulescentiae » meae. unde non tam doleo de praeterita infelicitate mea quam gaudeo de perpetua gloria liberatoris mei. et tamen, si placet, 2 cf. epist. Cresc. et Petil. I 24, 26 6 cf. epist. Cresc. 8 cf. Sententia concilii Bagaiensis 14 cf. epist. Cresc. et III 78, 90 17 cf. Petil. I 26, 28 23 cf. epist. Cresc. et III 79, 91 2 in fandisne Ym2R dominationis WYmJ 3 bachationes )' bagationes R potest WYmJ uereo WYml 6 meruerant YmJ 8 aegiptiorum W 9 littora RXv 11 inesisse Yml inhesistis Ym2 inesistis R 14 hac W 15 promisseram YmJ satanam Rv satba- nan X 18 sathanae X quos| quod Wml 19 es quam euan. W 20 rore euan. W 22 irascantur WXmlYmlR 23 sic censeo XmJ succenseo Xm2Xv 24 manichaeos Y adolescentiae Rv 25 de— gaudeo om. YRv confidcns suppl. Ym2Rv 26 et tamen] quam v placeat R UI. August. e. Don. II. 37 578 VI. Contra Cresconium admoneo, ut quaeras et legas, quae et quanta et quomodo aduersus Manicheorum pestilentissimam haeresem scripserim. ibi uidebis, qua fide contra eos christianam defenderim ueri- tatem eorumque fallacias quanta perspicuitate destruxerim, et noli esse aduersus me incredulus, cum Felicianum credas 5 Primiano fideliter inhaesisse, qui pro Maximiano tanta crimina in eom senter.tia damnatoria dixerit, contra eundem uero Maximianum et ab eo dissociatus aliquid forsitan scripserit, in quem non, sicut ego in illos, adulescens laicus catechumenus inciderat, sed senex senem ei, cui nunc adiunctus est, aduer- 10 sarium episcopus episcopum fecerat und« cum ego epistulam primatis nostri, quia fecisses sab eadem urbana obliquitate mentionem, quam de me ille scripsit iratus, cum in episcoporum concilio probare quod intenderat urgeretur, eius ipsius sententia se corrigentis et de hac re ueniam postulantis legam esse w damnatam, tu quaere utrum posais legere, ubi corvectus dam- nauerit Felicianus quae non accusans, sed damnans dixit in Priraianum, uel saltem ipse Primianus euacuauerit quae dam- nans dixit in Felicianum. quod si inueneris, nec sic par erit causa, quia ille accusationem institnerat, quam falsam esse » peruidens cum ueniae postulatione damnauit, non aspernans emendationis humilitatem dignitate primatus, sed potius reco- lens prudens quod scriptum est: quanto magnus es, tanto humilia te in omnibus et coram deo innenies gra- tiam, isti autem non inuicem apud alios accusauerant, sed «s 12 cf. epist Cresc. et III 80, 92 23 Eccli. 3, 20 1 ammoneo XYml 2 manichaeorum YZ haeresim t> 3 nbi A" uidemns WXmlYml 5 adnersnm XZ 6 proiimiano YmlR 1 uero enndem Z 9 adolescens Xm2RZv catecuminus WXY caticuminus R cathecnminns Z 12 quia fecisses scripsi quia fecisse WXmlYmlR qnia fecisset Ym2 de qna fecisti Xm2Zv, cf. quod proposuisses p. 448, 14 14 urgueretur YmlR, euan. X 15 corrigentes WXmlYmJ 17 damnas Yml 18 um saltem (7 IM. nm salte) euan. W uel om. WYml ealtira YmlRZ 19 sic om. XZ 21 adspernans WXm2YmlR adspernens Xml 22 digmtatem WXml 24 humiW (it eras.) Y lib Ull 64, 79-65, 81 579 aduersus inuicem iudices sederant. proinde inuicem damnauerunt, damnati concordauerunt. non inuidemus in parte Donati pacem damnatorum, si et Christi pacem non reepuant in orbe terrarum. LXV. 80. Cernis iam, ut arbitror, quam inaniter dixeris, & quod uidearis tibi ad omnia respoDdisse quae mea epistula continentur. si enim propterea respondisti, quia tacere noluisti, non quidem ad omnia, sed tamen respondisti. si autem ad hoc respondisti, ut ea quae a me dicta sunt euacuares, nideo te quidem ad multa respondisse, sed nihil te uideo refellisse. io consideratis autem omnibus, quae a me dicta sunt. puto quod facillime intellegas non deuitandae contentionis causa, quae nulla est cum ueritas quaeritur uel non pro uana gloria liti- gatur, sed causae malae diffidentia tuos nobiscum nolle con- ferre. ut enim hanc solam Maximianensium causam in medium «5 proferamus, nihil contradici posse nunc saltem fortasse iam agnoscis. unde non mihi adrogans, sicut credis aut calumniaris, uelut inuictam eloquentiam sic eam uolui commendare, sed raagi8 ut intuerentur, qui legerent, talem esse cauaam, pro qua adserenda uel potius demonstranda nullius sit facundiae patro- »> cinium requirendum. 81. Ecce iam non dico tricipitem bestiam errorem uestrum, quia suauissimus uerborum emendator es, sed dico 'calumniam tripertitam'; nec dico nos ei tamquam tridenti telo ex hac Maximianensium causa debere resistere, sed dico » 'tripertita defensione'; nec dico in eorum fronte configite 4 cf. epist. Cresc. 21 sqq. Petil. I 27, 29. ef. Cresc. III 78. 89 I damnaucrant XZ 3 si et] scd R respuunt R 5 iu mea Ym2R 9 respondistse 11' nil R 10 quod puto WXmlYR 12 quaeritur uel Ym2 uel q. WXYmlZ uel q. uel Rv 13 tuos (t. e. episcopos) WYmlX uos cet. v, cf. III 52, 58 init. nollem WXmlYmlR V> contradicere potuisti Ym2 contradicere tu isti posse R 17 ut in- uicta euan. W uoluit WYmlR 19 ads(-s9-i)erendain WXmlYml demonstrandam WXmlYml facundia WXml 21 uestiam WYmlR 22 quia] quafi YR suauiasimas WYR emendator es] emendationes Ym2R 23 caloinniam R 37* 580 VI. Contra Cresconinm aut in ora coartate, sed dico 'eorum inpudentiam cohibete sermonemque reprimite'. numquid, quonlam uerba mutata 8unt et ex translatis facta sunt propria. ideo Maximianensiuni causa mutata est, cuius conpendio eic superamini, ut nihil uobis restet, si aliquando sapiatis, nisi finita peruicaci animositate » pacari? LXVI. 82. Si de commnnione agitur non peccatornm alie- nornm, sed diuinorum sacramentorum, communicatum est cum damnatis et dictum est de aliis sacrilegis, qui cum damnato Maximiano communicabant, quod eos sacrilegi surculi non 10 polluere plantaria; si de persecutione agitur, damnatos perse- cuti estis, animesos persecutionibus correxistis; ai de baptismo agitur, in sacrilego schismate datum baptisroum suscepistis: quid adhuc inaniter, ne ueritas cognoacatur errorque fugiatur, diuina non intellecta testimonia proferuntur? scriptum est: 15 si quis se putat contentiosum esse, nos talem con- ' suetudinem non habemus. sed nee Restitutus, qui cum Saluio Membresitano propter cellulas et agellos, ut eum locis expelleret, forensi strepitu controuereiaque conflixit, contentiosus habitus est a uobis; quanto minus debet contentiosus putari. » qui non pro usurpanda uel auferenda, sed pro communicanda hereditate caelestinm eis, qui aliter sapiunt. fideliter disputat! seriptum e.st, inquis: in aures inprndentis uoli quiequam dieere, ne inridrat xensatos sermones tuos. nolite nobis in anres quasi secretum dicere, si non prudentes putatis, » sicut nec Christus in aures Pharisaeomm dicebat, quod tamen ad eos refellendos ipeis audientibus proferebat palam nobis ostendite, ut si non corrigimur conuincamur, quomodo uos, 16 I Cor. II, 16 17 cf. c»p. 48, 58 28 epi»t Cre8C. Pron. 28, 9 1 cohartate X earnm WXR in(im-.YJ?m^5r)prndentiam WXTSmSZ 3 et om. Z, eunn. X 4 snperemini Xm2Z 9 sacrilegiia WYmlR qui] qne Z damnatae WYmt 11 plantataria Yml 18 scismate WYRZ 15 proferantur Xml 16 pntat se t> 17 restitntis Yml 18 salbio W os nt enm euan. W 28 qnicqnam euan. X 25 secre- tam WYmlR secreta Ym2 26 farisaeornm W lib. HII 65, 81—66, 83 581 si ad unitatein ueneritis, maculet orbis christianus, quos dam- natus non maculat Felicianus. scriptum est: noli reapon- dere inprudenti secundum inprudentiam eius, ne similiB fias illi. nonne ibi sequitur: sed responde illi contra inprudentiam eius, nesibisapiensuideatur? hoc et uo8 facite; nolite responsione uestra nostrae quam putatis inprudentiae consentire, sed unde possit redargui respondete. respondete, inquam, quomodo baptismum, quod Maximianenses in sacrilego schismate ministrarunt, siue aliqua destructione susceperitis et in ecclesiis, quae Christus per aposto- ios propagauit, datum baptismum destruatis. 83. Proinde quod in fine epistulae tuae omnia, quae supra latius abs te dicta sunt, breuiter percurrenda arbitratus es, quo lectoris memoriam recreares, eodem ordine accipe, quam nec te nec alios fallere debeas. nam et arrogantiae non est uel quaerere uel adserere ueritatem, et quod numquam putas potuisse definiri, non solum prudentibus et deum timentibus definitum est, sed etiam uos totum, quod sine fine putabatis, Maximianenses suscipiendo finistis. et uos non ad contentionem, *> sed ad conlationem uocamus, qui Maximianenses etiam foren- sibua litibus perculistis et in eis, qui in Maximiani schismate baptizati sunt, quamuis nequaquam illic baptizari debuerint, tamen Christi baptismum cognouistis et ecclesiae fontem aliter debere intellegi, ad quem nisi bonua nullus accedit, acceptato baptUmo, quem sacrilegi extra dederant, declarastia. et maiores nostros uel sanctam ecclesiam quam tenemus alienis crimini- 2 Prou. 26, 4 — 5 12 cf. epist. Cresc. 1 maculat YmllR daranaton WXmlYR 2 est scriptura eat WYml eat scriptum YmSRo 5 prudentiam WY uidetur WYml 9 acin- mate WYRX 10 dietructiooe B 12 rinem Xml «uper WYmJZ 14 reacreai ii Wml recrearia WmHYml 15 nec te nec a euan. W te nec] tenet Yml 17 a prudentibus YmSRZv, euan. X 20 fepen- aibus W ferensibus Yml 21 et| ed W ned YmlR sed et Ymjt scisinate WYRZ 22 debuerunt W 24 aut ad Wml accepto YmXR 25 quem] que W quae XmlYml dederunt R declaratis WXmlYml 26 saiictum W 582 VI, Contra Cresconium lib. IIII 66. H3 bus turificationis et traditionia, quamuis a uobis numquam probata sint, tamen pollui non potuisse cogimini confiteri, qui dixistis, quod socios Maiimiani, quibus ad redeundum dilatio- nem dabatis, eiusdem Maximiani sacrilegi surculi non polluere plantaria; unde nos tanto post nati multo minus possumus ad 5 eandem traditorum et turificatorum originem pertinere, si tunc pariter niuentiam societatem maiorum nostrorum maculare non potuit. et persecntiones quamuis contra ueritatem saeuissimas nobis obicere soleatis, tamen ex aliqun parte Maximianenses persecutionibus coriexistis et eos, quamuis non ipsis iam dam- 10 natis data fuerit, tamen post illius dilationis terminum susce- pistis et baptismum, quem foris a uestra communione dede- rant quibus dilatione redeundi ianuam pandebatis, etiam post eandem dilationem cognitum et adprobatum non rescidistis. quare cum uideas nibil a te dici potuisse, quod non haec nna 15 Maximianensium causa refellat atque conuincat, da ueniam, si quo fortasse uerbo durius emiseo te offendi, et si Afer in Africa tam magnam Maximianensium cansam in capite Africae exortam meis admonitus litteris tam sero requisisti nec requi- sitam falsa narrantibus nestris, sicut iam cernis, inuenire ao potuisti, timete deum, tot christianas gentes tam lata per mundum christiana unitate porrectas ignotorum Afrorum igno- tisque criminibus nolite perfundere et pro pace Christi redite ad ecclesiam quae non damnauit incognitoa, si pro pace Donati placuit reuocare damnatos. si 23 cf. Petil. I 13, 14 eitr. et pag. 545, 14 2 sint ex sunt W coginiini scripsi cogeraini codd. v, cf. p. 407, 12 3 post socios in R extant ea quae p. 571, 9 omissa sunt 6 eun- dem WXmlYmlR 7 magorum R 8 etj add. cum Xm2Z senissimas WXmlYml 9 obicere seripsi facere WYRZv, euan. X 12 istis et ba euan. W 13 dalatione W dilationem Ym2 14 rescin- distis Yml 16 conuincat] communicat WYml uenia W 22 por- recta Xml 25 damnatos) add. DKO GRATIAS. AMEN (om. W). AURELI (AURELII X) ALGUSTINI KXPLICIT LIBER QUARTUS (nrjl Y) FELICITER DEO GRATIAS (QU PELIC cet.euan. X) WXY Explicit liber quartu9 aurelii angustini episcopi contra cre- econiuni grammaticum et donatistam Z in R reliqua pars folii reciia est 1Y6YSTIM RETRICTITIOIYM LIB. U CiP. Ul (XZYI) (PAO. 182, 4 ED. KNOELL). AD CRESCONIUM GRAMMATICCM PARTIS DONATI LIBRl QUATTUOR. 5 1. Grammaticus etiam quidam Donatista Cresconius cum inuenisset epistulam meam. qua primas partes, quae in manus nostras tunc uenerant, epistulae Petiliani redargui, putauit mihi esse respondendum et hoc ipsum scripsit ad me. cui operi eins libris quattuor respondi, ita sane, ut tribus per- io agerem, quod uniuersa responsio flagitabat. sed cum uiderem de sola Maximianensium causa, quos suos scismaticos dam- nauerunt et eorum aliquos rursus in suis honoribus receperunt baptismumque ab eis extra suam communionem datum non repetiuerunt, responderi posse ad cuncta, quae scripsit, etiam i5 quartum librum addidi, in quo id ipsum, quantum potui, dili- genter atque euidenter ostendi. hos autem quattuor libros quando scripsi, iam contra Donatistas dederat leges Honorius imperator. 2. Hoc opus sic incipit: Quando ad te, Cresconi, mea scripta 20 peruenirc posscnt, iynoran*. r INDEX LOCORUM. Gen. 2, 10-14 . . . . cf. 5, 24 ... . cf. 274, 3. •6, 3. 7, 1 . . . . cf. 274, 5. 5 15, 5 cf. *15, 6 • . . 16 cf. 19, 12 ... . cf. 274, 6. 20 cf. •22, 16-18 *22, 17 476, 13. cf. 481, 4. 22, 17-18 cf. •22, 18 . . 19, 17. 32, 26 214, 20. 299, 16. 322, 6. 476, 5. 573, 23. cf. 33, 22 60, 23. 66, 16. 76, 15. 82, 27. 92, 22. 22, 27 cf. •23, 3-4 •26, 1-5 26, 11 cf. •28, 10-15 •28, 14 246, 7. 39 cf. 41 cf. 42, 15 cf. 47 cf. Ex. 2, 10 cf. 14. 22 cf. 20, 13 375, 25 282, 1 42, 2 282, 1 185, 5 279, 2 38, 13 305, 16 282, 1 127, 21 243, 1 560,17. 484, 14 406, 1 . 38, 12. 316, 16. 570, 2. . 34,27. 69, 16. 90,30. 98, 10 279, 2 574, 5 244, 6 127, 23 244, 24 574, 9 127, 25 127, 24 127, 29 418, 22 92, 8 Ex. 20, 14 . •20, 16 . . •20. 17 . . •32, 31-32 Leu. 16 . . •19, 18 . . Num. 16 . . cf. cf. 199, 11. 16, 31 cf. 16, 31-35 cf. Deat 19, 21 cf. •29, 29 . 380, 20. 384, 1. 30, 19 cf. 82, 51 cf. •Iudd. 6, 86-40 I Reg. 2, 25 . . cf. 155, 15. 17, 51 cf. 27 cf. •II Keg. 12, 12 III Reg. 11—12 . . . cf. 12, 20 cf. 18 . . cf. •18, 18 18, 44—46 cf. •19, 18 . . . . 276, 1. cf. 21 cf. IV Reg. 4, 13 .... cf. •Pb. 1 1, 1 . cf. •2, 1—9 •2, 7-8 2, 8 ... 13, 5. 31, 28. 92, 14 92, 23 94, 16 118, 6 157, 8 100, 4 292, 12. 428, 20 572, 1 12, 29 122, 81 444, 3 115, 16 280, 22 241, 22 157, 12 10, 16 127, 29 63, 4 274, 12 275, 21 44, 26 435, 4 128, 2 552, 18 124, 1 128, 3 82, 3 88, 1 124, 12 135, 23. 254, 4 . 78,11. 214, 17 586 ln dei •Ps. 2, 9 254, 10. cf. 403, 6. 408, 21 2, 10 . . . 142, 24. cf. 462, 27 2, 10—12 135, 16 •2, 10-13 125, 7 2, 11 135, 30 3. 9 5, 24. 214, 8 7, 15 cf. 537, 16 10, 2 170, 22 11, 2 281, 14. 24 11, 6 281, 20 •11, 8 281, 22 •13, 1 182, 7 13, 3 . . . . 17, 17. 36, 29.31. 89, 21. 429, 6. 431, 18. •508, 5. 516, 6. 529, 2. 559, 15. cf. 621, 24. 538, 5 •13, 3-4 39, 16 15, 5 77, 27 16, 8 cf. 493, 24 17, 15 cf. 17, 38 386, 26 18, 4 62, 23 18, 5 38, 25. 62, 28. 80, 3. 255, 1 18, 6—7 63, 2 21, 4 ef. 301, 10 •21, 17-19 .... 31, 6. 254, 16. 477, 18 •21, 28 . . 38, 8. 78, 12. 322, 9. 570,, 6. cf. 78, 2 •21. 28—29 ... 31, 11. 254,24. 299, 21. 477, 23 •22 83, 4 •22, 1 84, 1 22, 7 85, 11 •25, 1 170, 19 25, 8 . . . cf. 162. 20. 409, 9 •26, 14 165, 13 •31, 9 475, 19 35. 8 cf. 493, 24 •39, 5 212. 15 •44, 10 256, 17. 316. 24 . 256, 256, 28. 316, 376, 101, 316, 315, 259, 25. cf. 569, 255, 4. 561, . . . .260, .... 118, :. 397, •Ps. 44, 11—1! 44, 17 . •45, 5 . •45, 10 . •47, 3 . •47, 9. 49, 1. 49, l—: 49, 2 . 49, 14 . •49. 16 . •49. 17-1 •49. 18 . •50. 7 147, •50, 15 457, •50, 19 374, 51. 5 161, •55, 11 170, 56, 5 3«, 21. 146, 255, 6. 259, •56. 6 . 255, 11. 17. 259, 20. 56, 12 169, 59, 13 5, 24. 214, •60, 3 282, •60, 3—4 159, •61, 2 188, 26. •61, 2—3 188, •61, 4 188, 61, 8 cf. 170, •&2, 9 241. •62, 12 17. 66, *67. 71. •71, 573, 316, 477, 214, 15. 255, 29. 471, cf. 405. •71, 8-11 477, •71, 9-11 256, •71, 11 470, •71, 17-19 25«. •72, 26 77, 82, 17 23, 19 25 21 14 3 16 24 19 1 21 7 2* 10 27 17 8 17 19 21. 18 22 14 9 8 25 27 15 14 15 13 9 5 9 27 2. 2. 26 29 2 28 10 1 o c o r u m 587 *84, 11 518, 15 *89, ♦9*, 95, 1 . . . 83, 28. cf. 98, 9 •100, 5 . . . . 109, 14. 301, 18. • 386, 24 •108, 34 . . 341, 24 •104, 15 45, 11 •104, 44 . 80, 16 107, •108, 8-9 . 29, 19. cf. 30, 25 112, 3 . . . cf. 98, 8. 118, 20 118, 1 398, 16 117, 8.5, 19. »148, 26. 214, 6. •417, 12. cf. 527, 6 •117, 8—9 . . 141, 16. 148, 18 118, •118, 42 . . 79, 29 •118, •119, 6-7 ... 3, 15. 121, 17 •131, •132, 1—3 152, 13 140, 4 . . . . . . cf. 393, 24 •140, 5. . . 98, 28. 31. 150,24. 152, 4. 193, 21. 25. 387, 5. 388, 10. 21. 392, 14. 393, 2. 518, 6. 519. 4. cf. 287, 21 •143, 9 83, 25 •Pron. 2, 22 ... . 76, 9. 78, 9 •5, 15 312, 1. 313, 20 •5, 15-17 313, 4 •5, 17 . 313, 23. 376, 24. 377, 6 •10, 4 418, 12 •10, 19 326, 4 •14, 28 117, 1 •18, 21 126, 7 •20, 8-9 495, 25 21. 1 cf. 117, 29 •23, 9 457, 4. 580. 23 "\rrou. i% ii i4AO 1 r» AftK 1 -17Q 9R *-~)t' A K. iti, 4 — 0 r»ft 1 O •07 R 1 ko Ift 91 10 'fl 91] 1U — 01 . «f 1fi7 09 . . . . CI. lOf, Ci •Lant. I, £ lOV, o *l £ OQQ •1, 6 . ioo, 07 OQ4 1 C OOQ OO £1. ioi, 10. £W, Z8. _1 K on 01 c r olo, 29. 316, 5 cf. 294, 23 2. 10 . . . . . . . cf. 385. 22 4, 12 . . . cf. 385, 23. 576, 15 *4, 12—13 . . 377, 1. cf. 359, 5 •Hiob 2, 3—4 •14, 4-5 . 147. 24 34, 27 . . . . . . . cf. 457, 7 •Sap. 1. 5 . . . . 56, 27. 391.23. cf. 189, 23. 191,27. 195, 4. 204, 20 1. 10 . . . 295, 25 1, 11 . 39, 26 •8, 6 76, 4 •11, 21 . . . 45, 4 •F.ccli. 3, 20 . 578, 23 3, 22 . . . 334, 21 15, 16 . . . . . . . cf. 115, 13 •17, 26 . . . .... 891, 10. 19 •28, 11 834, 22 •31, 30 . . . 9, 17. 11, 22. 14, 7. 27, 7. 213, 24. 217, 13. 388, 4. 389, 2. 5. 391,15. 392 14. 393, 28. 394, 17. 518, 10 •34, 7 296, 12 37, 23 . 327, 9 Tob. 13, 22 . . . . . cf. 108, 27 •0s. 9, 4 . . 89, 6 Zach. 18, 2 . •Mal. 1, 10 •3. 1. . . 588 Index •Esai.- 1, 18 . . 341, 26. 342, 3 Ezecb. 14, 14 . . . . cf. 166, 23 •20, 18 . . . . 449, 9. 552, 5. 16 2, 18 .. . cf. 136, 3 •11, 9-10 246, 25 •28, 3 . . . . . . . 287, 24. 27 •19, 19-22 286, 19 •27, 6 247, 3. 11 •84, 13 417, 7 •41, 4—5 Dan. 2, 34—35 . . . . cf. 285, 15 •42, 1—4 2, 35 . . . > . cf. 75, 16. 101, 17 46, 8 . . cf. 74, 1 •49, 5—6 3, 5. 6. 96 . . . . cf. 462, 23 •49, 6 270, 4 3, 29 (96) . cf. 186, 29. 302, 25 6 . . . . . . . . cf. 123, 8 •49, 12—17 248, 23 •6, 21 . . . 128, 23 •49, 18—23 249, 14 •9, 20 . . . 156, 27. cf. 287, 24 •51, 4-5 ♦52, 9-10 250, 15 53, 1 250, 13 13, 42 . . . . . . . cf. 239, 27 »53, 7 , 478, 15 •I Mach. 2, 62 457, 4 •53, 11—12 251, 8 II Mach. 7 . . . . . . cf. 123, 5 54, 1 . . . . »251, 25. 279, 6. 30, 5 316, 19. 480, 13 . . . . cf. 247, 9 •54, 1-4 . . . 252, 25. 478, 18 ♦3, 7 189, 12 •54, 5 316, 21 3, 11 . . . •60, 28. «63, 20. «58, 1 17, 4 64, 31. »65, 4. 17 •58, 10 . . . . . 285, 24. 299, 13 3, 12 . . . . cf. 54, 22. 56, 18. •62, 1-4 253) 8 164, 12. 386, 13. •62, 4 . 29 ), 18. 316, 23. 322, 7 531, 12. 582, 15 •66, 3. . 4, 3—10 . . . . . cf. 333. 19 •4, 5—7 . 86, 18 Hier. 3, 11 . cf. 275, 24 4, 6—7 . . . . . cf. 119, 4 •8, 15 . . . . . 417, 2. 526, 29 4, 19 . . . . . . . cf. 493, 23 •8, 11 . . 101, 10. 19 5, 8 . . . . 97, 11. cf. 145. 1 •15, 15-18 5, 4. . . 98, 1 •15, 18 148, 32. 193, 16. •5, 5. . . 97, 16 311, 17. 22. 387, 9 5, 6. . . 98, 15 •17, 5. . . 5, 20. 7, 23. 25,23. 5, 7. . . 98, 21 148, 28. 164, 5. 188, 7. •5. 8. . . 99, 9 204, 11. 212, 14. 214, 7. •5, 9 . . 65, 28. 99, 17. 100, 25 417, 13. 449, 4. cf. 418, 10 . . *50, 28. 101,25. cf. 116, 5 •Ezech. 3, 4-8 334, 1 •5, 10-11 . »5, 12 . 169, 27. 803, 8. cf. 169, 4 1 o c o r n m 589 •Matth. 5, 14 . . 62, 31. 285, 11. 319, 11.375, 16. cf. 101, 15. 155, 10. 405, 25 5, 15 cf. 285, 10 •5, 19 ... . 95, 10. 11. 20. 28 *5, 20 . 95, 24. 222. 16. 309, 26 5, 39 . . .44, 18. 21. '122, 19 •6, 10 90, 4 6, 12 . . 151, 19. 395, 4. 16 *7, 3 127, 14 *7, 13-14 . 278. 19. cf. 81, 17 *7. 14 480, 16. cf. 81, 22. 560, 21 7, 15 . . cf. 18, 2. 21, 1. 3. 13 *7. 15-16 ... 40, 25. 105, 1. 224, 20 7, 16 . . . 9, 1. *18, 12. 26. 10. 205, 15. 213, 20. 217, 9. cf. 171, 19 *7. 16-17 420, 25 *7. 17. . .8, 31. 26, 8. 205,15. 213, 20. 217, 9. 807, 2. cf. 383, 7 7, 18 421, 22 *7. 21 89, 31 7. 22 . *91, 30. *92, 1. 314, 2 *7. 22-23 91. 1 •7, 23 312, 9. 314, 1 *7, 24 308. 7 7, 24-27 cf. 294, 19 *7. 26 159, 20. 308, 10 8, 11 . . . 480, 18. cf. 560. 22 *8, 11-12 279, 8 *8, 21-22 27, 12 8, 29 cf. 194. 9 9, 9 cf. 369, 25 *9. 13 259, 30 •10. 12-13 330, 4 10, 16 »44, 8. 103, 20 •10, 23 . 43, 16. 213. 13. 556, 9 10, 25 170, 8 •10. 28 44, 9. 146, 16 11, 11 cf. 350, 12 Matth. 11, 16 .... cf. 123, 7 12, 18-21 cf. 248. 2 »12, 80 ... . 285, 8. cf. 168, 12 •12. 31—32 96, 16 •12, 32 96, 7. 510. 25 »12, 35 . 9, 2. 26, 10. 27. 205, 17. 213, 22. 217, 11. 420,27. cf. 528, 26 •12, 45 27, 25 •13, 17 .... 71, 19. cf. 531, 15 •18, 24 290, 3 13, 24-30 . . cf. 56, 13". 76, 12 13, 24—40 cf. 164, 18 13, 29 cf. 301, 1 13, 29-30 cf. 483, 22 13, 30 . . . 108, 20. 277, 21. 29. 281, 12. 27. 282, 24. 300, 12. 481, 15. cf. 122, 13. 288, 9. 290, 20. 294, 21 13, 36 cf. 76, 12 13, 36-43 cf. 56. 13 13, 38 . . 164. 20. 277, 29. 281, 13. 28. 282, 25. »481, 10. cf. 288, 10 •13. 38-39 . . . 108, 18. 317, 4. cf. 300, 16 *13. 39 . . . 164, 21. 278, 1. 281, 13. 29. 282, 25. 290, 9. cf. 288, 10 13, 43 cf. 76, 12 13, 47 cf. 304, 24 13, 47-4* . cf. 164, 15. 294,25. 532, 16 •13, 47-50 278. 4 •13, 49-50 165, 5 13. 50 cf. 531, 15 14, 8—9 cf. 124, 5 16, 16 194, S 16, 16—17 cf. 353, 17 16, 18 . 159, 18. 308, 5. 309, 7 •16, 23 320, 24 16, 25 . . . 145, 11. cf. 145, 5 ♦16, 26 143, 27 590 Indei •Matth 18 7 ... 305, 14 •19 91 . . . 286, 13 •19 21—22 .... 158. 8 145, 12. ef. 145, 5 •20, 16 . . 279, 17. 22 «01 0', 78, 6 •21 43 . 80, 14. cf. 94, 32 99 Ift 344, 27 •22, 21 . . 344, 14. 16 cf. 211, 4 cf. 171, 15 •23, 2—3 . . 88, 26. cf. 96, 8. 108. 14 •28, 3 . . . 8, 28. 25, 31. 27, 2. 8 8. 23. 95, 27. 171, 16. 17. 212, 19. 215, 1. 897, 16. 413, 19. 524, 12. cf. 164, 1 102, 13 •23, 23—24 102, 16 •23, 27—28 . . . 102, 21. 239, 17 ♦28, 83-35 36, 9 16, 21 300, 10 24, 8 . . cf. 800, 9 281, 6. 317, 22 24, 13 . . 281, 8. 817, 24 •24, 14 . 288, 27. 298, 28. 800, 6. 317, 21. 477, 4 •24, 23 . . 41, 9. 11. 287, 24. 26. 2( ,8. 18. 319, 7. 482, 6. 578, 3 24, 25 . 295, 17 24, 26 . . 319, 7 25, 82-33 cf. 164, 16 •25, 34 . . .... 54, 15 . ... 42, 5. 54, 18 ... 72, 19 •26, 51-52 •27, 4-5 29, 12 125. 14 Matth. 27, 24-26 . . cf. 124, 7 27, 26 . 27, 85 . . cf. 123, 9 28, 19 . . cf. 55, 16 •28, 19- 20 . . 65, 21. cf. 239, 4 •Marc. 1, 1, 7. . ... 72. 8 •1, 24 . 854, 11. cf. 194, 9 •8, 28 . .21, 81. cf. 494, 1 7, 4 . . . cf. 149, 11 •10, 35- 39 ! • . ... 50, 6 12, 31 . . 100 , 4. cf. 100, 12 7, 26 . cf. 71, 22 7. 28 . . . cf. 8, 28 . cf. 194, 9 9, 49- 50 . . cf. 109, 22 •9, 50 . . . . . 110, 6 •10, 20 . ... 91, 16 •11, 41 . . . . . 374, 10 12, 42 . . cf. 273, 5 •13, 28 . 18, 26 . 18, 28- — — 15 . . . . cf. 301, 7 16, 16 . . cf. 71, 12 •16, 29 . •16, 81 . ... 322. 4 18, 8 . 280, 18. 26. 282, 28 •18, 9 . 18, 18 . . . cf. 49, 28 28, 21 . •28, 34 . . . . . . 175, 4 28. 40- 43 . . . cf. 370, 2 •24, 86 . 24, 39 . . . . 104, 6 •24, 44 . 88, 260 28. 258, 10. 20. , 9. cf. 298, 13 •24, 45- . . . . 258, 26 •24, 45- 47 . 39, 1. 99, 26 •24, 46 . 60, 13. 261, 8. 268. 1'» 1 ocomm 591 •Luc. 24, 46—47 . 33, 3. 104, 15. 117, 8. 259, 14. 263, 18. 299, 26. 811, 5. 561, 23 12, 38 . 250, 13 •24, 47 . 85, 81. 41, 12. 158,30. •18, 10 . . . 48, 13. 16. 55. 13. 259, 8. 275, 1. 288,22. 310, 25. 356, 23 298, 10. 322, 12. cf. 39, 28. 119, 11. 140, 18. 316. 28. 570, 10 14, 6 . . . . cf. 109, 5. 258, 16. •24, 48—49 261, 16 260, 19 •24, 50- 14, 27 . . . . . '48, 24. 49, •". l"h. 1, 3 cf. 238, 20 15, 3 . . . . . 49, 4. »374, 6 1, 14 15, 8—4 . 48, 22 1. 22 . . cf. 189, 10. 198, 8 •15, 5 , . ... 7, 16. 204, 4 1, 33 . '9, 20. »25, 1. 211,31. •16, 2 . 128, 2o. 130, 31. 131, 12 307, 16. «389, 8. *390, 3 l, 47 cf. 245, 29 *I, 51 19, 23 . . . . . . . cf. 299, 25 2, 15 cf. 305, 20 2. 17 34, 1. 305, 19 •3, 5 . 222, 14. 309. 24. 347, 25. cf. 50, 5 3, 18 •3, 27 60, 13 •Act. 1, 1-8 262, 11 3, 29 . . cf. 306, 14. 356, 12 4, 1 cf. 376, 11 •1, 7-8 75, 10 •4. 2 .... 221, 19. 306, 7 •1, 8 . . . 80, 1. 91, 24. 98,19. 4, 20 sqq cf. 332, 27 97, 20. 117, 20. 142, 7. 5, 5- -9 cf. 370, 7 145, 26. 264, 28. 267, 23. *6, 44 . 268, 16. 275, 4. 300, 2. •6, 54 . 350, 27 562, 12. cf. 120, 26. 316, 29 •6, 70 . 320, 25 •1, 8-10. 7, 87 . .... 375, 19. 376, 4 •1, 9-15 264, 80 •7, 37- -38 312, 24 1, 15 . . . . . . . cf. 68, 6 •7, 39 .... 312, 27. 376, 6 1, 26 . . . . cf. 29, 24 *8, 44 . 35, 20 2. 1-4 . . . . cf. 876. 16 10, 11 cf. 318, 26 •2, 1-14. 265, 21 10, 15 cf. — - •2, 2-4 . 61, 5 •10, 16 417, 11 2, 3. . . •10, 27 . . 104, 2. 264, 8. 278, 1. 2, 4 . . . . . . . cf. 68, 6 318, 29 •10, 37 . 35, 15 •2, 88 418, 20. 527, 24 •11, 51 . 11 51- -52 cf. 77, 28 . . . . 153, 18. 20 592 Index •Act. 4, 34—35 Act 23, 12-33 . . . cf. 131,25. •4, 35 . . . 141, 24. 802, 29 •5, 3—4 210, 29 24. 1 ■ • . . . . cf. 176, 29 •5, 29 . . . 384, 27. cf. 116, 24 25, 18 . . . . cf. 168, 28 •Rom. 1, O 4 24 . 295, 26 •8, 1. . . 267, 18 •1, 32 . . . 158, 13 •8, 4 . / . •2, 1 . . 438, 3. 441, 21 8, 9—19 . . . . . cf. 48, 8 2, 16. 15 . .... cf. 172, 24 8, 13 . . . cf. 150, 18. 377, 8 •2, 21- 8, 13. 18. 19 . . . cf. 28, 11 3, 8 O 1 O OJ 3, 10- *o o c noo o •3, 19 o OC 8, 26 .... cf. 40, 2 *Q OA ifV npn o •4, 3 •4, 5 38, 13 fl i r 9, 4—5 . 45, 7 . 196, 24. 214, 11. 220.82. 47, 10 420, 5. cf. 7, 9. 8, 5. 29. • 11 o 25, 18. 40, 2. 197, 6. 198, *fl 1 1 10 noa , o 25. 26. 208, 26. 204, 18. •Q 1 7 t fi A1 Ol 211, 26 •Q 91 QfiQ OO . 282, 19. cf. 8, 27 1 A nt O CiO OO 5, 5 818, 11. 21. 314,16. * 1 A 11 1 E OCCi A 374, 16. cf. 375, 8. 377. *1A «E QCA On 16. 379, 14. 505, 27 • 1 A OQ 269, 15 *6, 9 ■ 9, 18. 389, 7. cf. 28, 4 1 A AA 10, 44 . . . . . . . cr. 6o, 6 7, 7- -8 . 350. 6 11 OP cf. 270, 19. 407, 1 ♦7, 11- -13 . 850, 11 *1P. 4fi 47 9fiQ oo 8, 17 . 32, 24. cf. 138, 26 •18, 48 270, 6 8, 29 . . . . cf. 359, 11 14, 22 . . . . . . . cf. 157, 15 8, 34 . . . . cf. 287, 18 •15. 9 . . . . . 220, 31. 419, 27 9, 5 • - 287, 19. cf. 210, 26 17, 11 . . . . . . . cf. 298, 16 •9, 7—8 . 279, 5 •17, 16—1* . 337, 10 10, 16 •17, 17 . . . 841, 19 10, 18 255, 1 •17, 19—23 337, 24 11, 17- -23 . . . . cf. 820, 28 •17, 23 . . 59, 21. 23. 358, 21. 24 •11, 23 574, 26. cf. 872, 26 59, 31 13, 1 .... cf. 60. 9 •18, 24—28 336, 14 13, 2 .... cf. 45, 27 19, 1-6 . . . . . cf. 64, 8 •13. 2- -3 802, 16 •18, 4 . 45, 28. cf. 118, 6 341, 22 •18, 9 100, 4 •14, 12 18 . 168, 4 22, 25 . . . . . . . cf. 98, 28 •14, 14 54, 2 23, 12. 81 . . . . . cf. 461, 15 15, 12 . . . . cf. 247, 2 1 o c o r u m 598 Rom. 15. 15—19 .... 270, 27 I Cor. 10, 2 . . cf. 528. 4 15, 1 c <> r u in 597 Augustinus Petil.: III 44, 53 9. 8 III 45, 54 9, 13 III 50, 61 . . cf. 23, 22. 43, 15 III 56, 08 cf. 309. 24 III 58. 70 17. 12 III 58, 70 8qq. . . . cf. 233. 5 III 58, 71 cf. 236, 12 Augustinus Epist. c. Don.: 3, 6 cf. 160. 1 6, 11 cf. 476, 3 12 cf. 406, 13 13, 33 cf. 42. 11 19, 51 cf. 237, 16 Augustinus Cresc: I 1 sqq cf. 498, 28 I 2. 3 cf. 499, 23 I 7, 9 sqq. . . . cf. 500. 8 I 21. 26 sqq. . . . cf. 501, 2 I 31 cf. 310, 13 I 34. 40 cf. 576. 15 N 1. 2 . cf. 506, 16. 512, 1 II 3. 4 . cf. 512, 15. 514, 11 II 12, 15 cf. 510. 24 II 13, 16 cf. 358. 25 II 16, 20 3. 4 II 17. 21 cf. 515. 12 II 22, 27 cf. 517, 21 II 23, 28 cf. 518. 6 II 24. 29 . cf. 518, 10. 519, I II 25. 30 9, 17 II 26, 31 9, 2H II 27, 33 cf. 519, 1 II 30. 38 cf. 519, 16 II 31, 39 . cf. 357, 11. 520. 9 II 37, 46 cf. 270, 11 III 3. 3 cf. 520. 19 III 4, 4 cf. 521, 5 III 5. 5 cf. III 5. 6 7. 4: III 5, 6-7, 7 . . cf. 522, 10 j III 7. 7 cf. 5.V2, 9 III 8. 8 . . . cf. 526. 20. 29 1 Augustinus Crcsc: III 9, 9 cf. 527, 8 III 10, 10 . . . cf. 527, 16. 24 III 11, 11 528, 11 III 11, 12 cf. 528, 16 III 11, 14 26, 6 III 12, 15-13. 16 . cf. 529, 10 III 13, 16 cf. 530, 19 III 14. 17 . cf. 533, 22. 545, 24 III 15, 18 . . cf. 534, 5. 535, 8. 536, 3. 12. 25. 540, 14. 541,13.544,15. 548. 15. 576, 1 III 24, 27 cf. 12, 27 III 25, 28 ... . 10, 29. 13, 17. cf. 545, 12. 14. 548, 5 III 27, 30-29. 33 . cf. 224. 12 III 27, 31 cf. 564, 17 III 28, 32 sq. . . . cf. 291, 13 III 34, 3* cf. 549.21. 550, 4. 23 III 35, 39 . . 15, 3. cf. 551, 6 III 37. 41 . . . cf. 551, 16. 25 III 38. 42 . . . cf. 552. 5. 16 III 39. 43 15, 9 III 41. 45 15, 18 III 49, 54 cl. 46, 17 III 53, 59 cf. 513. 4 III 56, 62 cf. 502, 2. 542, 16. 545, 27 III 57, 77 cf. 567, 10 III 59, 65 . cf. 553. 12. 555. 8 III 60. 66 cf. 530, 9 III 63, 70 cf. 243, 1 III 64, 72 cf. 252, 25 III 65, 73 . . cf. 500, 9. 573. 18 III 66, 75 cf. 560, 19 III 67, 77 sq. ... cf. 561, 14 III 69, 80 cf. 559, 11 III 71, «2 cf. 233, 21 III 71, 83 cf. 557, 21 III 72. 84 <-f. 233, 5 III 73. S5 cf. 562, 26 598 In . 21, 31. cf. 177, cf. 468, Augustinua Creac: III 73, 85 sqq. . . IU 78, 89 . III 78, 90 . III 79, 91 . III 80, 92 . IIII 4. 5. HII 6, 7. IIIl 10, 12 . IIII 12, 14 . IIII 18, 21 . IIII 19, 22 . 1111 22, 2H . HII 28, 30 . IIII 24, 31 . IIII 28, 35 . IIII 39, 46 . IIII 40, 47 . . . 6, 1. cf. 424, . cf. 1III 41, 48 IIII 44, 52 IUI 45, 54 IIII 48, 58 . cf. 471, IIII 52, 62 UII 56, 66 . cf. 440, IIII 57, 68 mi 58, 69 . cf. 237, mi 58, 70 IIU 60, 72 Iin 60, 73 IIII 62, 76 UII 64, 78-79 . . . UII 65, 81 Auguatinus De un. bapt 9 11, 18 16, 29 Augustinns Breuic. : III 8, 11 III 14, 26 III 15, 27 III 17, 32 III 23, 41 cf. 563, 7 cf. 579, 21 cf. 577, 14 cf. 577, 28 16. 578, 12 10. 555, 8 cf. 428, 4 . . 8, 4 . . 4, 13 7, 21 . . 7, 4 cf. 417, 15 cf. 419, 1 . . 11, 10 24. 545, 24 . . 13, 7 468, 6. 20. 502, 2 . . 10, 29 cf. 445, 5 cf. 448, 16 28. 580, 17 cf. 22, 18 12. 441, 11 cf. 233, 5 16. 423, 4 cf. 18, 29 . . 19, 15 cf. 237, 15 . 20, 1 cf. 177, 16 cf. 22, 7 cf. 309, 13 cf. 310, 17 cf. 185, 4 cf. 554, 18 cf. 473, 10 cf. 435, 16 . cf. cf. 485, 20 Augustinus Poflt gesta: 4, 4 cf. 270, 11 32, 55 . . . cf. 473, 11. 485,20. 487, 1 Auguetinufl Caes.: 2 . . . . cf. 160, 11. 305, 28 4 cf. 371, 4 Augustinus Emer.: 7 cf. 871, 17 Augnstinus Gaud.: I 37, 47 cf. 436, 24 II 2, 2 cf. 282, 9 II 6. 6 cf. 280, 17 Augustinu8 Conf.: VIIII 7 cf. 297, 26 Augustinus De ciu. dei: XVII 8 cf. 255, 28 XXII 8 cf. 297, 26 Augustinus In Ioh. tract.: 11, 15 cf. 461, 19 13, 17 cf. 295, 7 15, 27 cf. 152. 24 Augustinus Enarr. in ps.: 36, sermo 2, 20 . . cf. 512, 9 Augustinns Epist. : 58. 2 cf. 287, 12 88 cf. 456, 15 88, 6 cf. 460, 15 88, 7 cf. 459, 10 105, 3 cf. 460, 15 105, 7 cf. 188, 8 185 cf. 458, 24 185, 26 cf. 455, 5. 14 245 cf. 378, 29 Augustinus Serro.: 46, 35 cf. 284, 14 188, 9 cf. Cyprianus De lapsis : c. 6 . 377, 10. 11. 448, 1. 532. 4 Oypriauue De eccl. catb. unitate: c. 5 . .401, 16. 402, 2. 470, 16. 479, 4. cf. 406, 3. 572,22. 573, 15. 574, 23 locorura 599 Cyprianus, Sententiae episcoporum: praef. 410, 19. 411, 18 Cyprianus, Epistulae: 54. 3 . .402,21. 406,9.408, 8. 442, 26. 479, 28. 566, 9. cf. 452. 19. 483, 23. 496, 4. 18 55, 27 cf. 532. 8 73, 14 cf. 531. 27 73, 23 400, 23 73, 26 410, 22 75 cf. 410, 14 I.actantius Diu. inat.: V 14 cf. 1*1, 3 Optatas: I 13-14 cf. 435, 16 I 15 cf. 236, 25 I 15 sqq cf. 319, 21 I 27 485, 8 II 4 cf. 160, 1 III 6 . . . . cf. 46, 17. 461. 19 Possidius, Uita August.: 5, 11 cf. 201, 4 8 cf. 177, 16 12 cf. 459, 12 Petiliani epietula prima: uid. August. lib. II contra Petilianum Petiliani epistula secunda: 181, 16. 182, 23. 184, 30. 187, 5. 9. 13. 190. 32. 193, 12. 195, 14. 196, 3. 9. 198, 4. 18. 215, 12. 22. 218.17. 31.219. 8. 220,9. cf. 172, 17. 25. 176, 7. 23. 180, 27. 184, 10. 31. 185, 14. 189, 10. 192, 1. 193, 4-21. 194, 1. 195, 19. 197, 8. 12. 201, 3. 207, 11. 223. 23. 226, 9 Cresconii epistnla: 326, 4. 384, 17. 336, 4. 352, 20. 363, 5. 27. 364, 26. 365, 19. 368, 1. 371, 6. 372, 11. 373, 1. 380, 14. 383, 16. 384, 1. 24. 386, 5. 3H7, 5. 9. 388, 4. 391, 26. 393 1. 16. 395, 2. 413, 10. 25. 414, 8. 26. 29. 415, 25. 416, 11. 19. 417, 2. 418, 14. 19. 419, 16. 421, 29. 422, 19. 424, 24. 425. 28. 426. 15. 430, 5. 441, 22. 444, 3. 14. 16. 19. 22. 447, 6. 20. 448, 16. 17. 22. 449. 9. 450, 10. 463, 1. 7. 471, 14. 19. 479, 15. 480, 4. 11. 15. 481, 12. 26. 488, 11. 489, 14. 28. 492. 30. 493, 8. 495. 8. 518, 6. 10. 521, 5. 522, 10. 523, 23. 525, 14. 526, 20. 29. 527, 16. 24. 535, 8. 540. 14. 541, 13. 542, 25. 544, 15. 548, 8. 28. 550, 28. 24. 551, 16. 25. 552. 9. 557, 21. 559, 14. 560. 9. 19. 562, 16. 563, 5. 578, 18. 574. 19. 576, 15. 580. 23 cf. 325. 26. 327, 3. 28. 328, 4. 14. 16. 28. 329. 16. 335, 26. 339. 4. 340. 9. 347, 10. 358, 18. 359, 6. 360, 26. 369. 2. 370, 12. 373. 17. 375. 11. 13. 379, 25. 3x2, 19. 386. 21. 387, 18. 390. 20. 392, 12. 397, 26. 398, 21. 399, 13. 400, 3. 410, 14. 411. 7. 412, 10. 15. 29. 417. 15. 419. 1. 422, 3. 424, 15. 428. 9. 434. 24. 437, 23. 445. 4. 7. 446, 2. 6. IX. 20. 448, 14. 452, 7. 26. 455, 23. 461, 19. 25. 462. 4. 476, 19. 484. 7. 19. 22. 26. 492. 23. 493, 15. 27. 494, 22. 499, 28. 500, 8. 506, 16. 510, 24. 514, 9. 515, 12. 517, 21. 519, 1. 16. 520. 9. 19. 522, 20. 523, 13. 527, 8. 528, 16. 529, 10. 530, 1. 11. 26. 531. 7. 533, 22. 534, 5. 536. 3. 12. 25. 545, 24. 549, 9. 21. 550, 4. 551. 6. 11. 552, 25. 553. 12. 25. 561, 14. 562, 27. 564, 17. 565, 13. 569, 13. 570, 24. 571, 20. 572. 11. 574, 17. 575, 11. 14. 576, 1. 577. 2. 6. 14. 23. 578. 12. 579, 4. 581. 12 600 Index 1 Aeta purgationia Felicis Au- tumnitani 485. 3 Gesta concilii Cirtensis . . 435, 21 Geeta apud Zenophilnm con- sularem . . . 439, 1. 6. 440. 12. 20. 441, 8. 11. 564, 2. 12 Geeta apud Seranum procon- sulem 555, 26 Sententia concilii Bagaiensis 10. 22. 11, 5. 17, 13. 17. 28, 25. 427, 4. 428. 17. 429, 3. 431, 1. 15. 25. 432, 1. 433, 26. 434, 12. 464, 19. 28. 465, 5. 10. 27. 466, 7. 499, 4. 9. 502, 20. 503. 2. 504, 10. 513, o c o r u m 4. 18. 516, 3. 16. 518, 18. 538. 25. 539, 9. 540, 26. 541, 19. 23. 542, 21. 544, 17. 545. 20. 22. 549. 17. 568, 16. cf. 292, 18. 537, 14. 539. 2. 577, 8 Postulatio apud Herodem pro- consulem . . 467, 14. 502, 2. 1«. 546, 10 Iuliani rescriptum ad Dona- tiita. 142, 2. 31 Constantini rescriptum ad Probiannm 485, 20 Constantini litterae ad En- malinm 487, 15 Terent. Heaut. IIII 3, 41 . 181, 19 Cicero : In Uerr. act. II lib. I 15, 40 414, 10 De nat. deor. I 1, 2. 12, 29. 23, 63 ... . cf. 182, 6 De re p. III 6 . . . cf. 182. 4 Acad. II 95 .... cf. 387, 15 De or. I 11, 47 ... . 33«. 18 II 45, 188 . . cf. 57, 4 Brut. 90, 309 ... cf. 521, 2 Or. 8. 27 cf. 361, 15 Uerg. Georg. III 513 .. . 563, 10 — — III 513 «q. . . 491, 22 — Aen. III 498 sq. . . 563, 11 — -VIII 483 sqq. . cf. 557. 3 Ual. Mai. VIII 7, 5 . . cf. 346, 17 Plato, Legg. XI 15 . . cf. 327, 3 Dem. nsp- o;« est aliud, quod mihi magii arridel. quia ibi in quinque codicibus additum est hoc 226, 11 iani deletidum esse monent elinm loci De bapt. III 2, 3. Crenc. III 72, 84. Em. 4 sub fin. 227, 21 in apparalu dele uerba item aur. augustini 233, 5 deputentur uerum est; cf. pag. 484. 8 237. 15 in apparatu lege Caesare-ensis 289, 3 pone comma post est 412.29| c/. pag. 521, o 529, 12 pro ago scriUendum eral lcgo; c/. pag. 422. 6. 423, 19 iiSS, 7 renitciites| cf. etiam Parm. I 11, 18 pag. 40, 11 sqq. J UNIVERSITY OF MfCHlGAN 3 9015 02868 3632 M l: 4 ! ^jffv^B^SK 9* 8 r^32^! !»>'^ ^pA^ 5 A 23 iC-^i ■r- v \ THE UNIVERSITY OF MICHIGAN APR 2 8 1998 m - 1 v 1i 3 w4f •39 1 *• cv I < M - • 2» 1