'«-^,^"^^^.1* W^í^ #*í^.^ W^^ V ^J^ 'm 'm )m

.^^^ #* M» j0Êt pÊíà }^ pm 'm ^ ^ m m — ^ ^

gl» ^ %«» ^

^ ^0m fÊÊf

^ 'jN» /ì*'

má m m _

mí ;«» «i» ^ ^' 14» ,^ Hi» «ii

I W iiÉ» I* ^ «*

•» )Mi #» «W^ n» P<!

t <^ '^ m m p^

m m

jlpSt >*. ^

- ^ s- m 'm m ^m^ i^ >iA íí«* í^ *• j*^ ^ _^ ^ ^ ^

^ V^ H^ *»• ^ ;*^ 1* !«• ^ >*^ ^^, ^. l^ 'm^ m- m ^ :^ ^m >• ffm ,^ -^ î

rv^^^D^ ^^ ^ ^ ^ ^ -#*_^ ì*»

^^ ^ '«í*, t*^ ^ >1(#. «i» *ii W» í&ii %» ■

<- »^ ^ 'pá \m '^m^ i0m ^$m m 0^ ^^ im m ^m im ^jm ^ ^^ 1^^^ W >^ ^ ^ ìm ¥^ ìm "m m ^ m,

w- '^ ^ p^ >,* *«* ^ W ^î- "«* ï* %» ^^ **^ ^ ^^*^,^^^W)N».pi ^ i^ w> m •• im ^^m m

%^ ^ i0, ^^ ,>m ^ m ^ ỳim m^ ^ -«» m ^ ^ J^iiJ^m píT^^ Pé ŷm %á, ^ jm >^^^_**^^^. ^ ^

te- ^ ^ 1»^ *i"* w. **• iN*. p^. .^ ^ m. m ii^ m m J^^^ m ^^ ¥^ m ìm ¥^ ì0

^ ^^, ^^ m m

f* spf 1i»^ ^*»* ^ •

» lii^ ^ >»

,^ ^ lji# liií í_

. ^ ^ _ ,_ ^' iit jM '^ ** #* . 3«» i*à ?í*i «. ^H»^ wy ^ ^ ^ 1

^ ^ W '•*^ Wp W %# '^ í*# *»

^ i>#p. ^ îí(# jNs?: «^ J

im te lii

.'5^^., ,.«Hr, .i^^^

m^ "m pá m "^ '^ ^

pí. m ì0 p» m m^ :W :p^

m m^ jm _P^^ ,; m im m "PílJ^

im m^ m m . ^ m^ pm m "^m

^ 0m -0^ ;

Í|W* ^J^^ w^^ ^^^

Jg» ,#í^ ,!»► 4»# p^

3^B ^^^1) i^^ff '^^? T^f

■r>ik .M pi '«, -»..>•»?' *!»' '<p'

«•I.

n.

.4«. M» w »

, '** >" •• «1

jpe. ^ *• -»

I

DIE

WERKE

DEK

TROUBADOURIS,

IN PROVENZALISCHER SPRACHE,

EINER GRAMMATIK UND EINEM WOERTERBUCHE,

C. A. r. mA.UK, Dr

ERSTER BAND. / ^

BERLIN, 1846.

BEY DEM HERAUSGEBER.

Bericiitigiing: In der Vorrode, S. XXYI. Z. 8. selze man die NVorte „den in der Sprach\vissenschaft Hassischen Werken Bopp's uud Grimnis ^viirdÌ2; an die Seite zu stel- lenden'" Z. 6. hinter: schiitzbaren. S. XI, Z. 17. lese man besser: sie bildete eincn ganz neuen Abschnitt in der Ge- schichte ; sie >var das vviedergeLehrte Jngendalter der Menscliheit.

o r r e a e.

Die alle Provenzalische Sprache, deren Kunde in Frank.reich jetzt ziemlich \veit verbreitet ist, und die auch in Dcutschland schon manchen tUchtigen Renner und \varmen Verehrer ziihlt (man denke an F. Diez , A, W. v, Schleíj;el , Brinckmeyer u. s. N\.) verdietit in immer \veitern Kreisen bekannt und immer ullgemeiner studiert und getrieben zu \verden, Dio Be\veggrunde, die zum Studium die- ser altehr\vurdigen, reichen und schcinen ') Sprache einladcn, sind folgende:

Die ProvenzaUsche Sprache, eine Tochter der Lateinischen, ist die íiltesfe ailer schriftmassig aus- gebildcten Bomanischen Sprachen. Ihre Kennlniss ist daher vom !n'storisch-sprach\vissenschaftlichen Standpunkte aus , nach \velchem der jedcsmahlige alteste Dialekt eines SprachzNveigs ge\vulmlich der fur die Forschung \vichtigste und ergiebigste ist, fijr das ticfere und genauere Studium der Roma- nischen Sprachen uberhaupt unentbehrlich. Zu- nachst und vorzugs\veise empíiehlt sie sich beson- ders zur richtigen Auffassung und VViirdigung des damit am engsten verkniipften und so allgemein gekannten und getriebenen Franzíisischen, insofern man sich bey dieser Sprache nicht auf das blosse Studium der Trivialgrainmatik oder das be\vusst lose, mechanische, nnd daher fehlerhafle und hiiufi- sen Gennanismen unler\sorfene Alllat;s-Parlieren

\) Le Proyenral róunit, jusqu á un certain point. la rapidité légére du Français avec les teintes chaudes et 1' harmonic sonore des íangues du midi; c' était une langue flexible, et qui prètait beaucoup à 1' harraonie imitative: on apercoit une douceur insinuanfe dans les poésìes amoureuses, et, d' autre part, dans les chants guerriers de Bertrand de Born, on croit entendre le fracas des armes. A. W. de Schlegel Observations sur la langue et la littt'ralure provençales, p, .56.

IV Vorrede.

beschrànkeii \vjl], sondern ein auch jene prakti- schen Z\vecke forderndes, eriindUcheres und ge- naueres Eindringen in den Geist und das Wesen desselben, und dadurch eine grossere Sicherheil und Richtigkeit seiner ganzen so\vohl theoretischen als praktischen Sprachkenntniss beabsichtigl. Ausser dieser ihrer Eigenschaft als altester Tochter des Lateinischen und daher zugleich als altester Schwe- ster der Romanischen Sprachen iibte sie auch noch als Tragerm der ersten und altesten Romani- schen Litteratur Einíluss auf die Ausbildung und Gestaltung der iibrigen Romanischen Sprachen aus ^). Ês zeigt sich ferner, dass ausser den Ger-

2) Die mit aller achten Romanisclien Philologie verbundene Frage nach dem Ursprung und der Grund- bedeutung vieler Franzòsischen, Italienischen, Spani- schen und Portugiesischon Wòrter und grammatischen Formen ^vir'd erst durch Vergleichung mit der Proven- zalischen Sprache gelòst oder zur Gewissheit gebracht. Das Franz. malade wiirde nicht leicbt auf das Latein. male aptus fiihren. Duich das Provenzal. malaple, malaute wird die Sache klar und gewiss. Das Franz. coucher und Ital. coricare (niederlegen) von collocare abzuleiten wurde z\var etymologisch keinem Bedenken unterliegen. kònnte aber noch einigen Zweirel zuriick- lassen. ^ Das Provenzal. colcar, colgar in derselben Bedeutung hebt jeden Zweifel. Das Franz. débonnaire (auch Engl. debonnair) liat auf den erslen Anblick et- was Fremdartiges. Siehl man es im Provenzalischen getrennt als de bon aire (z. B. S. 357, 3G8) auftreten. so ist man sogleich iiber seine Bedeulung und seinen Ursprung im Elaren. Das Franz. malotru, erbarmhch, elend, \vlirde niemand leicht oder nur durch Zufall und ohne Ge\vissheit richtig (\vie Le Duchat bey Ménage s. v.) deuten kònnen. Das Provenzal. maiastrucx von niale astrosus, eiu sehr híiufig vorkommendes Wort, fiihrt unmittelbar auf seinen Ursprung (cf. Schlegeí Observ. sur la langne prov. p. tlO). Dass Franz. trop (nimis) von mittellat. Iroppus. Herde. Haufe, prov. trop komme, sieht man ebenfalls klar aus dem Provenzal, \vo es nicht bloss die Bedeutung zu viel. zu sehr, son- dern noch die urspriinglichere Bedeutung viel, sehr hat. Das Ital. farfalla, Schraetterling, \vurde zsvar von

Vorrede. v

manischen auch die Romanisclien Sprachen eine gute Grundlase und einen passenden Anfangspunkl

einigen, aber nur aufs Gerathevvohl und ohne Ueber- zeugung zu bewirken, von Lat. papilio abgeleitet, denn sie blieben ilie Be\veise schuldig. Sielit man dieses Wort im Provenzalischen unter den Formen pabalhoi, papalho, parpallio, parpalhol, parpaillo (S. 327) (vvelche Worler Rayiiouard im Lexique homan fálschiich trennt, und als verscbiedenen Ursprungs ansieht) vorkommen, so begreift man, wie durch das Medium der Provenza- lischen Sprache hindurch aus papilio farfalla entstehen konnte, besonders wenn man erwágt, dass sich auch ira Ital. noch die álteren'Formen parpaghone und par- paglia finden. Dcnn zwischen parpaillo, parpaglia und farfalla findet nur ein ganz gewòhnlicher Lautwechsel Statt. Es ist noch nicht einmahl eine Verstiimmlung oder Entstellung, wie sie dergleichen Worter im Munde des Volkes gewòhnlich zu erleiden pflegen, und in Folge welcher z. B. im Deutschen aus Erdapfel ein so gan'z unkennbar gewordenes Wort wie Rartoflfel ent- stehen konnte. Das Ital. ingannare wurde von vielen richlig, aber ohne iiberzeugende Griinde, von Lat. in- genium abgeleitet; weswegen es Diez (Rom. Gr. i, 32) bestreitet, und ihnen Unkunde der Buchstahenverhált- nisse vorwirl't. Er leitet es daher vom mittellat. gan- nare, verhòhnen, (provenz. ganhar, railler), und dieses wieder vom althochd. geinòn, die Zahne íletschen, (eigentlich nur liiare, oscitare), ab. Schwerlich kommt gannare, ein wahrscheinlich in der Rcimischen VoIks- sprache oder ím RiJmischen Reiche landschaftlich iib- liches Wort, unmittelbar von geinòn her, es ist nur stammverwandt. Im Provenzalischen finden wir engen, engein, engin, engienh (ingenium, génie, adresse); enginhamen (tromperie, artifice); enginiiar, engeingnar, (engigner, machiner, ingénier, Iromper). Ferner engan, enjan, enguana, Iromperie, fraude; enganar, enjanar, tromper. Ich denke, sowie aus lat. lingua franz. lan- gue (provenz. lengua, lenga) werden kann, eben so wird aus ingenium, durch Vermittlung von engen, en- gin, auch wohl engan und enganar haben entstehen ìíònnen. Man suchte das Wort in seiner durch all- raàhhge Uebergánge entstandenen und immer ge- bráuchlicher gewordenen speziellen Bedeutung „be- triigen" auch durch eine scharf unterschiedene Form zu individualisieren, daher der Vokal a statt i, wobey

VI Vorrede.

jeder philosophiscli-historisch-vergleichenden Sprach- forschung iiberhaupt bilden, intlem die Principien.

allerdings nicht zu laugnen ist, dass dieses a durcli unwililíiiriiche Erinnerung an gannare hervorgebraclit seyn li;òuute. Ingenium und die davon abgeleiteteu Wòrter wurden im Mittelalter in den mannigfaltigsten, List und Betrug ausdrlickenden Bedeutungen gebraucht. Schon bey den Kiassik:ern bedeutet ingenium Erfin- dung, kluger Einfail. Bey Ducange íinden wir: Inge- nium = ars, machinatio, fraus, astutia, calliditas. In- genia et fraudes. Malum ingenium, eadem notione, altfranz. mal engin. (Altfranz. Sprichwort: mieux vaut engin que force). Ingeniose, per fraudem. Ingeniari, decipere. Altfranz. engigner, enginer, engeigner, en- geiner, engener, engaiguer, engagner. enganer=:itrom- per. Lafont. Fabl. 4, \\. Tei, comme dit Merlin. cuide engeigner (= croit tromper) autrui, Qui souvent s' en- geigne soi-mème. Ital. ingegnare, sich beíleissigen, und mit List hintergelien. beriicken. Man sieht, wie das Provenzalische auch fúr dieses Wort das richtige Verháltuiss aufzukliiren im Stande war. Der von vie- len behauptete (cf. Schlegel Ohserv. p. 33. 9o) Ur- sprung des Romanischen Futurum und Conditionale von dem Infìnitiv und dem Praesens uud Iinperfectum des Hiilfszeitwortes „hahen" licgt hell am Tage, wenn man beyde im Provenzalischen noch getrennt fìudet (s. ra. Lehrbuch der Spanischen Sprache S. 85), und man kann iiber dic Hartnàckigkeit und Beschránktheit einiger neuern halbgelehrten etymologischen Dilettan- ten nur raitleidig rácheln, wenn sie, aller gesunden Vernunft und allen richtigen etymologischen Grund- sátzen zum Trotz. dasseibe durchaus vom lat. Fut. exactum herleiten wollcn. Es ist uumoglich, dass lat. amaro, is, it im Franz. aimerai, as, a oder iui Ital. amerò, ai, ii geben kanu, oder wir miissen wieder zu dem etymologisclien Verfahreu eiues Ménage oder Ottavio Ferrari zuruckkchren, die aus allem alles mach- ten (z. B. alfaua, Pferd, von equus). Und wo nehmen wir denn den Ursprung des Roman. Conditioualeher? Man antwortet: von diesem aus dem Lal. Fut. exactura ge- bildeten Romanischen Futurum. Sed anus quod vult somniat. Selbst aus dem Nichtvorkommen eines Worts ira Provenzalischen lasst sich oft manches schliessen. So scheint z. B. das im Franzosischen. Italienischen und Spaûischen befìndliche, auch von uns aufgenom-

Vorrede. vit

\velche die Sprachforschung bey schvvierigeren und entfernter liegenden Sprachen, deren geschicht-

mcne Wort „bizarr" ÌQi Provenzalischen nicht vorhan- den gewesen zu seyn, obgleich in der Provenzalischen Poesie doch gewiss oft genug Gelegenheit seyn musste, dasselbe zu gebrauchen. Die bisherigen Versuche, seinon Ursprung aufziiklareu, sind seltsam und von der Wahrheit sehr entfernt. Ménage leitet cs, nach seiner bekannten Manier (cf. Anm. 13), von bis varius ab (bis varus, bivarus, liiguarus, bizarus, bizzarro), Ottavio Ferrari von divariare; andere von dem arab. baschara, freudig seyn. Im Spanischen hat das Wort die urspriinglichste und edelste Bedeutung. Dort heisst bizarro zunáclist tapfer, herzhaft; dann freygebig, gross- miithig, priichtig, herrlich, Eigenschaften, die alle aus ritteriicher Tapferkeit hervorgehen. Im Franzdsischen heisst bizarre Avunderhch, seltsam, grillenhaft, launen- haft. Im Italienischen dasselbe, aber ausserdem noch, und ZNvar urspriiugliclier: zornig, hitzig (ferus, iracun- dus, stizzoso). Dante, Inferno 8, 62: Qneì Fiorentino spirito bizzarro In se raedesmo si volgea co' denti. Das Wort ist offenbar Iberischen Ursprungs. Es giebt sich beynahe schon durch seine Endung als ein sol- ches ku"nd. Im heutigen Baskischen heisst bizarra der Bart. Wem fáilt dabey nicht sogleich der Spanische Eigennarae Pizarro, dcr Bartige, der Mánniiche, der Tapfere, ein? Wie nahe der BegrilT biirtig mit der im Spanischen erhaltenen relativen Urbedeutung tapfer zusamraenhíingt, bedarf kaum der Erwáhnung. Bey ims im Deulschen heisst es von einem unerschrocke- nen, tapfern Menschen sogar: Er hat Haare auf den Zahnen, slatt um die Záhne herum, auf den Lippen und am Kinn. Los bizarros Espanoles sind die tap- feru, nicht die wunderliclien Spanier, so dass der un- Avissende Franzose, der den Spaniern eins anhángen wollte, ihnen mit Unrecht vor.warf, dass sie sich ja selbst die bizarren oder wunderiiclien Spanier nenn- ten. Biirtige Rrieger waren, besonders in friihern Zei- ten und als Feinde, háufig wild und roh, daher die italienische relative Urbedeutung von zornig, wild. Nur den Vorfahren der heutigeu feinern Franzosen in Aquitanien schienen bárlige'Mánner wunderlich und fratzenhaft zu seyn. Aus dem Nichtvorkommen des Worts im Provejazalischen schliesse ich nun, dass das- selbe den Franzosen und Italienern nicht durch die

viii Vorrede.

licher Verlauf dunkler und deren Bau \veniger durchsichlig ist, leiten mussen, sich hier sicherer

Provenzalen mitgetheilt wurde, sondern dass jede die- ser Nationen es unniiltelbar niit der ihrer Sprache eigenthiimlichen Bedeutung von einem íberischen Volksstamm erhielt, die Franzosen iiber das slidw'est- liche Aquitanien, die Italiener aus Ilalien selbst oder von den benachbarten Inseln, \vo bekanntlich in den friihsten Zeiten Iberische Vòlkerschaften einen Theil der Urbe\blkerung bildeten. Die mit der Franzbsi- schen iibereinstimmende Italienische Bedeutung ist aber geradezu spàter aus dem Franzbsischen entlehnt. Es ist allerdings bey Aufstellung solcher muthmass- lichen Schliisse grosse Vorsicht nbthig, indem man- ches Wort nur zufállig in den uns erhaltenen Schrift- stellern fehlen kann, besonders, da \vir nur sehr \ve- nig von Provenzalischer Prosa haben. So ist es z. B. auífallend, dass sich in den uns bekannten Provenz. Quellen das Wort baya, baia, Bay, nicht fîndet, \váh- rend es im Italienischen (baja), Franzbsischen (baie), Spanischen, Portugiesischen (bahia, baia), ja sogar im Englischen und in allen Germanisch-Skandinavischen Sprachen vorkonunt. Aucli dieses Wort ist deutlich Iberischen Ursprungs. iNach Diez Rom. Gr. I, 26 feh- len die Be\veise daíiir. Aber sie sind vorhanden. Ini Baskischen heisst baya, haiya, bayona der Hafen. das letztere eigentlich \vbrtlich guter Hafen, von baya, Ha- fen, und ona, gut. Die Stadt Bayonne, span. Bayona, guter Hafen, ist ein iicht baskischer und folglich iberi- scher Name. der auch der Sache entspricht, ehemahls allerdings mehr als jetzt, indem der Hafen dieser Sladt iramer mehr versandet. Bajae in Unteritalien, wahr- scheinlich ebenfalls \ou den Iberern so benannt, liegl so recht in der Mitte einer ticfen Bay, In Beziehung auf das angefdhrte bizarra ist noch zu er\váhnen. dnss nach einigen nieiner handschriftlichen Quellen dieseni Wort schon im Baskischen auch die Bedeutung libéral, généreux zugeschrieben \vird, \vobey es \vahrschein- Ìicher ist, dass ihm diese Bedeutung" nach dem ange- gebenen Ideengang zukommt, als dass sie erst wieder ruck\varts aus dem Spanischen entlehnt wáre, in \vel- chem Falle das Wort im Baskischen bizarroa lauten miisste. Larramendi kennt aber nur die Bedeutung Bart. Uebrigens ist, beyráuQg gesagt,.dieses bizarra, Bart, welches dialektisch auch bidarra lautet, mit un-

Vorredc. ik

ge\vinnen lassen unil gleichsaui oíì'ener zu Tage Ììegen, Daher eriansít das Studium der Provenza-

serm Bart eben so sehr verwandt als dieses mit dem lat. barba und dem slavischen brada, boroda, und alle unter sich. Der Hauptschluss aber, den ich aus dem Nichtvorkomnieu solclier Baskiscli-Iberischen Wòrter ■vvie bizarr im Provcnzalischen und aus dem Vorkom- men derselben im Italienisclien mit eigentlúimiiclier, niclit erst spáter mitgetheilter, relativer Urbedeutung ziehe, ist, dass wenn, untersliitzt von den bekannten historischen Thatsachen, solche Spuren eines Bas- kisch-Iberischen Elemcnts sich im Italienischen fìnden, dasselbe auch im Lateinischen vorhanden gewesen seyn und in ihm aufgesucht werden miisse. Ès ist mir a'uch schon gelungen. einer Menge Lateini- scher Worter ihren Iberischen Ursprung ausfmdig zu machen, und was merkwiirdig ist, gewohnIich lassen sich dieselben aus keiner andern, besonders Sanskri- lischen Quelle etymologisch erkl;iren. Nur liegt der Ursprung oft sehr versteckt, und es miissen ausser den diirftigen gedruckten Hlilfsmitteln auch noch die wenigen vorhandenen handschriftlichen Quellen mit zu Hiilfe genommen werdeu. Statt vieler Beyspiele nur eins. Das lat. Wort quercus, Eiche, hat noch nie- mand richtig etymologisiert, mit den Sanskritischen Sprachen ist noch keine Verwandtschaft nachgewie- sen und auch nicht vorhanden. Nach den gedruckten HUIfsmitteln, d. h. nach Larramendi, heisst die Eiche auf Baskisch aritza. Hier vviirde man durch Verglei- chung nicht leicht auf eine Vcrwandtschaft sciilie- ssen kònnen. Nach dcm handschriftlichen Wòrterbuche von Silvain Pouvreau aber, vvelches den Labortani- schen Dialekt des Baskischen umfasst, der das Ur- spriingliche in der Begel Ireucr fostgehalten hat, heisst sie haritza. Dadurch nun liegt die Identifát klar am ïage. Dem Baskischeu h entspricht Lat. dcr scharfe K-Laut qu, und dem Baski.schen Zischlaute tz Lat. c. ím Lat. qu hat sich der schiirfere Ivehllaut und zugleich Urlaut qu erhalten, vviihrend er im Labortanischen Dia- Iekt sich zu dem schvváchsten Rehllaut, zu dem blos- sen Rehlhauche h verdiinnte, bis er in den Spanischen Dialekten des Baskischen ganz abfìel. Dass den ur- spriinglicheren Kehllauten in spateren Zeiten Zischlaute, hier dem lat. c baskisch tz, gevvòhnlicli entsprechen, ist bekannt. So setzen die Basken selbst, vvenn sie

x Vorrede.

iischen Sprache eine arosse Wichtigkeit nicht nur ftir das etvTnoloeisch - historisch -" vergleichende Sprachstiidiuni ']. sondern flir jede vs issenschaft- hche Erforschung der Spraclion uberhaupt.

Rouianische Wòrter entlelinen, tz statt c, das Spanische marca. Griinze, heisst bcy ilmcn martza. So steht im eigentliclien Monjîolischen tz, \vo ein Dialelít desselben. der Dialekt der Buráten (s. Schott Tatar. Spr. p. 34), harte Kehlhauche hat. Dergleichen Verhállnisse des Lateinischen zum Baskischeu stehen aber auch nicht etwa nur vcreinzelt da, sondern kchren in anderen Fíillen haufìg wieder. Der ausfiihrliclie Be\veis davon, und zu welchen Riickschliissen auF den Charakter der Lateinischen Spracho und die Beschatrenheit ihrer Laut- verháltnissc dies riihren kann, bleibe aber eiaer von mir seit Jahren vorljcreiteten grosseren Schrift iiber die Baskische Sprache und ihre ver^vandtschaftlichen Verhaltnisse vorbehalten. So viel ist ge\viss und steht fest, dass das von Niebuhr, Ottlried Miiller, Lassen und anderen angenommene ungriechisclie Element der La- teinischen Sprache, vvelches jeder von ilmen in seiner Weise, aber nicht richtig, deutete, zum grossen Theil ein Iberisches und also das alleriUteste ist. Ein anderer nicht minder grosser Theil fallt aber dem Celtischen zu, \velcher, bey der nicht zu láugnen- den, die gehòrige Verîheilung aber ersch\verenden Stammver\vandlschaft desselbeu mit dem Lateinischen, sich durch Verglcicliung mit den iibrigen verwandten Sanskritischen Spi-acheii und nach .'\usscheidung des Iberisclien Thcils ge\vinucn liisst.

3) Wie wiclitig das etymologisch - vergleichende Sprachstudium selbst nur fur das ge\vòhnliche Ver- stàndniss einer Sprache oder eines Schriftstellers ist, liesse sich den Gegiiern oder Gleichgiiltigen, die mit dem Hergebrachlen uud Mechauischen nicht nur zu- frieden sind, sondern dasselbe sogar iimuer noch hart- nackig zu verlheidigen suchen, an vielen Beyspielen be\veisen. Hier mòge eins geniigen. Das Ral. fìoco heisst nach dein jetzigen Sprachgebrauch nur rauh, heiser. Bey Danle hiferno 3, 73 hal daher lo íioco lume den Auslegern viel zu schafîen gemacht; sie konnten sich gar nicht erklaren, vvie man fìoco, rauli, heiser, auf das Lichl an\venden konne. Sie sahen sich zvvar zuletzt, \vie\vohl mit Widerstreben , geaòthigt,

Vorrcde. xi

Die Provonzalisclie Spraclio bietet, obgleich sie, durch uni:lUckhche pohtische und historische VerhiiUnisse, besondors (îurch den verhiingnissvol- len Albigenserlvriog iíoheinmt, ntu' die kurzo BlUthe zeit von et\va 200 .Ìahren (von ungcfíihr HOO bis 1300 n. Ghr. Gob.) liatlo*), eino so reicho poeti- sche Littoralur dar, und besilzt cine solclie Menge ausgezoichnetor phantasioreichcr Dichter ^) (wenn auch nicht eigcnliich einen Uber alio anderen weit omporrag^ndon und sie verdun^ehiden Schijpfer- geist, etwa einen Dante odor Sliakspeare), dass sie auch in dieser Hinsicht dem Littcraturfrounde, der Sprachen hauptsíichlich der Littcraturen wegen stu- diert und nacli pootischen Gcdanken imd Schonhei- ten forscht, ein hohes hiteresse gewahrt. Die Zeit der Ent\^icklung und Bliithe der Troubadours war eine durchaus poetische; sio war' das wiederge- kehrte Jugendaltor eines ganz neuen Zeitabschnit- tes in dcT Geschichte der Menschheit. Der musi- kalische Wohlklang der Provenzalischen Sprache unterstUtzte die dichterische Beixeisterung der Trou-

anzunehmen. dass heiser hier {\g. fur scliwach, matt, stelie, so gezxvungcu und unnalurJich diese Annahme aucli einein jeden scheinen niusste. Die Saclìe ver- hiilt sich aber gerade uingekehrt, und dadurch -svird alles hòchst einfach und natiirlich. Da íìoco von un- serm deutschen flau stanimt (s. Diez Rom. Gr. i, 284), so ist matl, sclnvach die Urbedeutung, die sich daher naturgemáss in eiiiem der altesten Schriftsleller, dem Dante, noch fìndet. Es wurde dann auch auf die Sch\váche der Stimme ubertragen (z. li. Dante Inferno 3, 27. 1, 63), jedoch so , dass es durchaus nicht das- selbe was rauco, roco isl, und immer in die Bedeu- lung schwach, matl hinuberspielt, z. B. Tasso Gerus. •i, 93. E s' alcun inai con suon Iremante e fioco Osa, parlando, d' accennar sue pene.

4) Troubadours oder Sánger gab es schon vom 9. Jahrhundert an, nur ist keine ihrer Dichlungen bis auf unsere Zeiten gekommen.

5) Mehr als 100, die alle zu ihrer Zeit berUhmt waren

xii Vonede.

badours und ácn lebhaften und glanzvollen Sch\vunii ihrer Phantasie "). Was die nietrische Form betrifït, in welche die Troubadours ihre Diclitungen gos- sen, so findet sich dieselbe bey ilmen in einer íiir jene Zeit auíîailenden und erstaunhchen Vollkom- menheit und ManniafaUigUeit , und, \vas das merk- xviirdigste ist, ohne dass sie darin im ceringsten von dem k!assisclien Alterthum abhangig waren. Ihr Kunstl)e\vusslseyn \var so gross, dass sie sich in dieser llinsicht dreist mit den Griechtn messen konnen, ^viihrend spatere und neuere Dichter auf die schcine und kunstreiche Form bey \veitem niclit so viel theorelischen Fleiss verwandt haben ').

So \vie die Provenzalische Sprache die alteste unler den zur Schriftsprache ausgebildeten Roma- nischen Sprachen ist, so ist die Provenzalische Lit- teratur naturlicli auch dic altestc unter den neuern

6) Diejenigeii welclie, \voil sic unfaliig sind, sich zu einem rein olijektiven Slandpunkt zu eriieben, diese Dichtergrosse der Troubadours laugnen und bestreiten, raogen bedeiiken. dass Dichter, deren Werke ein Dante imd Petrarca mit grossem Eifer studierten, und denen sie einen grossen Theil ihrer poetischen Bil- dung verdankten. niclit niittelniassig oder unbedeutend seyn konnten. Und wodurch und auf welche Art be- zaûberten sie denn so viele geistreicbe Fiirsten, tapfere Ritter und durcli Aiimuth und Schonheit ausgezeich- nete Frauen ilirer Zeil?

7) Wober es denu aucb kouiint, dass ilire Erzeug- nisse viel leicbtcr veraltoii und fúr die Nachwelt we- niger geniessbar werden. Man erinnere sicli z. B. an Klopslocks Hexameter und seiiie Versniaasse in den Oden, deren Gestaltung nur ein subjektives dunkles Gefiilil, aber keine gonaue metriscbe Einsicbt, kein sicberes Bewusstseyn zu Grunde liegt. Den neuslen und allerneusten I'ooten feblt aucli selbst dieses sub- jektive Gefiibl noch, woiuacb wenigsteiis Klopstock so viel fand als raan darnach finden konnte. In ihren Versen und Versmaassen ist alles rolie, unveredelte Nalur, wobey sie ibren Lesern und Zubòrern oft nocb zumutben, ibnen diese Robbeit, diese Unkunde und Vernachlàssigung der schonen Forra als Tugend , als Genialifíit anzurechnen.

Vorrede. xiii

Romanischen und zuglcich romanlischen Litleratu- ren. In ihr oífenbart sich der raotlern-romantische Geist, Avelcher sich aus dem antik-klassischen in dçr Gestalt Nvie er sich in der Romischen Litteratur zunachst ausserte, imter Germanischein und mittel- bar auch unter Arabischem ") Einfluss hervorbil dete, zuerst, und in einer eigenthlimlichen, noch mehr objektiven Richtung. Ihr Studium isl also zum richtigen Verstandniss dcr romantischen Litte-

8) Ueber den mittelbaren oder unmitlclbaren Ein- iluss der Araber auf die neuere romantische Poesie waren die Meinungen bisher sehr getheilt und sind es zum Theil noch. E'm niittelbarer Arabischer Einíluss ist durchaus nicht Nvegzulaugnen. Der Einíluss Arabi- scher Poesie kam auf mehrfacben Wegen, hauplsách- lich aber iiber Spanien , nach dem siidlichen Abend- iande, ohne dass unsere Provenzalen oder Occidenta- len iiberhaupt gerade Erzeugnisse Arabischer Dicht- kunst unmittelbar vor sich gehabt und studiert hátten. Es gab aber docli auch in Spanien zu der Zeit Leute genug, die beyde Sprachen, Arabiscb und Spanisch (d. h. in Catalonien geradezu Provenzaliscli), vcrstan- den. Nach Mariana sang z. B. bey der Belagerung von Calcanassor im 9. Jahrbundert ein armcr Fischer ein Rlagelied iiber das Schicksal dieser Stadt abwechselnd und nach einer Melodie in Arabisciier und in Roma- nischer Sprache. Einige machten aber auch ohne Zweifel aus Arabischer Sprache, Litteratur und Wis- senschaft ein besonderes Studium ; wir M'issen es z. B. von Gerbert, nachher als Pabsl Sylvester II. Ara- bische Ritter, wovon einige, wio dic Troubadours, Dichter und Rrieger waren, besucliten die Hofe der christlicben Fiirsten in Spanien und Sicilien. Selbst der Reim, dessen Ursprung ungewiss, ja vielleicht so- gar mehrfach ist, indem er auch zugleich den Germa- nen und Celten angehòren kann, náhert sich in sei- nem raannigfaltigen und kiinstlichen Gebrauch bey deii Provenzalen mehr den in der Arabischen Poesié gebráuchlichen Formen. Der h'áufige Gebrauch der Allegorie in der Arabischen Poesie fiudet sich auch in der Provenzalischen, und wer kennt nicht die vieldeu- tigen Allegorien in Dante's Divina Commedia? Cf. Vil- lemain Littérature du Moven Ace. I8ífi. p. Hl, 122, 124, 125, 130.

XIV Vorrede.

raturcn und dcs roniantischen Gcistes iiberhaupt, dem antik.-klassisehen gegeniiber, nollmendig. Ja iu den altesten und ausgezeichnetsten Erzeugnissen der Rotnanischen Litleraturen, z. B. in den Werken eines Dantc und Petrarca, und in einer grossen Anzahl Dichtungcn dcr Spanier l)leibl vieles ohne Eenntniss und Berlicksiciiligung der Werke der Trouhadours IVenidarlig und unvcrstiindlich. Selbst bey Beurtheilung der ersten Erzeugnisse der Engli- schen Poesie, z. B. der Gcdichle Chaucer's, darf der nicht zu vcrkenncjide líiníhiss dcr Troubadours nicht ausser Acht gelassen werden. Die Trouba- dours \varen aber auch die Vorgiinger luid zugleich Vorbilder der Deutschen Minnesanaer "). Ohne sie

9) Man bcslreitet zwar auch tlies in der Regel, jedoch mit Unrecht. Dic Anfànge fast jeder Lilteralur stiitzen sich gewòhnlich mehr oder weniger auf die Bliithezeit einer anderen. Wcnige Vòlkcr stehen darin so unabhíingig da, als etwa die Grieclien, und auch bey ilmen hat gewiss einiger orientalische (Phonizische, Asiatische, Aegyptische) von uns nur nicht mehr nach- zuweisende Eiiitîuss, wenn nicht durCh Lilteratur auf Litteratur, wenigstens durch Verkelir, SchiíTahrt und Handel auf Religion, Cultur und Idceugang, Statt ge- funden. Der Einthiss der Troubadours auf die Minne- sànger muss nun iihnlich und nicíit ctwa so verstan- den werden, als oh jcder cinzelne oder auch nur viele Minnesànger sich unniittclbar nach den Trouba- dours bildeten, oder sie gar iiachaliniten; sondern der âlteste Miniicgesang entstand durch mehr oder minder mittelbare oder unmittelbare líinwirkung der Trouba- dours und ihrer Poesieen auf den ganzen Geist der damahligen Zeit, dessen Grundbedingungen oder Ele- mente iiberall mchr oder weniger vorhanden waren. Der Deutsche Minnegcsang bat \lahcr einen ahnlichen und doch auch wieder diìrch die Nationalitát und die Zeit verschieden gestaltetcn Charalvter. Er ist schon bey weitem subjektiver, sculimentaler. mystischer, sclnvàrmerischer und wenn man will und wie es von dera Germaniscben Geist auch zu erwavten war, sogar veredelter und geistiger. Die Aehnlichkeit und doch auch wieder die Verschiedenheit iiachzuweisen macht gerade das Anziehende und Bclehrendc hey der Ver-

Vorrede. xv

ist cin rechtes und wahres Verstandniss dieser va- terlandischen Dichter und der darauí folgenden Meistersiinger nicht mogUch,

Das Studium der Provenzalischen Sprache und der in ihr geschriebenen \VerJce der Troubadours ist auch flir den Gescluchtschrciber und Geschichts- forscher des Mittelalters von unl)erechenbarer Wich- tigkeit, indem eine Menge von geschichthchen Be- gèbenheiten und Thatsachen, die in den eigenthchen Ìiistorischen Quellen entweder gar nicht oder kaum bertihrt werden, in den Dichtungcn der Trouba dours ihre Erwahnun2; und Erkiiirun2 finden*").

gleichung aus, und ist der Weg und das Mittel zum wahren Verstandniss beyder Litteraturen.

10) Viele kostbare und ■vverthvoUe Erinnerungen, vvelche die eigentliche Geschiclite vernachlássigt hat, fmden sich in den Werken der Troubadours erhalten. Das Verstandniss der damahh'gen Kriege selbst kann nur aus ihnen, nicht aus von Mònchen geschriebenen Clironiken, geschbpft werden. Die wiide Tapferkeit rauher und stolzer Kricger, das Lebcn und den Cha- rakter trotziger Barone und Vasallcn, dio Leidenschaft- lichkeit, Rittcrlichkeit und Thatkraft des Mittelalters lernt man ebenfalls nur hior kennen. Wie lehrreich sind z. B. in dieser und aucli in rein geschichtlicher Hinsicht nicht die Gedichte Bertrans von Born, was fîndet sich dort nicht alles in Beziehung auf Philipp August von Frankreich, Heinrich H. imd Richard von England aufbewahrt, was in keiner Geschichte ver- zeichnet steht. Wie ganz anders erscheinen uns dic Kreuzzuge, ira Lichte ihrer eigcnen Zeit, in dcn Wer- ken der Troubadours gesehen, als in den herabwLÌrdi- genden und verspottenden Schilderungen einer spá- tern Zeit. Hier sieht man, wie dicsen heiligen Krie- gen weit tiefere politische und religicise Ursachen zu Grunde lagen, als der unmittelbare Zweck, das Grab Christi aus den Handen der Unglaal)igen zu befreyen. oder gar niedrige Handelsinteressen; hier sieht man, wie die Zeiten der Kreuzziige ein wicdergekehrtes he- roisches Zeitalter der Europaischen Menschheit, voUer Grbsse, Poesie und Begeisterung, waren. Und zuletzt noch der ungliickliche Albigenserkrieg selbst rait allen Schrecken des unbarmherzigsten Fanatismus und allen

XVI Vorrede.

Viele Troiibadoiir.s spielten selbst in den politischen Anpelegenheiten ihrer Zeit eine \vichtige Rolle, ent- weder ais unmittelbare Theilnehrner, oder als ein- ílussreiche Lol)redner und Tadler der pohtischen Handhmgen. Die ineisten von ihnen gehorten einer h'eysinnieen, ol)írleich ioyalen polilischen Richtuns an. und bildeton eine Art i'eliizids -denìokratischer Opposition gegen die (je\valten dcs Mitlelalters, ge* gen Rirche'*) und Fiirsten jener Zeit. Die Pro- venzalische Poesie \var in dieser Hinsicht gleich- sam die Presst'reyheit des MitlelaUers, herber und kuhner als heul zu Tage, doch bey \veitem nicht, was ^volil zu bcachten, von demselben \veit aus- gedehnten Einfluss aut die Massen. Viele ausge- zeichnete Fursten und Ronige ihrer Zeit \varen selbst Troubadours. Gleich der erste unfer ihnen, von denen uns Werke uberliefert sind, Wilhelm IX, \var Graf von Poitiers und llerzog von Aquitanien. Das Gròsste und Hiichste. was \vir auf der Erde íinden , ist der menschliche Geist in seiner fortschreitenden ^vissenschaftlichen Biidung und Ent- ^vicklung. Es isl daher schon an und fiir sich an- ziehend senuc. die Keiintnisse. Ansichten. Meinun-

Gráueln der grausamslen înquisition. ^velcher dem bliihenden Wohlstand (ior Provence und aller Poesie ein Ende maclite. fìndft in der Poesie der Trouba- dours. dem treuen nnd lebendigen Bilde ihrer Zeit, seine beste Scliilderung imd ErI<Ìarung.

li) Wenn man lien Zustand der Geseilschaft jener Zeit. besonders in der ietzlen Epoclie der Provenzali- schen Litteratur, in den Gescliiclílsbiichern und in den Werken der Troul>adours durcliforscht. so muss selbst der Parteyischste eingestelien, dass die damahlige Rò- mische Kirche, deren unbándige Herrschsucht auch den ungliicklichen Albigenserkrieg verschuldele. und die damahlige Geisllichkeil. deren Unsittlichkeit fast alie Vorstellungen lilMMslit'g. den heftigen Unwillen und den lierben. leidenscharilichori Tadel der Trouhadours Avohl nicht mit Unrecht verdiente. Brinckmeyer liat daher Riigeiieder der Troubadours gegen Rom'und die Hie- rarchie zusammengestellt und, mit einer Uobersetzung begleitet, so eben herausgegeben.

Vorrede. xvn

gcn, SiUen, Gpbriiuchc, Einriclitungcn, kurz die Bildungsslufc und dcn Entwicklungsgang eincr so entícrntcn und so eigentliijmlichen Vorzcit kennen zu lerncn, und dics k;inn natudich nur durch das Studium dcr Qucllcn, th'r Werke der Troubadours sclbst, gcschehcn, da (Hc bcsten Ucbersctzungen, bcsondcrs von lyrisclicn Gcdichtcn, doch immer nur ein Scliattcnbild des Originals hefcrn, und bis jctzt auch so gut als gar nicht vorliandcn sind. Beherzigen wir hicrbcy, \vas uns A. W. v. Schlegel (Observalions S. 81) zuruft, dass, wenn wir eine zu grosse GlcichgliltigRcit fiir die Vorzeit, Rir die Meinungcn und Thaten der Voraltern an den Tag lcgen, cs uns dic Nachwclt wohl vcrgelten konnte. Denn die Bcachtung odcr Nichtachtung der Alt vordern und dcr in ihrcn Sprachcn niedergclegten Litteraturschatzc vcrpílanzt sich Icicht von cinem Geschlecht auf das andcre. Eine solche Mahnung ist bcsondcrs heut zu Tage nicht ubcrflussìg, wenn man z. B. sicht, wie schmahlich unter uns selbst das w^as uns zunachst licgt nnd angeht, das Stu- dium dcs Altdculschen und dcr altdcutschen Litte- ratur schon wieder ubcrall im Abnchmen begriffen ist, nachdcm es kaum in einige auscrwahltc Kreise cingcdrungen war. Moge die jctzt zu sehr iiber- wiegcnde niichtcrne und kurzsichtige Richtung der Deutschen auf das Matcriclle und unmittelbar Niitz- liche, durch welche alle reine, uncigenniitzige Liebe zu wissenschaftlichcn Bestrebungcn griindíich und im Keime erstickt wird, sie nicht ganz schwindlig machen, und sie um den bisher behaupteten Ruhm bringen, dic dcm menschlichen Geist am meisten zur Zierde gercichenden Wisscnschaften der Philo- sophie und Philologie (im weitesten Sinne des Worts * *) unter allen Nationen Europas mit der gross-

12) Unter Philologic im weiteren oder \veitesten Sinn oder unter Phíîorogie iiberhaupt verstelie ich alles \vas einer unserer grossten Philologen , A. Boeckh, in seinen Werken und in seinen Vorlesungen darunter zu verstehen pílegt. Unter Philologie im engern Sinn oder unter Philologie vorzugsweise begreife ich hòhe-

XVIII Vorrede,

ten Liebe iind dem meisten Erfolg gepflegt und angebaut zu haben. Moge es vielmehr steìs die Autgabe und das Streben der Deutschen sejii,

res, \vissenschaflliches SprachsLudiura, pliilosophisch- historisch-vergleichende Sprachforschune; oder Sprach- \vissenscliaft, \velcher die Sprachc nichl Mittel, son- dern Z\veck ist, \vohey indess immer ein raehreres oder minderes Studium der Lilteratur hinzugedacht \verden darf. Ge\vòhnliches Sprachstudium als Kunst, fiir praktische Zwecke kònnte man aus Hòflichkeit kaum niedere Philologie nennen; doch kann dasselbe durch eine bessere Behandlung und durch eine gesun- dere Methodik auf eine hohere Stufe gehoben \verden, als diejenige ist, \velche es bisher eingenomraen hat. Die Vortheile, \velchc diese hòhere Stufe mit sich fiihrt, kommen auch jenen pra^tiscben Z\vccken zu Gute. Pbilologie heisstbekanntlich eigentiichLiebe zum T^ór^oç. Aóyoç bedeulet Sagen, Sprechen, das Gesagte, Gespro- chene, Wort, Gespr'ách, Kede, insofern darin Gedanken Hegen, und ist dalier allerdings nicht dasselhe als y%c3(T<xa, Zunge, Sprache; abcr die Alten setzten '/.iyoç, und nicht yT^àcací, \veil sie keine fremden Sprachen trieben, und ihnen also der "/-.ó^oç in der Mutterspraclic die Haupt- sache \var. Der Bcgriir dcr Philologie kann iiberdies heut zu Tage nicht mehr ganz derselbe \vie im Alter- thum scyn, er musste bis auf unsere Zeit mannigfachen Ver'ánderungen und Modificationen unterliegen. "Bedeu- tet Gymnasium noch jelzt dasselbe \vas im Alterthum? Thats'áchlich versleht man unter Philologie heut zu Tage gevvòhnlich klassische Philologie, d. h. hòheres Stiidiu'm der Lateinischen und Griechischen Sprache und Litteratur, mit allen dazu gehorigen und darunter begrifTenen Disciplinen, Wissenschaftcn und Riinsten oder formalen Th'atigkeiten, als da sind: Hermeneu- lik, Kritik, Grammatik, Litteraturgeschichte, Geographie, Geschichte, Mythologic etc. So \vie sich das Studium einer anderen Sprache und Litteratur aus einem ge- \vohnlichen, niederen zu eincm hòheren, \vissenschaft- lichen erhebt, kann man den Begriff Philologie im engern und im \veitern Sinn recht gut auch auf die- ses anvvenden, und den Ausdruck Linguistik ent\veder ganz fallen lassen, oder ihm \venigstens stets den be- schr'ánkleren, niedrigern Begriffsinhalt r= Sprachen- kunde, Sprachgelehrsamkeit, aber nicht den hòhern = Sprachforschung, Sprachwisscnschaft, unterlegen.

Vorrede. xix

mehr aiif das Geistip^e, das Edle und Schone zu selien; das Materieliè, das Nulzliche und Nothwen- dige \vird sich íiberall schon von selbst ergeben.

Die so eben angefiihrten Be\veggrunde allein, die zu einer Renntnis's der Provenzalischen Sprache und Lilteratur einhìden, \vurden die Herausgabe neuer zweckmassiger Hiilfsmitlel zimi Studium einer solchen Sprache und Litteratur gerechlfertigt und sogar hiiclist \vijnschens\verlh gemacht haben. Aber ausser diesen Griinden innerer Art bestimm ten und be\vogen den Herausgeber auch noch iiussere Griinde, eine neue Ausgabe der Werke der Troubadours, mit den nothigen Zugaben von Erkiarungen, Grammatik und AYorterbucli, zu unter nehmen." Derselbe hatte vor einiger Zeit einen Gyk]us von VoHesungen unter der Benennung eines htterarischen Cursus der Enghschen, Italienischen, Spanischen, Portugiesischen und Provenzalischen Sprache und Litferatur, in \velcliem die vorziiglich sten poetischen Werke jener Litteraturen gelesen und erklart \vurden, veranstaltet. Es hatte sich eine z\var kleine, aber auserlesene Anzahl von Zu horern und Lernbegierigen auch fiir die Provenza- lische Sprache imd Litteratur eingefunden. Aber \vo sollte man die zum Studium erforderlichen Texte und Grammatiken und Wurterbucher her nehmen? Rochegude's bekannles Werk (Parnasse Occitanien und Glossaire Occitanien, Toulouse 1819) ist, obgleich an und fiir sich kein zu ver- achtender Beytrag, zu dijrftig und unvollstandig, und iiberdics, schon wegen der Enlfernung des Druckorts, nicht leicht zu haben. Das noch be- kannfere und ausgezeichnetere Werk von Ray- nouard (Choix des Poésies Originales des Trouba- dours, 1816 — 1821) aber, \velches von grosserer Vollstandigkeit und Zuverlassigkeit ist, ist seit eini- gen Jahren gar nicht mehr oder nur zu einem \\irklich ungeheuren Preise (dem Vier- bis Fiinf- fachen des Ladenpreises, der ursprlinglich 54 Fran ken \var) anzuschaffen. Die 6 Biinde dieses Werks enthalten aber nur Texte und Grammatik; ausser- dem waren nun noch die 6 Bande seines Lexique

XX Vorrede.

Roraan, \velche 90 Franken, d. i. ira deutschen Buchhandel 30 Thh\, kosten, crfordei-lich gevvesen. Solche Umstiinde sind nicht ííeeiíinet, der Proven- zaUschen Sprache viele Freunde und Liebhaber zuzufijhren; daher sich soiche Werke denn ge- \vohnhcli auch nur auf oírenlliclien Bib]iotheken und in den Híinden reicher Bibliomanen oder Pri- vathebliaber , kaum einiger weniger Geiehrten, be- fìnden kônnen.

Der Plan des Herausgebers ist nun, siimmt- hche Werke der Troubadours, so weit sie demsel ben nur irgend zugiinghch sind oder noch \verden, zu einem Gesammtwerk zu vereinigen , und in mehreren einzeln zu habenden Biinden oder Thei- len herauszugeben. Ausserdem ist eine neue Grammatik und ein volistiindiges , jedoch nicht zu umfangreiçhes Worterbuch unentbehrlich. Die Grammatik dlirfte jedoch nicht bloss, gleich der Raynouard'schen, eine praktisch-verniinftige Zysam- menstellung von mechanisch aufgefassten und dar- gelegten Regeln und Beobachtungen seyn ' *), son-

13) Die Franzosen, selhst die aiisgezeichneteren, verlangen in der Regel von einer guten Grammatik \veder Wissenschaftlichkeit, noch Tiefe der Forschun- gen, sondern nur praktisch-mechanische Aufzáhiung áusserlich aufgefasster Regeln, lilar und einfoch darge- stellt, am liebsten, \vo es nur irgend angeht, in alpha- betischer Ordnung. Daher ist ihnen die Grammaire des Grammaires von Girault Duvivier das Ideal einer guten Grammatik. Es \var z\var lange Zeit in Deutsch- ■ land eben so, und ist es zum Theil noch. Wenn Ray- nouard, dem allerdings das Verdienst bleibt, die erste umfangreiche und ausrúhrliche Provenzalische Gram- matik ausgearbeitet und besonders sie mit vielen aus Schriftstelìern gezogenen lehrrcichen Bcyspielen ver- sehen zu haben, nicht dieser mechanisch-áusserlichen AuíTassung, ohne gehòrige inncre historisch-philoso- phische Éntwickiung, zugethaU ge\vesen w'áre, so wiirde cr manchen sehr auffallenden Irrthiimern ge- \viss entgangen seyn; er wiirde z. B. se nicht fdr den Nominativ cies reíìexiven Furworts imd gleichbedeu- tend mit demselben Casus des persbnlichen Fiirvvorts (z. B. S. 75 quan se vol, nach ihm: quand il veut) ge-

. Vosredp. xxi

dern sic miis.sto don Cliariiktor und S(,andpunkt acht philosophisfli-lii.storischor Sprachlorschung, wie er etwa nach den Princij)ien oinos Bopp, J. Grinim, W. V. Humiîoldt, Diez, Bockor, K. W. L. Ileyse und andcror Yordionstvolíer Sprachforscher in Deutsch- land zu orroichon ist, an sich tragen. Eine solchc gedenkl ìÌìh- Vorlassor, so vveit os irgend in soinen kraften stolit , zu liefern. Das Wòrterbuch wurde zuniichst zwar nur auf das Verstandniss der Werke der Troubadours berechnet und ilahor in alphabe- tischer Ordnung oingerichtet seyn, jedoch innerhálb derselben zugleich otymologisch und vergloichend, freylich wioderum nicht nach den Grundsatzen Raynouard's, dor hiorin, von dem willkUrlichen Ver- fahren dor alteron, nur auf aussero Aehnlichkei- ten und Gleichklange lauschenden oder allerhand Z\vischenformen erdichlenden Etymoiogen '*) ganz

halten haben, ^valirond es als eine Art Dativus com- modi zu fassen ist. (cf. Rayn. Gram. (îomparée, p. 136 und A. W. de Schlegel Observ. p. 113). Er sagt es selbst an mehreren Stelien ganz deutlich, dass er die Sprache als einen Mechanismiis ansieht. In Ueberein- stimmung mit dem eben Gesagten nannte Viliemain daher Raynouard's Grammatik une excellenle Gram- maire, qui donne de lumineuses explications sur le génie de cette langue.

U) Ménage, der wurdigste und zugleich gelehrte- ste Vertreter dieses iiltern Verfahrens, von welchem die Kònigin Chrisline von Schweden sagte, dass er pin Wort niclit allein fnige, woher es káme, sondern auch, wohin es ginge, leitet das oben erwáhnte alfana von equus auf folgende Weise ab: equus, equa, eka, aka, haka, faca, facana, fana, und dann mit dem arabi- schen Artikel alfana. Alle diese vermitteln sollenden Zvvischenformen von eka bis fana hat er erdichtet, sie haben nicht die geringste historisch-reale Geltung. Und nun sollen Romanen einem Romanischen Worle den arabischen Artikel vorgesetzt haben. Die italieni- sclien Wòrter branca, íílaue, Kralle; Zweig (franz. branche), frasca, griiner, belaubter Zweig, und tral- cio, griiner Rebschoss, làsst er alle drey von lat. ra- mus kommen, in folgender Art: Branca, ramus, rami, ramicus, ramicí, ramca, ranca, branca. Frasca, ramus,

XXII Vorrede.

abhangig, niclil den geringsten Forlscliritt bezeich- net, wenn ihin auch, wegen dieses ganz offenbaren

rami, ramicns, framiscus, framisca, framsca, frasca. Tralcio, ramus, ramulus, ramulicus, ramulicius, ramul- cius, tramulcius, tralcius, tralcio, oder von tranix (mit- tellat.), tranicis, tranicius, tranilicius, tralcius, tralcio. Ottavio Ferrari maclit es ziemlicli eben so. Ital. snello von dentsch. schnell lásst er zwar gelten, aber schnell selbst kommt ihm vom lat. hinulus: hinulus, hinello, snello. Cervi nempe, daraarum, et capreorum pullus, caprcolus: quo niliil agilius, lascivius, ac velocius. Ital. tana, einc Hòhle, cin Lager wilder Thicre (Dantc, In- ferno 2i, 126.; mittellat. in ciner Urkunde von 1245 auch tana, frz. tanière, nach Ménage vom erdicliteten taxinaria v. miltellat. taxus, taxo, nach Diez Kom. Gr. 2, 288 fiir taisonicre, welches aher auch nie vorhan- den war; engl. den, ags. den, dene, denu, provenz. den, Fluss; den im Engl. bedeutel Thal und Thierhòhle; ir. tuinnidhe, a dcn, von tuinnim, I dwell, reside, so- journ; goth. tainjò, Korb, Diez Rom. Gr. 1, 182) leitet er von subterranea ab: subterranea, sutrana, suttana, tana. Schon Aeltere geisselten dergleichen Etymolo- gien durch Epigramme. Ueber Ménage's alfana hat man z. B. folgcndes: Alfana vient d' equus sans doute, Mais il faut avouer aussi, Qn en venant de là jusqu' ici, 11 a bien changé sur la roule. Ménage selbst aber, da er von der Verkehrtheit seines etymologischen Verfah- rens natiirlich kein Bewusstseyn baben konnte, hiclt es fiir ein Compliment, weswegen er es auch selbst v. haquenée anl'uhrt und es ein schònes Epigraram nennt. Ich werde jctzt einige Beyspiele anflihren, um zu zeigen, in wiefern Baynouaid dieser verkehrten Methode der altern Etymologen huldigte, wie er keine festen und sicheren etymologischcn Grundsatze hatte, wie es ihm an hinreichender und ausgedehnter Sprach- kenntniss, an philologischor Uebung fehlte, wie er da- her auf der einen Seite zu kiihn und willkiirlich, auf der andern zu furchtsam und bedenklich erscheint. Hátte er sein Wòrterbuch rein alphabetisch eingerich- tet, so wijrde man bey ihm die Etymologie ais eine uns in den Kauf geschenkte Zugabe haben ansehen kònnen, auf die der Verfasser, eben weil er kein ety- mologisch-vergleichender Sprachforscher seyn konnte, kein grosses Gewicht lcgte. So hat er aber gerade seinem Worterbache eine etyraologisch-vergleichende

Vorrede.

Mangels, sein grosses anderweiliges Verdienst als gelehrter und Renntnissreicher erster Herausgeber

Anordnunc; ííPííGbGn; hicrauf legte er gerade einen ganz vorziiglichen Werth, ja man darf annehmen, dass er uns weder mit ^einer Grammatilv, noch mit seinem VVòrterbuche, noch mit seinen Texten beschenkt ha- ben wiirde, wenn er uns nicht liatte etymologisch und vergleichend bevv-eisen wollcn, was faísch war, und seitdem von vielen (A. W. v. Schlegel, ViUeraain und anderen) widerlegt worden ist, dass die Provenzalische Sprache fruher in ganz Frankreich, Italien und einem gros- sen Theile Spaniens und Portugals gesprochen wurde, und, obgleich selbst eine Tochter derLateinischen, ihrer- seits wieder die Mutter der Franzòsischen, Itahenischen, Spanischen und Porlugiesischen Sprache war, wàhrend sie doch nur, wenn man darauf Rticksiclit nimmt, dass sie zuerst eine Litteratur halte, fiir eine áltere Sclnve- ster dieser Sprachen gelten kann. Cabana, Hiitte, setzt er unter caber, lat. capere, weil er mit Isidor glaubt, sie habe ihren Namen davon, weil sie unum tantum capiat (eine herrliciie Etyraologie!), w;ihrend das VVort celtischen Ursprungs ist. Wallis. cab, a cot, booth, or tent, davon das Dimin. caban, a booth, or cabin. Irisch caban, a cabin, booth, tent; cabanuidhe, a cottager. Das Englische cabin kommt auch daher. Vielleiciit vervvandt mit ir. ca, cai, a house, lat. casa, Hiitte, ital. span. casa, Haus. Cabana ist also keine romanische Bildung in ana, wie Diez Rom. Gr. 2, 273 annimmt. Wo ware denn auch das Stamnnvort im Romanischen oder Lateinischen herzunehmen? Das provenz. esqueira, ital. schiera ist ganz oíTenbar das deutsche Schar, ahd. scara (Graíl' 6, 530) ; dennoch liisst er es von lat. scala, welches provenz. schon escala, frz. échelle, giebt, kommen. Die merkwiirdige Stelle bey Hincmar, Erzbischof von Rheiras (gest. 842), worin das Wort zuerst ervváhnt wird (bellatorura acies, quas vuïgari sermono scaras vocamus), und die er zur Un- terstiitzung seiner Meinung anluhrt, beweist nicht fiir ihn, sondern fiir die deutsche Ableitung (cf. Diez Roni. Gr. I, 309. 273). Die Wòrter estor, estorn, combat, mèlée, estornir, combattre, lasst er von tornar, tour- ner, kommen, wahrend sie vom deutschen Sturm (ahd. auch sturm, GrafF 6, 710) herstammen. Altfrz. estor. estour, estorrair, estourrair, ital. stormo, storraire. Er dachte, weil estornar, détourner, von tornar kommt,

XXIV Vorrede.

und historischer Forscher imbestrilten bleibt. Auch

wird eslornir, estorn, estor wolil auch davon abgelei- let werden mijssen. Ganz oflenbar zusammengehòrige VVòrter trennt er, und behandelt sie an ganz verschie- denen Orten ; z. B. espasme (spasrae) steht bey ihm im dritten Theil und pasmar (pàmer) im vierlen. Das erstere leitet er von lat. spasmus, das letztere von griech. o-sroícr/ia. ab, als wenn lat. spasmus, spasma, griech. o-«ao-,aóç, GztácjLia. beyde von a:(tía und beyde mit derselben Bedeutung, ganz verschiedene Wòrter wáren. Fi, fis (paix, accord) halt er mit fin, fi, fis (lat. finis) fiir ein Wort und slellt es daher zu dem- selben, statt es als 'altere in einigen Verbindungen noch iibliche Nebenform von fe (lat. fides) zu behan- deln. Eben so musste auch fi, fis = íidus (z. B. S. 173) von fin, fi (fin, adj.) getrennt werden, wenn auch nicht zu Itiugnen isf, dass im Gebrauch der BegriíT des einen in den BegrifT des andern hiniiberspielt. Auf der an- dern Seite, so wie ein Wort der geringsten Schwie- rigkeit unterliegt, giebt er gar keine Etymologie; z. B. bey sazo, sazon, frz. saison. Hier hatte er angeben und beweisen sollen , in wiefern dasselbe von Lat. satio, das Sáen, kommen kann und muss, und wie sich das Ital. slagione (von Lat. statio) dazu verhált; denn das erstere hat mit letzterem nichts zu thun, wie Raynouard annimmt, indem er es ara Schluss seines Arfikels, zwar nicht davon ableitet, aber darait ver- gleicht. Calere, daran gelegen seyn, (Ital. eben so), Ìeitet er nicht von calere, warra seyn, her. Der all- mahlige Uebergang von warm, erhitzt, aufgeregt seyn, beunruhigt werden, mit Feuer, mit Eifer betrieben werden zu bekiimmern, daran gelegen seyn war ihm wahrscheinlich schon zu bcdenklich, so nahe die Be- griffe auch verwandt sind. Als Stammwort stellt er daher calensa, ein on'cnbar erst davon abgeleitetes Wort, ohne alle Etymologie auf. Dics ist um so auf- fallender, da er îilénage und Ottavio Ferrari folgen konnte, die schon das Richtige sahen. Dass tanher (convenir) von tangere koramen miisse, biieb ihm un- befcannt; er stellt es ohne Etymologie hin, und die Composita atanher, perlanher leitet er von attinere und pertinere her. Wenn nun schon bey solchen verhâlt- nissmassig leicht aus dem so bekannten Latein. Grund- eleraent der Romanischen Sprachen zu erfclárenden

Vorrede. xxv

hauptsachlich wegen der vieleíi hochsl schatzens- werthen Bc^veisstellen aus Schriftstellern, o arosse

Wòrtern bey ilim die Etymologie fehlt, so wird es dann freylicli nicht mehr sehr befremden, dass solche Wòr- ter, deren Etymologie sciiwierig ist und nicht gleich auf der Hand liegt, unerklárt gelassen sind, und dass uns da auch niciit einmalil eine Vermuthung oder einc Wahrscheinliclikeit zu t^elehren sucht. Zu dergleichen Wòrtcrn gehort, um nur eins anzufiihren , z. B. sazir (saisir). biez (Rom. Gr. 1, 318) leitet das Woi't von goth. safjan, althd. sezan, ponere, ab. Die Griinde, die er angiebt, wiirden befriedigen, wenn nicht das Spa- nische asir, asirse auch zu berucksichtigen ware. Sollte dieses vorne ein s verloren haben? S wird im Anfange oft hinzugesetzl, geht aher daselbst niclit ver- loren. Ich halte daher das VVort ftir Iberischen Ur- sprungs. Im Baskischen heisst atzi ganz dasselbe wie Span. asir, Franz. saisir. Das im Provenzal., Franz, und Ital. (im letzteren unter der Form sagire) im An- laut befindliche s ist wahrscheinlich der Ueberrest des Romanischen Pronomen retlexivuin, dessen Bedeutung bald vergessen, und daher im Franzos. nacliher noch einmahl hinzugefiigt wurde; denn nach der Analogie des Spanischen asirse sagt man im Franz. bekanntlich ausser saisir auch noch se saisir (de qch). Das Bas- kische Wort ist aber nicht etwa erst von dem Span. asir gemacht, es steht dort nicht vereinzelt da, sondern es hat eine Menge Nebenformen und bedeutungsvolle Verwandte. Ausser atzi fmden wir noch nach regel- mássigen Verwandtscliaftsgeselzen ach-i-ki, ich-e-ki (ch wie tsch auszusprechen), its-a-tsi in denselben Bedeutungen; ausserdem, was schlagend ist, atza, der Finger. Es gehòrt dieses atza, Finger, zu atzi, greifen, eben so, wie Finger zu fangen (Grimm II, 60), oder digitus, ôáxî-u^joç zu ôi'i'KvujLu, zeigen. Wenn man, wie es hòchst wahrscheinlich ist, Urwurzelverwandt- schaft zwischen fast allen Éuropáischen und Asiati- schen Sprachen annehmen darf, so w;ire das Deutsche fassen (ahd, fazzon, vazòn) eine Erweiterung derselben Wurzel nach vorn. Selbst von vielen deutlich Griechi- schen Wòrtern lasst Raynouard den Ursprung uner- Rlárt, wie z. B. von estol (ílotte, armée), ital. stuolo, griech. ayó'Aoç von gtíX/^cj. Deutsche Etymologien giebt er nur, weun sie andere áltere Etymologen schon vor ihm, háufìg unrichtig, gemacht habèn. Von Celtischen,

XXVI Vorrede..

Octavbande umfasst, nichts weniger als vollstandig:

Iberischen Etymologien, die jcmand, der den geschicht- lichen Verlauf der Ronianischen Spraclien erwagt, doch nicht zuriickweisen konnte, sondern aufsuclien rausste, nicht die geringste Spur. Ich weiss zwar, dass Diez in seiner scliátzharen Romanisclien Grammatik, die die historisch-vergleichende Romanische Philologie erst zu einer den in der Spracliwissenschaft klassischen Werken Boi^p's und Grimm's -vviirdig an die Seite zu stellenden Wissenschaft gestaltet hat, das Celtische und Iberische Element d(!r Romanischen Sprachen auch nicht beriicksichtigt hat, und es offenbar zu gering anschliigt. Allein -svenn man bedenkt, dass er nicht ein Worterbuch, sondern cine vergleichende Gramma- tik der Romanischen Sprachen schrieb, in welcher er sich auf dic bcyden Hauptelemente derselhen zu be- schranken wiinschte, da cr die Principien fur diesel- ben, besonders fùr das Deutsche Element, erst fast ganz neu schaffen musste, so lasst sich schwerlich etwas dagogen einwenden. Ein Lexicon aber, welches darauf Anspruch macht, ein etymologisch-vergleichen- des zu seyn, und in welchem daher alle Wdrter einer Sprache besprochen werden miissen, darf doch wohl kein wesentliches Element unberiicksichtigt lassen, wenn es sich nicht den Vorwurf der Mangelhaftigkeit und Unzulanglichkeit zuziehen vvill, wie man ihn dem Ravnouard'schen Werk in dieser Beziehung mit Recht machen kann. Ich erlaube niir nun, noch einige Be- merkungen iiber dieses bisher iibersehene oder zu ge- ring angeschlagene Celtisch-lberische Element in den Romanischen Sprachen hinzuzufugen. Diez(Rom.Gr. 1, 69) meint, dass manche scheinbar Ibcrische oder Baski- sche Wòrter im Spanischen wohI ins Baskische erst aus dem Spanischeneingefiihrt seynmocliten. Dies ist in sehr vielen Fiillen aus mancherley Griinden, die ichjetztan- ruhren werde, nicht míiglich gevvesen. a) Wiirden diese Worter im Baskischen eine andere Geslalt angenom- men habcn; z. B. Span. chico wiirde nicht chiquia, chi([uerra, chehea, chea, sondern nur chicoa, izquierdo nicht ezquerra, sondern izquierdoa geworden seyn; denn andere Gesetze hnden natiirlich Statt, wenn die BaskenWorterausdemSpanischenentIehnen,undandere, wenn die Spanier Worter aus dem Baskischen aufge- nomraen haben. b) Haben diese W(írter oft eine Menge Nebenformen, und stchen in verwandtschaftlichem Zu-

Vorrede. xxvii

es konimen in dcn von ihni ííelieferten Tcxten eine

sammenliaug iiiit andern Wòrtern, so dass man sie luimòi^licli fiir entlchnt lialten kann, wie z. B. das oben er\v;ilinte alzi, und aucli chiquia. c) Ilaben viele die- ser VVòrter einen so acht Baslcischen Ivlang, dass man sie gleich auf den ersten Blick als solche erkennt, wie z. B. das eben erwahnte ezquerra. d) Haben diesel- ben oft eine etyraologisch erkennbare eigenthumliche Grundhedeutung, es lasst sich der ihnen zu Grunde liegende UrbegriíT mit mehr oder weniger Sicherheit noch erkennen. In ezquerra z. B., welches aber schon zu den schwieriger zu analysierenden Wòrtern gehòrt, kònnte in ezqu recht gut das W"ort esc-u-a, Hand, liegen, und die Endung er-r-a zeigte dann den Be- griff Iinks an. Wird doch der Bcgritf rechte Hand von demselben Worte abgeleitet, und nur durch einen ein- zigen hinzukommenden Buchstaben, durch y, m, oder 11, ausgedrLickt. Sie heisst nàmlich von eben diesem escuá oder vielmehr escu (denn das am Ende befind- liche a ist bekanntlich der bestimmte Artikel) entweder escuyá, oder escumá, oder escuîíá und escuiná, gleich- sam als vvollte man durch die Verstarkung sagen: die wirkliche Hand, die Hand vorzngsweise, Noch kiih- ner, aber dessen ungeachtet vielìeicht noch richtiger, kònnte es die nichtige, nicht taugliche Hand bedeuten: ez ist námhch die allgemeine Negation nicht, qu (sprich k) w'áre von escua noch iibrig (dergleichen Zusammenziehungen in zusammengesetzten Wòrtern haben fiir Kenner der Baskischen Sprache niclits Be- fremdendes, und finden sicli auch in den denselben arammatisclien Charakter an sicli tragenden Amerika- nischen Sprachen ungemein haufìg, hier obendrein stòsst es mit ez zusammen), und er-r-a wáre dann Ableitungssylbe, \vie sie im Baskischen durch fast alle VokaIe von ar-r-a, er-r-a an bis zu or-r-a, ur-r-a durchgeht. ím Italien. ist àhnlicher Ideengang. Mano manca, die Iinke Hand, heisst wòrtlich 'die mangel- hafte, fehlerhafte Hand. e) Sieht man nicht ein, war- um man, besonders wenn einer oder mehrere solcher Griinde, wie die obigen. hinzukommen, dem Iberi- schen und beziehungsweise dem Baskischen als des- sen einzigen Ueberrest, Bomanische Worter absprechen soll, die weder dem Lateinischen, noch dem Deutschen, noch dem Celtischen, noch dem Arabischen angehò- ren, und sich aus keiner dieser Sprachen erklaren

XXVIII Vorrede.

Meniíe Wòrler iind Formen vor, die sich in seinem Worterbu(he nicht finden, nnd die oft schon das

lassen, da das Iberische doch in den friihsten Zeiten íilteste Landessprache in Spanien, dera siidlichen Frankreich und selbst znm Tlioil auch in Italien und auf den Inseln war, wie es durch Poca, Larramendi, besonders aber durch W. v. Humboldt iifi seinen Unter- suchungen iiber die L ri)e\vohner Hi.spaniens, un\vider- rutlich festgeselzt und be\viesen ist. So íinden wir, um wiederum nur ein Beyspiei anzufiiliren, im Italie- nischen und Spanischen das Wort garbo. mit dem bis- her in etymologischer Beziehung niclits anzufangen war. Im Ital. heisst garbo artig, lioflicli, ansfándig, rechtschaffen , im Spanischen Artigkeit. Anstand, An- muth, Freygebigkeit, im Baskisctien ist garbi-á rein, nett, keuscii, heiter. Ist dass blosser Zufall? Hat es nicht im Basfeischen den noch sinnHcheren Urbegriíf? Viele dieserv,Wòrter, die otfenbar Celtischen oder Ibe- rischen Ursprungs sind. bezeichnet daher Diez ais solche, die unbeliannler und noch unerklarter Herkunft sind; z. B. prov. biais. franz. biais (Rom. Gr. I, 81) das Schráge, Schiefe, ital. bieco, schielend, sbieco, sbiescio, schr'ág. schief, span. bizco. schieiend. welche alle vom celto-bretannischen beskel, s. biais, ligne oblique, stammen, oder wenigstens damit zusammenh'ángen (es gab auch ein bretannisches Wort biliays, welches flir veraltet erk]'árt wird ; hierbey geht man aber unsicher, denn dieses diirfte eher wieder riickw'árts aus franz. biais gemacht seyn). Dieses bcskei hángt zusammen mit besk (écourté; sans queue, en parlant des chiens, des chevaux, etc). Besk vor \Vòrtern, die thierische GUedmassen bezeichnen, bedeutet Beraubung, ohne; z. B. beskorn, fùr besk-korn, sans cornes, ou à qui on a coupé les cornes; bestéod, fiir besk-tcod, sans langue, à qui on a coupé la langue. Von diesem besk oder bes stammt nun recht deutlich das von Diez 2, 357, .3.38 angeíiihrte bis, bes in Zusamraensetzungen. welches derselbe schon nicht iibel fiir eine Abkurzung von en-biais, de-biais hielt. Man sieht aber, es stammt geradezu unmittelbar vora Celtischen besk ab, welches merkwiirdiger Weise schon im Celt. sein k in Zusammensetzungen verliert. Wie genau stimmt nicht schon span. bizco mit dem celto-bretannischen beskel, Ital. bieco leitet Diez (Rom. Gr. 1, 328) von ahd. biec ken, das Weisse im Ange sehen lassen, ab. Ich weiss

Vorrede. xxix

vorhin erwalmte Glossaire Occitanien enthalt"). Aucli Diez fiiln-t in seiner vergleichenden Gramma- tik (ler Romanischen Spi-aehen eine Menge Wòrter und Fornien an, die sich nur im Glossaire Occita- nien, aber nicht bey Raynouard íìnden ' ^). Sehr \vunsclienswerth \vlirde ferner ein kritischer und exegetischer Commenlar mit Berichtigung des bis- herigen Textes und mit Angabe der Varianten nach den'Handschriften sevn.

nicht, in welcher Gegend Dcutschlands es diese Bc- deutung haben kann, oder gehabt hat; denn bekannt ist nur die Z'áhne blecken oder blicken lassen, ent- blòssen; aber ich glaube , dass die celtische Ableitung gevviss den Vorzug verdient. Das franz. cochon, ital. ciacco, welches rait deni engl. hog in Bedeutung und Ursprung identisch ist, und wclcbes man ent\veder gar nicbt oder nur auf die sellsaniste Art abzuleiten und zu erkráren wusste, stammt aus dem Celtischen. Celto-Bretan. boch, houcb (cb \vie im Deutscben); WaIIis. bwcb (spr. hucb); CornwaIlis. hocb. hii Iriscben und Gáliscben, denen das b feblt, niuc. Doch fìnden sicb Nebenformen mit m auch im Wallisiscben, Corn- wallisiscben und Celto-Brelanniscben (môcb, mocb, moh). Das franz. joue, Wange, ital. gota, prov. gauta, welches Diez 1, 149 von lat. gabala, gavata, Gefáss, ableiten mòcbte, ist docb wohl zunacbst aus dem celto- bretannischen javed, màcboire et jouc, berzunebmen. Das engl. jaw, Kinnbacken, ist aus eben dieser Quelle. Urverwandt mògen gabata und ja'ved allerdings wohl seyn. Und so verh'áít es sich mit unz'ábligen anderen, welcbe ich zu seiner Zeit in einer von mir besonders herauszugebenden Scbrift iiber das Celtische und Ibe- riscbe Element in den Romanischen Sprachen anfiih- ren werde.

15) Z. B. S. 278 agnir (hennir). S. 303 bonia, oder nach anderer Lesart bouia. S. 361 chai fiir sai; cba- stel fiir castel. S. 278 voit fiir voig. S. 34 engau fiir engal, etc.

16) Z. B. 1, 43. calma, cbaleur. 1, 10. burlar, se moquer (w"ábrend docb burlaire. moqueur nicbt feblt). 1, 15. liazo, liaison. lien, ligature. 1, 16. dorp, aveugle (ist allerdings etwas verdachtig). 1, 20. escoiar, cou- ler, égoutter, épuiser; chàtrer. 1, 284. frauc, faible, làche, etc.

XXX Vorrede,

nouard'sche Text im Ganzen reiner und richtiser ist als der von Rochepude, so zeigt er doch, seíbst ohne Einsiclit in die Handschriften, schon, dass er mannigfacher Berichtigung und Yerbesserung be- darf, und die Nichtangabe der verschiedenen" Les- arten ist ein Mangel, der von vielen schmerzlich empfunden \verden wird. Auch die Interpunktion ist in einem hohen Grade ungeuau und \villkurlich zu nennen. Oft findet sich zu viel, meistens aber zu \venig davon.

\Vas nun den von mir gelieferten Text betrifït, so habe ich denselben genau so wiedergegeben, wie er in den Druckwerken von Raynouard, Roche- gude und anderen, die ihn cnthalten, vorliegt. Nur ganz oííenbare Druckfehler habe ich stillschweigend berichtigt. Gleich von vorn herein eine durchgrei- fende Textesrecension, ohne Einsicht in die Iland- schriften zu geben, \vare ein abenteuerliches und tollkuhnes Unternehmen ge\vesen. Ich musste den gegebenen Tcxt als vorlaufige Grundlage anerken- nen; spater und getrennt davon kann ich so viei Bemerkungen, Verbesserungen and Vermuthungen dazu liefern als es mir z\veckmassig erscheint. aber ich durfte ihn, nach der jetzigen Beschaflenheit meiner Húlfsmittel und den dadurch vorgeschrie- benen Bedingungen der Ausgabe nicht andern und umgestalten ' '). lii dem oben er\viihnten forllaufen- den^ Commentar, \velchen ich herauszugeben ge- denke, \verde ich denselben einer solchen Kritik unter\verfen , \vie sie durch die Besciiaíìenheit der mir zu Gebote stehendeu Hulfsmittel bedingt \vird, und alle die Verbesserungen und Veranderungen anaeben, deren derselbe, mit oder ohne Einsicht

17) So kann icli z. B. S. 381 es nicht \vagen, das t in dotble zu streichen, obgleich es sònst und auch im Lexique Roman nicht so geschrieben \vird, da die Handschriflen es in dieser Stelle und vielleicht auch in anderen haben kònnen. Es kann ja vielleicht eine Schreibart und Aussprache seyn, die hier und da land- sohaftlich iiblich \var. Das t "\vare alsdann in dieses Wort unorganisch eingeschoben.

Vorrede. xxxi

in die Handschrilìon, íahií? ist. Der Herausgeber beabsichtict zNvar die Herausc;abe síimmtlicher Werlve der Troubadours, \vie sie von Diez (Die Poesie der Troubadours, Vorrede, S. XI) aus trifti- tíen Grlinden niit Recht gewunscht wird. FUrs erste siebt er aber nur, was ihm, ohne Benulzung der Handschriften, zugiinghch ist, und \vas in den oben genannten Werken enthalten ist. Nichts je- doch wunscht der líerausgeber sehnHcher, als dass es ihm sobald als moghch vergiinnt seyn moge, zur Benutzung der Handschriften selbst zu gelangen, um auch tlas noch Fehlende alsbald nachzuliefern, imd um das, was er fiir das schon Herausgegebene an kritischer Ausbeute und Verschiedenheit der Lesarten zu gewinnen hofl't, in den letzten Banden des Gesammtwerkes veròffentlichen zu konnen. Sollten Gelehrte im Besitz von noch nicht heraus- gegebenen Texten seyn, und sie woIIten sie dem Herausgeber zur Verotïentlichung zukommen lassen, so wurde er denselben dal'ur zu vielem Dank ver- pflichtet seyn, und sie wlirden sich ihrerseits ein nicht geringes Verdienst um diesen Zweig der Lit- teratur erw"erben. In Beziehung auf die Ànordnung der Dichtungen habe ich die von Raynouard be- folgte nach Dichtungsarten nicht angenommen, indem diese nur fijr eine Litteratur, die eine so iange und so eigenthumliche Entwicklungszeit zu durchlaufen hatte wie etwa die Griechischc und in welcher die einzelnen Dichter sich gewohnlich auch nur in ein- zelnen Dichtungsarten auszeichneten, passend er- scheint. Die chronologische Anordnung war ftir die Provenzalische Litteratur, wo jeder Dichter sich in mehreren und in fast allcn damahls gangbaren Dichtungsarten versuchte, und deren Bliithezeit nur die kurze Dauer von etwa 200 Jahren hatte, bey weitem vorzuziehen. Nur hat sie bey vielen Dichtern, aus Mangel an genauen Zeitangabcn, ihre grossen Schwierigkeiten. Ich habe daher auch fiirs erste keine neue chronologische Anordnung versucht, sondern mich genau an die in dem J)ekannten aus- gezeichneten Werk von F. Diez, das Leben und die Werke der Troubadours, beobachtete Ordnung an-

■XXXII Vorrede.

i^eschlossen, \venn sich auch nacli neu anj^estellten Forschungen und selbsl nach Fauriers vor kurzem erst ersciiienenen \Yerke (Histoire de la Poésie Pro- vençale, llí Voll, 1846) mancher Dichter etAvas an- ders einordnen lassen sollte. Die von Diez niclit aufgenommenen und nur in seinem alphabetischen Verzeichniss er\viilmlen unbedeutenderen und un- l)ekannteren Dichter, von denen vvir meistens nur vvenige Stucke und Fragmcnte haben, soUen an den Schluss zu stehen kommen. Was die Genauigkeit und Richligkeit des Abdrucks anlangt, so habe ich daflir die grosste Sorge gctragen, und glaube ich einen ^vahrscheinlich ganz druckfchlerfreyen Text geliefert zu haben. Ich hatle dahcr die Gorrektur der Presse selbst ubernommen, indem ich mich uberzeugt habe, dass es damit im Allgemeinen in dem \vegen seiner Grundiichkeit und Genauigkeit geruhmten Dcutschlaml viel schiiumicr bestellt ist, als in dem \vegcn 01)erflachlichkeit und Leichtsinn getadellen und verschrieenen Frankreich. Den be- sten Be\veis liefert Ilaynouard's Clioix des Poésies des ïroubadours seibst, \vorin sich, mit geringen Ausnahmen, fast kein Druclfchlcr íindet, wahrend Deutsche Werke der Art gevvohnhch von Druck- fehlern zu vvinmieln pflegen. Freylich hilft auch vviederum alle Genauigkeit des Correctors nichts, wenn die Setzer oder Faktoren bey der Revision ungenau verfahren, imd dic vom Corrector ange- zeigten Druckfehier stehen lassen. Ich hatte den Vortheil, unter den Setzern der Officin von Bran- des und Schultze z\vey so genaue Revisoren zu finden \vie icli sie mir \vunsclite **).

18) Nur ein einziges Mahl ist bey der Revision von einem der Setzer ein Buchstabe mit eineni anderen vertauscht \vorden, namlich S. 228, wo man Z 18 E statt A, und Z. 19 Atressi statt Etressi zu lesen hat. Doch befindet sich der Fehler nicht in allen Exempla- ren, indeiii er noch vor der vollstandigen Beendigung des Drucl's bemerkt und verhessert wurde. Ausserdem lese man nach Rayn, V, 476. S. 9.^, Z. M v. u. 'I s' a- gues st. 'Is agues, und S. 95, Z. 1 1 v. u. enjoglaritz st.

Vorredc. xxxiii

Manchor \\\vá init mir vielleiclit dariiber rech- lon, dass ich nicht cin grosseres Format, grosse- rcn Druck und kostbarercs Papier gewaiilt habe, wie man es bey derglcíchen \Verken in England und Frankreich und zum Tiieil jetzt auch schon in Deutschland gcAvohnt isl. Diesen diene zum Be- scheid, dass e"s ja nicht auf eine theure Prachtaus- gabe fur die Bûciicrscliranke der Beichen, dìe \Verke der Art doch nur selten lesen oder gar studieren, abgesehen seyn konnte, sondern dass das Werk zunachst fur Deutschland und deutsche Gelehrte und Liebhaber bestimmt ist, vvelche mehr auf den hihalt und ihre Borse, als auf die Kostbar- keit und Seltenheit eines Buches zu sehen haben. Uebrigens habe ich jedoch das weisseste Bíitten- papier, das zu haben war (das wegen seiner blen- denden Weisse jetzt Uberall beliebte Maschinenpa-

en joglaritz; und in der Vorrede S. Ví, Z. 7 v. u. trenne nian Conditionale von her. Ferner lese man daselbst S. VÍI, Z. 9: Anm. 14 statt i3. Ein allgemeiner Uebelstand, namlich dass selbst nach der sorgíaltigsten Correctur und nach Ausmerzung aller beschádigten Buchstaben wahrend des Drucks wieder eine Beschá- digung neuer und anderer Buchstaben sichtbar \vird, die in dem Correcturbogen sich iin schonsten und voll- kommenslen Zustand befanden, hat sicli freylich nicht ganz beseitigen lassen, und ist durchaus nicht auf Rechnung des Setzers, Correctors oder Herausgebers zu setzen. Es konnen dergleichen Besdiadigungen raancherley Ursachen haben, hauptsáchlich aber schei- nen sie dàher zu komraen, dass fur eine kleinere und feinere, vielieicht nicht die rechle Mischung habende Schrift die neusten eisernen Pressen zu viel Derbheit und einen zu grossen Mangel an Spannkraft besitzen, so dass dann einzelne Buclistaben, wenn sich nur die geringste Unebenheit im Papier beflndet, leicht etwas beschádigt werden. Solche raehr oder minder be- sch'ádigte Buchstaben, oder, wie es in der technischen Sprache heisst, welche einen Stoss haben, finden sich indessen, selbst wenn die Umstande am gUnstigsten sind, in fast allen Druckwerken, indem die Correcto- ren in der Regel nicht recht darauf achten, und sie stehen lassen.

XXXIV Vorrede.

pier wiircle wegen seiner ihm mit Recht vorgeruck- ten Zerstorbarkeit und Verganglichkeit verworfen) und ganz neuo schone Typen gewahlt, so dass hierbey das gchorige Mass zwischen dem zu viel und dem zu wenig'^beobachlet seyn diirfte.

Moge das Werk, wie es der Herausgeber be- absichtigle, dazu beytragen, die Renntniss der Pro- venzalischen Sprache und Littcratur in alle die Ei'eise zu verbreiten, denen sie aus den oben an- gegebenen Grijnden Nutzen, Belehrung, Vergniigen und Bildung gewahren kann. Was die Herausgabe des zweyten Bandes betriíît, so soU derselbe noch im Laufe des Jahres 1847 crscheinen.

WILHELM IX., GRAF VON POITIERS. I

I. Wilhelin IX., Oraf von Poitiers.

Diez, 3. Fauriel, I, 449. 466.

Lo Coms de Peitieus si fo uns dels maiors cortes del mon, e dels maiors trichadors de dompnas ; e bons cavalliers d'armas, e larcs de dompneiar. E saup ben trobar e cantar: et anet lonc temps per lo mon per enganar las domnas. Et ac un fiU que ac per moilier la duquessa de Normandia , don ac una filla que fo moiller del rei Enric d'Engleterra, maire del rei jove, 6 d'EN Richart e del comte Jaufre de Bretaingna. Rayn. V, 115. Parn. Occ. \. — Dieser Troubadour ist der álte- ste unter denjenigen . von welchen wir noch Werke iibrig haben.

I. Raynouard, III, 3. Diez, 7. Fauríel, /, 469. Mout jauzens me prenc en aroar Un joy don plus mi vuelh aizir; E pus en joy vuelh revertir, Ben deu, si puesc, al mielhs anar; Quar mielhs or n'am estiers cuiar Qu'om puesca vezer ni auzir. leu, 80 sabetz, no m dey gabar, Ni de grans laus no m say forrair; Mas, si anc nuUis joys poc florir, Aquest deu sobre totz granar, E part los autres esmerar, Si cum sol brus jorns esclarzir. Ancmais no poc hom faissonar Com en voler ni en dezir, Ni en pensar ni en cossir, Aitals joys no pot par trobar; E qui be 'I volria lauzar, D' un an no y poiria venir. Totz joys h deu humiliar, E tota ricors obezir Mi dons, per son bel aculhir E per son belh douset esguar; E deu hom mais cent ans durar Qui '1 joy de s' araor pot sazir. Per son joy pot raalautz sanar, E per sa ira sas morir, E savis hom enfolezir, E belhs hom sa beutat mudar. E '1 plus cortes vilanejar, E 'I totz vilas encortezir.

\

2 WILHELM IX., GRAF VON POITIERS.

Pu3 liom gensor non pot trobar, Ni huelhs vezer, ni boca dir, A mos ops la 'n vuelh retenir Per lo cor dedins refrescar, E per la carn renovellar Que no puesca envellezir.

Si m vol mi dons s' amor donar,

Pres suy dei penr' e del grazir,

E dei celar e del blandir.

E de sos plazers dir e far, "^

E de son pretz tenir en car,

E de son laus enavantir.

Ren per autrui non 1' aus mandar, Tal paor ai qu' ades s' azir! Ni ieu mezeys, tan tem falliir, No r aus m' amor fort a<5semblar; Mas elha m deu mon mielhs triar, Pus sap qu' ab lieys ai a guerir.

II. Rayn. III, 1. Diez, 8.

Farai chansoneta nueva . -

Ans que vent, ni gel, ni plueva; /

Ma dona m' assaya e m plueva

Quossi de qual guiza I' am;

E ja, per plag que m' en mueva, No m solvera de son liam.

Qu' ans mi rent a lieys e m hure,

Qu' en sa carta m pot escriure:

E no m' en tenguatz per yure,

S' ieu ma bona dompna am ;

Quar senes Ueys non puesc viure, Tant ai pres de "s'amor gran fam!

Qual pro y auretz, dompna conja,

Si vostr" amor mi deslonja?

Per que us vulhatz metre monja?

E sapchatz, quar tan vos am,

Tem que la dolors me ponja, Si no m faitz dreg dels tortz qu' ie us clam.

Que plus etz blanca qu' evori,

Per qu' ieu autra non azori;

Si 'n breu non ai ajutori,

Cum ma bona dompna m' am,

Morrai pel cap sanh Gregori, Si no m bayza 'n cambr' o solz ram.

WIL1IELM IX., CUAP VON POITIERS.

Qual pro y auretz, s' ieu m' enclostre,

E no ni rctenetz per vostre?

Tot lo joy del mon es nostre,

Dompna, s' amduy nos amam.

Lay al mieu amic Daurostre Dic e man que chan e que bram.

Pcr aqucsta fri e tremble,

Quar de tant bon' amor 1' am,

Qu' anc no cug qu' en nasques semble En semblan del sran linh N Adam.

Ilí. Parnasse occîtanîen, 1. Diez. 8. Faur. /, 472.

Farai un vers de dreit nien, Non er de rai ni d' autra gen, Non er d' amor ni de joven,

Ni de ren au, Qu' enans fui trobatz en dormen Sobre chevau. No sai en qual guiza m fui natz, No sui alegres ni iratz, No sui estranh ni sui privatz,

Ni non posc au, Qu' enaissi fui de noitz fadatz Sobr'un pueg au. No sai quora m sui endormitz, Ni qíiora m velh, s' om no m' o ditz. Per pauc no m' es lo cor partitz

D' un dol corau ; E no m' o pretz una soritz, Per sant Marsau. Malautz sui e tremi morir; E ren no sai mas quan n' aug dir. Metge querrai al meu albir,

E no sai tau: Bos metges es qui m pot guerir, Mas non sia mau. M' amiga ieu no sai qui s' es, Qu' anc no la vi, si m' ajut fes, Ni m fes que m plassa ni que m pes,

Ni no m' en cau, Qu' anc non ac Norman ni Frances Dins mon ostau. Anc no la vi et am la fort; Anc non aic dreit ni no m fes lort; Quan no la vei be m' en deport,

4*

XVÍLIIELM IX., GRAF VON POITIERS.

No m pretz un iau, Qu' ieu sai gensor e beílazor,

E que mais vau. No sai lo luec ves on s' esta, Ni si es en pueg o en pla. Non aus dire lo tort que m' a.

Abans m' en cau; E peza m be quar sai rema.

Ab aitan vau. Fag ai lo vers no sai de cui, E trametrai lo a celui Que lo m trametra per autrui

Lai ves Anjau, Que m tramezes del seu estui

La contra-clau.

IV. Rayn. F, 116. Dîez, 10.

Ben vuelh qiie sapchon li plusor D' est vers, si 's de bona color, Qu' ieu ai trâg de mon obrador, Qu' ieu port d' ayselh mestier la flor

Et es vertatz, E puesc en trair lo vers auctor,

Quant er laissatz. leu conosc ben sen e folhor E conosc ancta et honor E ai ardimen e paor E, si m partetz un juec d'amor,

No suy tan fatz Non sapcha triar lo melhor

Entr' els malvatz. leu conosc ben selh qui be m di E selh qui m voi mal atressi, E conosc ben selhuy qui m ri E s' iU pro s' azauton de mi,

Conosc assatz, Qu' atressi dey voler lor fì

E lor solatz. Mas ben aia cel qui m noiri, Que tan bon raestier m" eschari, Que anc a negun no falhi, Qu' ieu sai jogar sobre coysi

A totz tocatz; Mais en sai que nulli mon vezi, -.

Qual qu' emveiatz.

XVILIIELM IX., GRAF VON POITIERS.

Dieu en laus e sanh Jolia; Tant ai apres dei juec doussa Que sobre totz n' ai bona ma; E selh qui cosselh mi querra

No I' er vedatz, Ni nuils de mi non tornara

Descosscllatz. Qu' ieu ai nom maiestre certa; Ja m' amigu' a nueg no m' aura Que no m vuclh' aver lendema, Qu' ieu sui be d' est mestia* sobra

Tant ensenhatz Que ben sai guazanhar mon pa

En totz mercatz

V. Rayn. F, 118. Dlez, 10. Fauv. /, 469. En Alvernhe, part Lemozi, M' en aniey totz sols a tapi ; Trobey la moler d'EN Guari

E d'EN Bernart: Saluderon me francamen

Per sant Launart. Una mi dis en son latin: Deus te salve, dom pelegrin, Molt me pareis de bel eisin,

Meu esient, Mais trop en vai per est camin

De foUa gent. Auiatz ieu que lur respozi, Anc fer ni fust no y mentaugui Mas que lur dis aital lati:

Tarra babart Marta babelio riben

Sara ma hart. So dis N'Agnes e N'Ermessen: Trobat avem qu' anam queren, Alberguem lo tot plan e gen,

Que ben es mutz; E ja per el nostre secret

Non'er sabutz. La una m pres sotz so manlelh; Meneron m' en a lur fornelh, Et a mi fon mout bon e belh;

Lo foc fo m bo Et ieu calfei me voluntiers

Al gros carbo.

6 VVILHELM IX., CRAF VON POÌTIERS.

A manjar me deron capos;

El pan fon cautz, e 'l vin fon bos;

Et ieu dirney me voìentos

Fors et espes, . ,

Et anc sol no y ac coguastros ^ ^ : ''.

Mas que nos tres. , ■: • :'. .;: ;. il

„Sors, aquest hom es enginhos •

E laissa son parlar per nos: ;• ; ^ : *

Aportatz lo nostre cat ros ' ■ :' ■

Tost e corren, i . ■.

Que li 'n fara dir veritat, •* ' ' ■ '

Si de res men." ^ >

Quant ieu vi vengut 1' enuios Qui a grant onglas e lonc grignos, Ges son solatz no mi fon bos;

Totz m' espaven; • ■ '

Ab pauc no 'n perdi mas amors > ' • i :

E 1' ardimen. ■ ' •.■ ■',' . .

Quan aguem begul e manjat ,

Despulley m' a lur voluntat; ' ; ' . '

Derreire m' aportero '1 cat ,' /

Mal e fello; ' .

Et escorgeron nie del cap i-

Tro al talo. , . . .. .

Per la coa '1 pres N'Ermessea ^ -

E tira el cat escoyssen; V .

Plaguas me feyron mays de cen \

Aciuella ves; .

Coc me, mas ieu per tot aquo

No m mogui ges.

Après avoir exagéré ses prouesses dans un récit que la décence ne permet pas de transcrire, et au- quel il serait difficile de croire, quand mème, selon un couplet qui se trouve seulement dans le manuscrit de Mac-Carti, on admettrait qu'il passa huit jours avec ces deux dames, le comte de Poitiers termine la pièce par ces vers adressés à son jonglcur: Monet, tu m' iras al mati,

Mo vers portaras el Borssi •' , _.

Dreg a la molher d' EN Gari

E d'EN Bernat; E diguas lor que per m' amor Aucizo 'I cat.

Dans une pièce licencieuse (Corapunho taut ai), il fait la comparaison suivante:

WILHELM IX., GRAF VON POITIERS.

E cels qui no volran creire mos casteis

Anho vczer pres lo bosc en un deveis;

Per un albre c' om hi tailla, n'y naison dos o treis;

E quan lo bosc es taillatz, nais plus espes;

E '1 senher no 'n pert son comte ni sos ses.

VI. Rayn. ÍF, 83. Dlez, 13. Faur. I, 457.

Pus de chantar m' es pres talens, Farai un vers don sui dolens; Non serai mais obediens De Peytau ni de Lemozi. leu m' en anarai en eyssilh ; Laissarai en guerra mon filh, En gran paor et en perilh; E faran li mal siey vezi.

Pus lo partirs m' es aitan grieus Del seignoratge de Peytieus, En garda de Falco d' Angieus Lais ma terra e son cozi. Si Falco d'Angieus no 'lh secor E 'I reys de cui ieu tenc m' onor, Mal li faran tug li pluzor Qu' el veyran jovenet meschi. Si molt non es savis e pros, Quant ieu serai partit de vos, Tost r auran abayssat en jos Fello Guasco et Angevi,

De proeza e de valor fui, Mais ara nos partem abdui; Et ieu vauc m' en lay a selui On merce clamon pelegri.

Aissi lais tot quant amar suelh, Cavalairia et orguelh, E vauc m' en lay, ses tot destuelh, On li peccador penran fi. Merce quier a mon companho, S' anc li fi tort, que lo m perdo, Et ieu prec ne Jeshu del tro Et en romans et en lati. Mout ai estat cuendes e gais, Mas nostre seingner no 'I vol mais; Ar non posc plus sofTrir lo fais, Tant soi apropchatz de la fi.

8 NVILHliLM IX., GRAF VON POIÏIEnS.

Totz mos amicx prec a la mort Qu'il vengan tuit al meu conort, • Qu' ancse amey joi e deport '.' '

Luenh de me èt en mon aizi. Aissi guerpisc joy et deport E var e gris e sembeli.

VIÍ. Rayn. V, 117. Dlez, 6. FauT. /, 470.

Pus vezem de novelh ílorir Pratz, e vergiers reverdezir Rius e fonlanas esclarzir,

Auras e vens, Ben deu quascus lo joy jauzir

Don es jauzens. - ' '

D' amor non dei dire mas be, Quar non ai ni petit ni re, -

Quar ben leu plus no m en cove; • '

Pero leumens . . -

Dona gran joi qui be mante

Los aizimens

Per tal n' ai meins de bon saber, Quar vuelh so que no puesc aver Aicel reproviers me ditz ver

Certanamens: A bon coratg' e bon poder

Qui 's ben sufrens

Obediensa deu portar

A mantas gens qui vol amar,

E coven lique sapcha far

Faigz avinens, E que s guart en cort de parlar

Vilanamens.

VIII. Rayn. F, 115. Dìez, 6. Faur. /, 469.

Companho farai un vers covinen,

Et aura i mais de foudatz no y a de sen; '

Et er totz mesclatz d' amor e de joi e de joven.

E tenguatz lo per vilan qui no l'enten

0 dins son cor vohmtiers no 1' apren ; Greu partir si fai d' amor qui 1' atrob a son talen.

Dos cavals ai a ma selha ben e gen;

Bos son et ardit per arraas e valen E no 'ls puesc amdos tener, que 1' us 1' autre no cossen.

WILHELM IX., GRAF VON POITIERS.

Si 'ls pogues adomesgar a mon talen,

Ja no volgr' alhors mudar mon garnimen, Que miels foren cavalguatz de nul home viven.

L' uns fon dels montaniers lo plus corren,

Mas tan fera estranheza ha longuamen, Et es tan fers e salvatges que del ballar se defen.

L' autre fon noyritz sa jos pres Cofolen

Et anc no vis bellazor, mon escien; Aquest non er ja camjatz per aur ni per argen. . . .

Cavalliers, datz mi cosselh d' un pessamen;

Ancmais no fui îssarratz de cauzimen E no sai ab qual mi tengua de N'Agnes o de N'Arsen.

IX. Chanson attrihuée au Comte de Poitiers et a Pre- bost de Valence. Rayn. Lex. /, 3'21.

En aissi cum son plus car,

Que no solon, mey cossir,

E plus honrat mey desir,

Dey plus plazens chansos far.

E s' ieu tan plazen chanso

Fas, que n' ai plazen razo,

Ben er ma chansos plazens

E guaya et avinens, Qu' el dig e '1 fag e '1 ris e '1 bel semblan Son avinens de vos, per cuy ieu chan.

Per que m dey ben esforsar,

Ab lauzar et ab servir,

De vostre ric pretz grazir;

E 'n dey Amors merceiar,

Car de mi vos a fag do,

Que be m ren ric guizardo

Dels greus, durs malstraytz cozens,

E dels plazens pessamens Qu' ieu ai de vos, cuy am e vuelh e blan E fug e siec e dezir e soan.

Sens mi fai vos soanar,

Que no m' en mostra jauzir;

Azautz vos mi fay abelhir,

Dompna, e m fai vos dezirar;

E siec vos, car m' es tan bo,

Quan remir vostra faisso,

E us fug pel brug de las gens,

E us bian, quar etz tan valens, E us vuelh, e us col per sufrir derenan, E us am, quar vey qu' a mon cor plazetz tan.

10 BERNART VON VENTADOUR.

S'ieu volia ben lauzar

Vostra lauzor, ses mentir,

E r honrar e 1' aculhir,

E '1 vostre avinen parlar,

E las beutalz qu' en vos so, " • !'.. . ., .» ..

E 'I bel sen e '1 plazen no,

E 'I ricx guays captenemens,

Ben sabria '1 meyns sabens Quais etz, per qu' ieu no us vuelh ges lauzar tan, Cum mostra vers, ni cum ai en talan.

Neys no m' auzi cossirar

Que ja us prec, ni vos aus dir

Si cum faitz jauzen morir, /

Ni no m vueih dezcsperar;

Qu' en la vostr' entencio

Suy ricx, pueys ai sospeysso

Qu" Amors, qu' cls ricx autz cors vens, •.

Mi puesca, aitan leumens, , ,,.

De vos donar so que ieu li deman, •.

Fin gaug entier, qu' als no 'lb vau demandan. -

Beliia dona, ges no m par ' ;

Qu' om deya may obezir

Autra del mon ni servir,

En dreg d' amor, ni bonrar;

Et a ben plazent razo

Selh qu' es en vostra preizo,

Qu' el vostr' humils, francs parvens

Fai dels cors mortz vius jauzens; E '1 mal que m datz son ben, e pro li dan, E r ira joys, e repaus li afan.

Na Salvatga, mout m' es gens

Vostre ricx captenemens, Qu' el dig e '1 fag son gay e benestan. E '1 voslre cors d' aquelh mezeys semblan.

H* Bernart von Ventadour.

Diez, 17. Faur. U, 1. 21. '"

Bernart de Ventadorn fo de Limozi, del castel de Ventadorn. Hom fo de paubra generatio , filhs d' un sirven del castel que era forniers qii' escaudava lo forn a coser lo pa. Bels hom era ct adregz e saup ben cantar e trobar et era cortes et ensenhatz. El ves- coms, lo sieu senher, de Ventadorn s'abelic molt dc

BERNAKT VON VENTADOUR. 11

lui c de son trobar, e fes li gran honor, El vescoms si avia molher mot gentil domna e gaia, et abelic se mot de las cansos d^EN Bernart, e s' enamoret de lui et el de la donma, si qu' el fes sas cansos e sos vers d' ella e de 1' amor qu' el avia d' elia e de ia valor de leis. Lonc tems duret lor amor ans qu' el vescoms ni r autra gens s' en aperceubes; e quan io vescoms s' en aperceup, el s' estranhet de lui, e fes fort serrar e gar- dar la domna. E la domna fes dar comjat a 'N Ber- nart, que s partis e s lunhes de tota aquela encon- trada. Et el s' en partit e s' en anet a la dugessa de Normandia, que era joves e de gran valor, e s' entendia en pretz et en honoi", et en ben dig de lauzor: e pla- zion li fort las cansos e 'Is verses d' EN Bernart. Et ella lo receup e I' acuUii mot fort. Lonc temps estet en sa cort, et enamoret se d' ella et ella de lui; e 'n fes motas bonas cansos. Et estan com ella , lo reis Anricx d'Angleterra si la pres per molher, e la trais de Normandia e h 'n menet. EN Bérnartz remas de sai tristz e dolens: e venc s' en al bon comte Raimon de Toloza, et ab el estet tro qu' el coms mori. Et EN Bernartz, per aquela dolor, si s' en rendet a I' orde de Dalon; e lai deíìnet. E lo coms N Eblcs de Ventadorn, que fo filhs de la Vescomtessa qu' EN Bernartz amet, comtet a mi 'N Uc de San Circ so que ieu ai fait escrjíure d'EN Bernart. — Ce troubadour est un des plus féqonds et des plus agréables ; son style est facile et élégant, et ses pensées souvent ingénieuses. Ravn. V, 69.

L Rayii. III, 53. Diez, 20. 22. Faur. II, 24.

Quant erba vertz e fuelha par,

E '1 flor brotonon per verjan,

E '1 rossinhols autet e clar

Leva sa votz e mov son chan, Joy ai de luy, e joy ai de la flor; Joy ai de me, e de" mi dons maior. Vas totas partz sui de joy claus e seinhs, Mas ilh es joys que totz los autres vcns.

Ben deuri' hom dona blasmar

Quan trop vay son amic tarzan,

Que longua paraula d' amar

Es grans enueitz e par enjan; Qu' amar pot hom e far semblan alhor, E gen mentir lai on no val autor; Bona domna, ab sol qu' amar mi denhs Ja per mentir ieu no serai atenhs.

12 BERNART VON VENTADOUR.

Meravilh me ciini puesc durar Que no Ih demostre mon talan Quant ieu vey mi dons, ni 1' esgar, Li siey belh huelh tan ben Y estan, Per pauc me tenc qu' ieu enves Heys no cor; Si feira ieu si no fos per paor; Qu' anc no vi cors miels talhatz ni despeinhs Ad ops d' amar sia tan greus ni leinhs. S' ieu saubes la gent encantar Miei enemic foran enfan, Que ja hom no pogra pessar Ni dir ren que ns tornes a dan. Adoncs sai ieu remirar la gensor, E sos belhs huelhs e sa fresca color; '

E baizera 'lh la boca de totz seinhs, Si quc dos mes hi paregra lo seings. Ailas! cum muer de cossirar! Que manthas vetz ieu cossir tan Lairos me poirian emblar, Ja no sabria dir que s fan. Per dieu, amors, be m trobas vensedor Ab paucs d' amics e ses autrè socor, Quar una vetz tant mi dons non destreinhs Enans qu'ieu fos de dezirier esteinhs. Tant am mi dons e la lenh car, E tant la dopt e la reblan, Que ges de mi non l'aus preyar, Ni re no 'lh dic ni no 'ih denaan; Pero ben sap mon mal e ma dolor, E quan U plai, fai m' en ben et honor, E quan U plai, ie 'n sai esser sufreinlis Per so qu' a heis non paresca blasteinhs. Ben la volgra sola trobar Que dormis o 'n fezes semblan, Per qu' ieu 1' embles un dous baizar, Pus no valh tan qiie lo 'lh deman. Per dieu, dona, pauc esplecham d' amor, Vai s' en lo temps e perdem lo melhor; Parlar pogram ab cubertz entreseinhs, E pus noi val arditz, valgues nos geinhs. Messatgier, vai, e no m' en prezes meinhs, S' ieu del anar vas mi dons sui temens.

BERNART VON VENTADOUR. 13

n. Rayn. III, 51. Diez, 22. Faiir. II, 24. Lo gens tcinps de pascor, Ab la fresca verdor, Nos adui fuelh e flor De diversa coìor: Per que tug amador Son guay e cantador Mas ieu, que plang e plor, Cui jois non a sabor. A vos mi ciara, senhor, De mi dons e d' amor, Qu'aisil dui traidor, Quar me fiava en lor, Me fan viure ab doior, Per ben e per honor Qu' ai fag a la gensor, Que no m val ni m socor. Pena, dolor e dan N' ai agut e n' ai gran ; Mais suffert o ai tan, No m' o tenc ad afan: Qu' anc no vi nuih aman Miels ames ses enjan; Qu' ieu no m vau ges camjan, Si cum las domnas fan. Pus fom amdui enfan, L' ai amad', e la blan, E s vai m' amors doblan A quascun jorn de l'an; E si no m fa enan Amor e bel semblan, Quant er viella, m deman Que m' aia bon talan. Las! e viures que m val, S' ieu non vey a jornal Mon íìn joy natural, En Jieit, al fenestral, Blanc' e fresc' atretal Cum par neus a Nadal, Si qu' amdui cominal Mezuressem engal! No vis drut tan leyal Que meyns o aia sal; Qu' ieu port amor coral A lieys de me non cal:

14 BERNART VON VENTADOUR.

Enans dic que pcr al No m' a ira mortal, E si per so m fai mal, Pechat fai criminal. Be for' hueimais sazos, Belha domna e pros, Que m fos datz a rescos En baizaii guizardos, Si ja per ais no fos Mas quar sui enuios; Q'us bes val d'autre dos, Quan per forsa es faitz dos. Quan mir vostras faissos, E 'ls belhs huels amoros, Be m meravilh de vos Cum etz de brau respos; E sembla m tracios Quant hom par francx c bos, E pueys es orgulhos, Lai on es poderos. Bels Vezers, si no fos Mos enans totz en vos, leu laissera chansos Per raal dels enuios.

m. Rayn. III. G2. Diez, 22.

Lanquan vey la fuellia Jos dels albres cazer.

Cui qu' en pens ni 'n duelha, A me deu molt plazer;

No cugetz qu' ieu vuelha Flor ni fuelha vezer,

Pos vas me s' orguelha CiLh qu' ieu plus volgr' aver.

Cor ai qu'ieu m' en tuelha. Mas non ai ges poder,

Qu' ades cug m' acuelha >

On plus m' en desesper.

Estranha novelha Podetz de mi auzir,

Quan remir la bella Que m soli' aculhir;

Qu' eras no ra' apelha Ni m fai a se venir,

Lo cor sotz r ayssellia Mi vol de dol partir.

BERNAnT VON VENTADOUR. 15

Dieus, qu' cl nion capdelha, Mi Inis tle lieis jauzir;

Si no m rcnovelha, No i a mais dcl morir.

Non ai mais fizansa En agur ni en sort,

Que bon' esperansa M' a confondut e mort;

Que tan luenh mi lansa La bella cui am fort,

Quan quier s' amistansa, Cum s'ieu I'avia tort:

Tan n' ai de pezansa Que totz m' en desconort;

Mas non fatz semblansa Qu' ades chant e m deport.

No sai mais que dire, Mas trop fatz gran folor,

Quar am ni dezire Del mon la bellazor:

Be m fetz pietz d' aucire Qui anc fetz mirador;

Quan be m' o cossire, Non ai guerrier peior:

Ja '1 jorn qu' ela s mire Ni pes de sa color,

No serai jauzire De lieys nl de s'amor.

Ges per drudaria No m' am que no y s cove,

Mas s' a heys plazia Que m fezes qu.alque be,

leu li juraria, Per heys e per ma fe,

Qu' eí bes que m faria No fos saubutz per me:

En son plazer sia, Qu'ieu sui en sa merce;

S' il platz que m' aucia, leu no m' en clam de re.

Ben es dregz qu' ieu planha S' ieu pert, per mon erguelh

La doussa companha E '1 solatz qu' aver suelh;

Petit me gazanha Mos fols arditz qu' ieu cuelh.

16 BERNART VON VENTADOrR.

Pus vas mc s" cstranha So qu' ieu plus aver vuelh ;

Erguelhs, dieus vos franlia Qu' era 'n ploron mei huelh!

Dregz es que m sofranha Amors, pus ieu la m luelh.

En contra '1 damnage E la pena qu' ieu trai,

Ai mout bon usatge Qu' ades cossir de lai:

Enueg e follatge E vilania fai

Qui 'n mov mon coratge, Ni d' autra m met en plai; ,

Ja meihor messatge En tot lo mon non ai,

E man lo i ostage Entro qu' ieu lorn de sai.

Dotnna, mon coratge, MeQior amic qu' ieu ai,

Vos man en ostage, Entro qu' ieu torn de sai.

IV. Royn. III, 42. Diez, 24.

Ab joi mov lo vers e '1 comens. Et ab joi reman e fenis, E sol que bona fos la fìs, Bos sai qu' er lo comensamens. Per la bona comensansa Mi nais jois et alegransa: Per qu' ieu deg mais la bona fìn grazir, Quar totz bos faitz aug iauzar al fenir. Si m'apodera '1 jois e m vens Que m meravilh cum o sofris. Quar non dic e non embrugis Cum sui aissi guais e jauzens; Mas greu veiretz ûn' amansa Ses paor e ses duptansa, Qu' ades tem hom vas so qu' ama falliir. Per qu' ieu no m' aus de parlar enardir.

D' una ren m' aonda mos sens, - Qu' anc nulhs hom mon joi no m' enquis Qu'ieu voluntiers no 1' en mentis: Quar no m jiar bons essenhamens, Anz es foha et enfansa, ■ -

Qui d' amor a benenansa,

BERNART VON VENTADOUR. 17

Qu' a om n' auze son fin cor dcscubrir. Si no r en pot o valer o servir. Non es enuegz ni falhimens Ni vilania, so m' es vis, Mais d' ome quan se fai devis D' autrui amor, ni conoissens. Enoios! e que us enansa De m far enucg ni pesansa! Quasqus si deu de son mcsticr formir; Me confondetz, e vos non vei jauzir. Ben estai a domna ardimens Entr' avols gens e mal vezis; Quar si bos cors non I' afortis, Greu pot esser pros ni valens: Per qu' ieu prec n' aia en membransa La belha en cui ai fizansa, Que no s camje per paraulas ni s vir, Qu' enemicx qu' ai fatz d' enueia murir. Ja sa bella boca rizens No cugei baizan me trays, Mas ab un dous baizar m'aucis; E s' ab aulre no m' es guirens, Atressi m' es per semblansa Cum fo de Peleus la lansa, Que de son colp non podi' hom guerir, Si per eys loc no s' en fezes ferir. Belha dompna, 'I vostre cors gens E '1 vostre beíh huelh m'an conquis, E 'I dous esguar, e lo clar vis, E la bella boca rizens: Que quan ben m'en pren esmansa, De beutat no us truep esguansa; La genser etz qu' om puesc' el mon chauzir, 0 no y veg clar dels huels ab que us remir. Bel Vezer, senes duptansa, Vostre pretz creys et enansa, Que tant sabes de plazers far e dir, Nuls hom no s pot dc vos amar sufrir. Ben deg aver alegransa, Qu' en tal domn' ai m' esperansa, Que qui 'n ditz mal no pot plus lag mentir, E qui 'n ditz be no pot plus belh ver dir.

18 BEnNART VON VENTADOUR.

V. Rayn. III, 60. Diez, 25. Foiir. II, 33.

Bels Monruels, aisselh que s part de vos E non plora, ges non es doloiros, Ni no sembia sia corals amics: Francs e geutils e belhs e larcx e pros Es Monruels; e pius que negus, vos, Dels companhos de mi dons, NA Helis!

Ai ! chant d' auzel comensa sa sazos,

Qu'ieu aug chantar las guantas e 'ls aigros;

E pels cortils vei verdeiar los lis,

La blava flor que nais per los boissos,

E 'ls riu son clar de sobre los sablos,

E lay s'espan la blança flors de lis. '■;,:, ;,

Conhdamens ai estat dezamoròs, ' í ■'■'" )':■' "'^*'^

De bon' amor paubres e sofraitos, ' ■'* '' ■ ''-^' •'•'

Per la colpa d' una fals' amairis ' ■ ■ • "/

Que fes ves mi enguans e tracios

Per que ieu fauc las quaranta perdos,

Qu' anc no m' en tuelc entro que m' ac aucis.

D' aquestas mas fo culhitz lo bastos

Ab que m' aucis la plus belha qu' anc fos. il-.yij;

Tan m' atendiei per far los sieus servis, V:í (m!')

Qu' els deziriers cozens e doloiros, ' . .j

E destorbiers, e petitz guazardos

M' an fag estar faiditz de mon pais.

Ben pauc ama drutz que non es gelos, , j _;

E pauc ama qui non es aziros. i' •;

E pauc ama qui non enfolletis; jj ;.•

E pauc ama qui non fai messios: jì^

Mais val d' amor, si non es angoissos, : Un belh plorar no fan quatorzo ris.

Quan quier merce mi dons de genolhos,

Ela m' encolpa e mi met ochaizos;

E r aigua m cor denan per miei lo vis,

Et ela rn fai un regard amoros, ,>

Et ieu li bais la boc' e 'Is huels amdos,

Adonc mi par un joy de paradis. ^

Mon Joy coman al Veray Glorios;

L' honors que m fetz sotz lo pin en I' erbos

En aquel temps, quant elha me conquis,

Me fai viure e me ten deleitos,

Qu' ieu fora mortz, s' aquilh honors no fos

E 'I bon respieg que mi reverdezis.

BERNART VON VENTADOITR. 19

Aqncst cantar poira ben esser bos, <^u' en Monruelh comensa nia chansos, Et en mon Joi, de cui ieu sui, fenis.

VI. Rayn. III, 65. Dicz, 26. Four. II, 27.

Quan par la flors josta '1 vert fuelh,

E vei lo temps clar e sere,

E '1 dous chan dels auzels pcr bruelh

M' adoussa lo cor e m reve,

Pois r auzel chanton a lur for,

leu qu' ai plus de joy en mon cor, Deg ben chantar, car tug li mei jornal Son joy e chan, qu' ieu no m pens de ren al.

Tal n' y a que an mais d' orguelh,

Quan grans jois ni grans bes lor ve ;

Mas ieu sui de melhor escuelh,

E pus francs, quan deus mi fai be;

Quoras qu' ieu fos d'amar en lor,

M' es be de lor vengutz al cor, Merce, mi dons, non ai par ni engal; Res no m sofranh, sol que vos deus mi saî.

Ben sai la nueg quan mi despuelh

El lieg que no i dormirai re ;

Lo dormir pert, quar ieu lo m tuelh,

Domna, quan de vos mi sove.

Quar, lai on hom a son thezor,

Vol hom ades tener son cor: Aital fatz ieu, domna, de cui mi qual; Mas mon pessar neguna res no m val.

■Domna, si no us vezon mei huelh,

Be sapchatz que mon cor vos ve;

E no us dulhatz plus qu'ieu mi duelh,,

Qu' ieu sai qu' om vos destrenh per me :

E si 'I gilos vos bat defor,

Ben gardatz que no us bata 'I cor. Si us fai enueg, vos a lui atretal; E ja ab vos no gazanh be per mal.

Selha del mon que ieu plus vuelh,

E mais am de cor e de fe,

Au de cor mos precs e 'ls acuelh,

E mos digz escouta e rete;

E si hom per ben amar mor,

leu en morrai, quàr en mon cor Li port amor tan fin' e natural, Que tug son fals vas mi li plus leyal.

20 BERNART VON VENTADOriî.

Quan mi meml)ra c\im amar suelh La falsa de mala merce, Be us dic que tal ira m' en cuelh, Que pcr pauc de joy no m recre. Domna, per qu'ieu chant e m demor, Per la boca m metetz al cor Un dous baizar de fln' amor coral, Que i meta joy e 'n gict ira mortal. Mon Bel Vezer sal dieus e guar de mal : Sieus soi de luenh o de ])res atretal. Sol dieus mi dons e mon Bel Vezer sal, Tot ai quan vuelh, qu' ieu non deman ren al.

VII. Rayn. III, 72. Dìez, 26. ;

Be m' an perdut lai enves Ventadorn Tuit niei aniic, pus ma domna no m' ama, Per qu' ieu non ai mais talan que lai torn, Qu' ades estai ves mi salvatg' e grama Veus per que m fai semblan irat e morn, Quar en s'amor me delieit e m sojorn; Que de ren al no s rancura ni s clania. Aissi col peis que s' eslaissa el chandorn, E non sap re tro que s' es pres en l' ama, M' eslaissei ieu de trop amar un Jorn, Qu' anc no m gardiei, tro fui en miei la flama Que m'art plus fort no feira fuecs en forn; E ges per so no m puesc partir un dorn, Si mi ten pres s' araors e m'enliama! No m meravilh de s' amor si m ton pres, Que tan gent cors no cre qu' ei mon se mire ; Bels e gens es, coind e guais e cortes, E totz aitals cum lo vuelh ni 'I dezire: Non puesc mal dir de heys, quar no i es ges; Qu' ie '1 n' agra dig de joy, s' icu \ i saubes, Mas non I' i sai; per so m' eh lais de dire, Tos temps volrai e s' onor e sos bes, E serai li hom, amic, e servire; E r amarai, l)en li plass' o li pcs, Qu'hom no pot cor destrenher ses aucire; No sai donma, volgues o non volgues, S' ieu volia, qu' amar no la pogues ; Mas tdla res pot hom en mal escrire. A las autras sui aissi eschagutz; Laqual se vol me pot a sos ops traire,

HEnNAnT VON VENTADOUn. 21

Per tal covcii que no sia vendiitz

L'onors e 'ls bes que m' an en cor a faii'e;

Qu' enuios es preiars, pus es perdutz ;

Et ieu sai ben que mals m' en es vengutz,

Car trayt m'a la bella de mal aire.

En Proenza tramet joy e salutz,

E mais de joy qu' ieu no vos sap retraire;'

E fatz csfortz, miraclas e vertutz,

Car ieu li man aiso don non ai gaire;

Qu' ieu non ai joy mas tan com m' en adutz

Mos Bels Vezers, e 'n fai iratz sos drulz

En Alvergna lo senher de Belcaire.

Mos Bels Vezers, per vos fai dieus vertutz

Tals, c' om no s ve que no si' ereubutz

De bels plazers que sabez dir e faire.

VUI. Rayn. ///,86. jDiez, 30. Pel dols chant qu' el rossinhols fai La nueg quan mi soi adurmitz, Revelh de joi totz esbaitz, Pensius d' amor, e cossirans; Qu'aisso es mos mielhers mestiers, Qu' ancse amei joi voluntiers ; Et ab joi comensa mos chans. Qui sabia lo joi qu' ieu n' ai, Ni '1 jois fos tals qu' en fos auzitz, Totz autres joys fora petitz Vas que lo mieus jois fora grans. Tals s' en fai conhtes e parliers, E cuid esser rics e sobriers De fîn' amor, qu' ieu n' ai dos tans. Soven li remir son cors guai, Cum es ben faitz, e ben chauzitz De cortezia e de bels ditz; E si de plus mi pren talans, Ops m' auria us ans entiers, Si Yolia esser vertadiers, Tant es cortez' e benestans. Domna, vostr' om sui e serai Al vostre servizi guarnitz; Vostr'om sui juratz e plevitz, E vostres m'er adesenans; E vos etz lo meus jois premiers, E si seretz vos lo derriers, Tan quant la vida m' er durans.

22 BERNART V0>' A-ENTADOUR.

Sels que cuion qu'ieu sia sai,

No sabon ges cum 1' esperitz

Es de lieis privatz et aizitz, ■■■ ,

Sitot lo cors s' en es lonhans: ■•' í-'.'i Ja-

Sapchatz lo mielhers mes.satgiers '' ! '""*

Qu' ai tle lieis, es mos cossiriers

Que m recorda sos belhs semblans.

No sai quoras mais vos veirai,

Pus ra' en vau iratz e marritz;

Per vos me sui del rei partitz, ■ '"^

E prec vos que no ra sia dans; - •

Qu'ieu serai en cort prezentiers •;••.,■/•.- í;»

Entre doranas e cavaliers, ..• , - / . ! ;; :-,/•

Francs e dous et humilians. : , , ; ,,•,':, .è' ,•

Ugonet, cortes messatgiers, ' - >.-•!: ' i'j;i oC

Cantatz ma canson voíuntiers

A la reyna deis Normans.

IX. fíoyn. ///, 84. Fam. Occ. 5. Dìez, 30.

Quan la doss' aura venta

Deves vostre pais, • ' \ '. '

M'es veiaire qu' ieu senta •: ". . .'.'^ ' " '' ; ^'' l

Odor de paradis, , T '' ' : ?"?' ",'.íj

Per amor de la genta " ' ' ' '• '''■ ''■'^

Ves cui ieu sui aclis, ' . ' ': '. ■ . :! •''";■ ìî;',^

En cui ai mes m' ententa, * ' ' ' ' : '". ' ^-'i

E raon coratge assis; ; . !. , î' i"

Quar de totas partis ,'^ ' •• • '•

Per lieis; tan m'atalenta! '; :• • ;;.^ ■ '

Sol lo be que m prezenta, ' ' ' "' T ..;'' ;

Sos esguartz, e 'I franc vis, ' ' '■'■''

Que ja plus no m cossenta, ' ':■••'

Cre dieu aver conquis: .;.!•.' '

No sai per que us en raenta, .''•.'■'''. ''i'

Quar de re no sui fis; ' ' -J •■' i - ••

Mas greu m' es que m repenta, • ' ■ '-'

Que una vetz me ditz, í ' ' '■

Que pros hom s'afortis, ■• ' :•.-::;■;

E malvatz s' espaventa. , . ., .,■ .-.r-i,. '.

Dona, que cuidatz faire • ' 'ni;.,i,' .</

De mi qui vos am tan? •' Per que m faitz tan maltraire, Ni murir de talan?

Ai! franca de bon aire, ^ • ^ ■ v.

Fessctz m'un belh semblan i " .;■.!: Mt;-

UliHNAIlT VON VENTAUOUn. 23

Tal, dou inon cor s'esclaire

Pel mal que trac tan graii;

E 110 i dei aver dan,

Quar no m' cn puesc estrairo.

De donas m' es veiaire

Que gran falhimen í'an

Per so, quar no son guaire

Amat li íìn aman;

leu non dei ges retraire

Mas so qu'eias volran:

Mas greu ra' es c' uns trichaire

D'amor, aia ab enjan

O plus, o atrestan,

Cum sel qu' es fis amaire.

Si no fos gens vilana,

E lauzengier savai,

leu agr' amor certana;

Mas no m' en recreirai:

De solatz m' es umana,

Quan luecs es ni s' eschai,

Per qu' ieu sai que sotz mana

N'aurai enquera mai:

Qu'astrucs sojorn e jai,

E malastrucs s'afana.

Selh sui que no soana

Lo ben que dieus li fai,

Qu' en aquella setmana,

Quant ieu parti de lai,

Me dis, en razon plana,

Que mos chantars 11 plal:

Tota gen Crestiana

Que es de sotz lo ral,

Volgr' agues tan de jal

Cum ieu, ses fencha vana.

Sl d' alsso m' es certana,

Autra vetz la creirai,

0 si que non, jamai

No creiral Crestiana.

X. Parn. Occit. 7. Diez, 31. Tant ai mon cor plen de joia

Tot me desnatura; Flors blanca, vermelh' c bloia

Me sembla freidura; Qu' ab lo vent et ab la plueia

Me creis m'aventura.

24 BERNART VON VENTADOUR.

Per que raon pretz mont' e pueia

E mon cant melhura. :^

Tant ai al cor d' amor . '

De joi e de doussor, Per que '1 gel me sembla flor

E la neus verdura. Anar posc ses vestidura

Nutz e ma camiza, ■ •

Que fin' amor m' asegura

De la fera biza. - ■

Mas tot hom se desmezura

Si no s ten de guiza: Per qu' ieu ai pres de mi cura

Pos agui enquiza •

La plus bella d' amor,

Don aten gran honor, Quar en loc de sa ricor ;

No volh aver Friza. De s' amistat me ressiza; ■

Mas ieu n" ai fiansa Que sivals ieu n' ai conquiza

La bella semblansa; :

Et ai a la mi deviza

Tan de benanansa, Que ja 'I jorn que 1' aurai viza

Non aurai pezansa.

Lo cor ai pres d' amor, '

Que r esperit lai cor Et lo cors estai alhor

Lonh de leis en Fransa. leu n' ai la bon' esperansa,

Mas petit m' aonda, Qu' atressi soi en balansa

Com la naus en I' onda. Del maltrag que m dezenansa ;..

No sai on m'esconda: Tota noch me vir e m lansa

De sobre 1' esponda.

PIus trac pena d' amor

De Tristan 1' amador, Que sofri manta dolor

Per Yseut la blonda. Ai! dieus, ar scmbles irunda

Que voles per l' aire, E vengues de noch prionda

Lai dins son repaire!

BERNAIIT VON VENTADOUn.

BcUa domna jauzionda,

Vostre fin amaire A paor que '1 cor li fonda

S' aissi 1 dura gaire.

Dorana, per vostr' amor

Junh las mas et ador. Gen cors ab fresca color

Gran mal me fatz traire.

El mon non es nul afaire Don ieu tan cossire,

Ni tant am de la retraire Que de joi no m vire

E mon semblan no s' esclaire Cui que l'auia dire,

Si qu' ades mi es veiaire Qu' ai talen del dire, Tant r am de fin' amor Que mantas vetz en plor,

Pero que melhor sabor M' en an li sospire.

Messatgier vai e cor, Digas a la gensor La pena e la dolor Qu'ieu trac e 'I, martire.

XI. Rayn. IV, 139. Dìez, 33. Faur. II, 34.

En aquest guai sonet leugier Me vuelh en cantan esbaudir, Quar hom que no s dona alegrier No sai que puesc esdevenir; Per qu' ieu me vuelh ab joy tenir

Et ab los pros de Proensa

Qui renhan ab conoissensa

Et ab belha captenensa, Si qu' ora no 'ls en pot escarnir.

De conquerre fin pretz entier Agra ieu talen e dezir, Si no m' en falhisson denier E rendas, don pogues complir Los fagz qu' ieu volgra mantenir ;

Mas pus a dieu non agensa

Qu'ieu puesca far gran valensa.

Gardar me dei de falhensa AI meins, e d' aiso qu' ai servir.

26 BERNART VON VENr.VDOHÎ.

Quar pretz no demanda ni quier Ab sels qui volen obezir, Mas tant quant al poder s' aQer, i< •>■ r

E que hom se guart de falhir: ■ "''

Per c}u'aisel que trop vol tenir ' ■;

A molt petit de sciensa. *

Quar i'avers non a valensa ■'

Mas quar hom en trai guirensa, ;i. I

E quar hom s' en pot far grazir.

A r emperador dreiturier

Frederic vuelh mandar e dir

Que, si mielhs no mante 1' empier, ' i

Milan lo cuida conquerir ■■• .

Ab grans faitz, e fai s' en auzir; ':. 'í

Don vos jur per ma crezensa '•

Que pauc pretz sa conoissensa ■• '

E son sen e sa sabensa,

S' en breu no 1' en sap far pentir.

Dona sai ab cors plazentier,

Don negus hom no pot mal dir, '

E no tem gap de lauzengier, •:■

E sap los melhors retenir ' • ■■:

Ab honrar et ab aculhir; " i <■'

Tan gen fenis e comensa ■ :

So solatz e sa parvensa

Qu' en re non hi fai falhensa, Et a car nom per encarzir.

NA Johana d'Est agensa '■ ■-

A totz los pros, ses falhensa, Per qu' ie m vuelh ab los pros tenir.

XII. Bajn. in, 79. Biez, 3í.

Conortz, era sai ieu be

Que ges de mi no pessatz,

Quar salutz, ni amistatz, ■ ;"

Ni messatge no m' en ve;

Trop cug que fas lonc aten,

Et es ben semblans hueymai

Qu'ieu cas so que autre pren, ,

Pus no m' en ven aventura.

Bels Conortz, quan me sove Cum gen fui per vos honratz, E quant ar vos m' obhdatz, Per un pauc non muer desc;

BERNART VON VENTADOUR. 27

Qu'ieu meteis vau enqucren Qui m met dc foudat en plai, Quant ieu mi dons sobrepren De la mia forfaitura.

11 m'encolpet dc tal re Don mi degra saber gratz; Mas fe que dey 'N Alvernhatz Tot 0 fìs per bona fe; E, s'ieu en amar mespren, Tort a qui colpa m' en fai: Qui qae en amor quer sen Selh non a sen ni mezura.

Per ma colpa s'esdeve Que ja no sia privatz, Quar vas lieys no sui tornatz Per foldat que me rete; Tant ai estat lonjamen Que de vergonha qu'ieu ai, Non aus aver ardimen Lai, s' ilh no ra' asegura.

Tant er gen servitz per me Son dur cor felh et iratz, Tro sia totz adoussatz, Ab ben dir et ab merce: Qu' ieu ai ben trobat iegen, Que '1 gota d'aigua que chai Fer en un loc tan soven Que trauca la peira dura.

- Qui ben remira ni ve Huelhs e gola, front e fatz, Qu' aissi es íìna '1 beutatz, Res mais ni meins no 1 cove: Cors dreit, lonc e covinen, Gent, afliblat, cueynd e gai, Hom no '1 pot lauzar tan gen, Cum la saup formar natura.

Chanzoneta, vai t' en lai Ves mon Frances l'avinen Cui pretz enans e meillura.

E diguatz 11 que be m vai, Que de mon Conort aten Enquera bon' aventura.

28

BERNART VON VENTADOUR.

XIII. Rayn. III, 74. Diez, 34. Ja mos chantars no m' er honors Encontra '1 ric joy qu' ai conques, Qu' ades m' agr' ops, sitot s' es bos, Mos chans fos mielhers que non es Qu' aissi cum 1' amors es sobrana, Pcr que mos cors melhur e sana, Deuri' esser sobriers lo vers qu'ieu falz Sobre totz chans e volgutz e chantatz. Ai dieus! quant bona fora amors De dos amics s' esser pogues Que ja us d' aquels enuios ' '"

Lor amistat non conoguesl Cortezia es mout vilana, Qiiar aquesta falsa gens vana Fai conoisser semblansa d' amistatz ; Qu'er es cortes lo plus mal ensenhatz. Per merce prec als amadors Quasqus per si cossir e pes Del segle, f[uom es enueyos, ' '

E quan pauc n'i a de cortes; Qu' amors, pus hom per tot s' en vana. Non es ges amors mas ufana; Et es enueilz, vilani' e foudatz Qu' om no sapcha cui deu esser privatz. Si tot m' es vergonha e paors, Blasmat m' er d' amor, mas be m pes, Car aquest blasme non es bos; E pus mos Conort no m val res, Qu'ieu vey quo de nien m' apana . ■, ' . ' Silh que no m vol esser humana; E car non puesc aver joy ni solatz, Chant per Conort cen vetz que soi iratz. Ben ai chauzit de las melhors, Al mieu semblan, qu' anc dieus fezcs: Mas tant a 'lh cor van e duptos Qu' eras 1' ai, eras non 1' ai ges ; Que m val aitals amors aurana! '

Quant hom non pot una setmana Us bos amicx estar ab aulr' en patz, ' ' Ses grans enueitz e ses dezamistatz. Totz temps sec joy ir' e dolors, E tos tenips ira, jois, e bes: E ja non crcy, s'ira non fos, Quc ja saupes liom jois quc s' es ;

BERNART VON VENTADOUR.

Qn' ieu pcrt, per falsa lauz huinana, Tal joy de fin' anior certana; (^ue (]ui ra mezes tot lo mon ad un latz, leu jìenra '1 joy per cui soi enguanatz. Bella domna, vostre socors M' agra mestier s' a vos plagues, Quar raout ra' es mala aquist preizos En c' amors ra' a lassat e pres : Ailas ! tan raalamen m' afana, Quar so que ra trays e m' engana M' aven amar, si be m peza o m platz, Aras sui ieu del tot apoderatz. Messagiers, vai t' en via plana A mon Romieu, dreg ves Viana; E diguas li m que lai for' ieu tornatz, Si no fos cilh per qui sui enuiatz. Mas d' aisso fai trop que vilana Ma domna, quar aissi m soana; Quar de 1' aíTan no mi val amistatz, Per qu'ieu disses que mielhs sui sos privalz.

XIV. Rayii. I/I, 70. Diez, 3'i.

Tuit sels que m pregan qu'ieu chan,

Volgra 'n saubesson lo ver,

S'ieu n' ai aize ni lezer;

Chantes qui chantar volria!

Qu'ieu non sap ni cap ni via,

Pus perdei ma benenansa,

Per ma mála destinansa.

Ailas! cum muer de talan,

Qu'ieu non dorm mati ni ser,

Que la nueg, quan vau jazer,

Lo rossinhols chant e cria;

Et ieu, qui chantar solia,

Muer d'enuey e de pezansa,

Quan vey joy ni alegransa.

D' amor vos puesc dir aitan,

Qui ben la pogues aver,

Res non la pogra valer:

Per dieu raolt fo bona 'I mia,

Mas no m duret mas un dia;

Per qu' es fols qui ses fermansa

Met en amor s' esperansa.

Amors m' a raes en soan.

\

30 BERNART VON VENTADOUR.

E tornat a non chaler;

E s'ieu la pogues tener,

Per christ, ben feira feunia;

Mas dieus no voi qu' amors sia

So don hom prenda venjansa .■.::,

Ab espaza ni ab lansa.

Amors, be us prec, a mon dan, . !

Qu' autre pro no i puesc aver; , . 1

Janiais blandir ni temer ,

No us vuelli. qu' adoncs vos perdria; Ben es fols qu' en vos se fia; .

Qu'ab vostra belha semblansa ■' ^" - ^' - ■ ■ ■ \

M'avetz trait ses desfìansa. . .. .;•.;, .. .' i

Pero, per un bel semblan, ; ' '

Soi enquer en bon esper; . ' I

Mon Conort dei grat saber, •",! C'ades vol qu' ieu chant' e ria;

E dic vos que s' il podia, ì

Eu seria reis de Fransa, ' / !

Car al plus qu'il pot m' enansa. '"■ ■'' ' * .' i

Lemosin, a dieu coman

Lieis que no m vol retener, -•, ■

Hueimais pot ilh ben saber _ ■,.

Que vers es so qu' ilh dizia: ■ '

Qu' en altra terra m morria, -

Pus dieus, ni fes, ni fermansa, ' ,.

No mi val, ni acordansa. ■ . ■

No m' 0 tenc a vilania, '

S'ieu m'ai sai bon' esperansa, • ..;.',,.

Puois elha lai no m' enansa. ., •

Romieu man que per m' amia

E per lui farai semblansa, :■•')■: '.: .

Qu'ieu ai sai bon' esperansa. , ' !:,

XV. Bayn III, 91. Diez, 34. Faur. II. 35.

La doussa votz ai auzida

Del rossinholet salvatge,

Et es m'ins el cor salhida,

Si que tot lo cossirier

E 'ls malstraitz' qu' amors mi dona

Me levia e m'asazona;

Et auria m be mestier

Autre joy al mieu dauipnatge.

BEHNABT VON VENTADOUR, 31

Bcn cs tolz hom d'avol vida

Qu' cn joy non a son estatge,

E qui vas amor non guida

Son cor e son desirier;

Quar tot quant es s' abandona

De joy, e refrin e sona

Pratz, e deves, e vergier,

Combas, e plas, e boscatge.

leu las! cui amors oblida,

Que sui fors del dreg viatge, •

Agra de joy ma parfida;

Mas ira m fai destorbier,

E no sai on me repona,

Pus mos joys mi dessazona;

E no m tenhatz per leugier

S' ieu dic alcmi vilanatge.

Una falsa deschauzida,

E raditz de mal linhatge,

M' a trahit, el es trahida,

E cuelh lo ram ab que s fier;

E quant autre la razona,

Deus! lo sieu tort m'ochaizona;

Et an ne mais U derrier

Qu' ieu qu' en ai fag lonc badatge.

Molt 1' avia gent servida

Tro qu' ac ves mi cor volatge,

E pus ilh no m'escobida,

Molt sui fols, si mais la sier:

Servirs qu'om no guazardona,

Et esperansa bretona

Fan de senhor escudier,

Per costum' e per usatge.

Dieus li do mal' escarida

Qui porta malvais messatge,

Qu' ieu agra amor jauzida,

Si no fosson lauzengier:

Fols es qu'ab si dons tensona;

Qu'ie 'I perdo s'ella m perdona;

E tug silh son messongier

Que m n' an fag dir viíanatge.

Mas tant es vas mi fallida,

Qu'aissi lais son senhoratge;

E no vuelh que m si' aizida,

Ni jamais parlar non quier;

Mas pero que m' en razona,

La paraula m' en es bona,

32 BEIINART VON VENTADOUR.

E in'en esjau voluntier, E ni n' alegr' e mon coratge. Lo vers mi porta, Corona, Lai a mi dons de Narbona, Que tug sei fag son entier, Qu' om non pot dir vilanatge.

XVL Rayn. III, 68. Diez, 3G. Faur. II, 29.

Quan vey la laudeta mover

De joi sas alas contra '1 rai,

Que s' oblida e s laissa cazer

Per la doussor qu' al cor li 'n vai ;

Ailas! qual enueia m'en ve, : ,- vi r.i

Cui qu'ieu ne veia jauzion! ^ : . .i,,

MeraveiUas m'ai, quar desse ,• •.,

Lo cor de dezirier no m fon. ' j,,, .

Ailas! quant cuiava saber

D'amor. e quant petit en sai!

Quar ieu d' amar no m puesc tencr

Celleis on ja pro non aurai; : .: n: ,,

Quar tolt m' a '1 cor, e tolt m' a me, ;; ..•;;., ;r '.a nv.

E si mezeis, e tot lo mon; :.; ;; > 'u;) noî '

E quan si m tolc, no m laisset re .,,,_, ,;•,,';■! i.

Mas dezirier e cor volon. ,. f.'H' ò'í-'nVí

Anc pueissas non pogui aver - ' •

De me poder, de lor en sai,

Qu'ela m fetz a mos huels vezer

En un miralh que molt mi plai.

^liralhs! pois mc mirei en te, • .•

M' an mort li sospir de preon

Qu'aissi m perdei, cum perdet se .;,:;■

Lo bels Narcezis en la fon. , ;'.j, V,'' . ;

De las domnas mi dezesper;

Jamais en lor no m fìarai:

Qu' aissi cum las suelh captener,

En aissi las descaptenrai; - :.:,,,, .

Quar vey que nulha pro no m te ,; ." . ;;

'Ves lieis que m'auci e m cofon,

Totas las dopt e las mescre,

Quar sai que atretal se son.

Pus ab mi dons no m pot valer

Precs, ni merces, ni '1 dregz qu'ieu ai.

Ni a leys no ven a plazer

Qu'ieu l'am, jamais non lo i dirai:

BERNART VON VENTADOlin. 33

Aissi in part d' anior c m recrc; Mort m' 3, e per mort li respon, E vau m' en, pus ilh no m rcte, Caitius en yssilh, non sai on. D'aisso s fai ben femna parer Ma domna, per qu' ieu 1' o retrai, Que so qu' om vol non vol voler, E so qu' om li deveda fai: Cazutz soi en mala merce, Et ai ben fag cum fol en pon; E sai be tot dire per que, Quar cugei puiar contra '1 mon. Merces es perduda per ver, Et ieu non o saubi ancmai, Que sil que plus en degra aver Non a ges, doncs on la querrai? Ai! quant mal sembl' a qui la ve Que aquest caitiu deziron, Que ja ses h'eis non aura be, Laisse morir, que non 1' aon. Tristans, ges non aures de me, Qu' ieu m' en vau caitius no sai on: De chantar mi tuoiU e m recre, E de joy e d' amor m' escon.

XVII. Rayn. I/I, 56. Diez, 37.

Chantars no pot guaire valer

Si d' ins del cor no mov lo chans,

Ni chans no pot del cor mover,

Si no i es fin' amors coraus;

Per so es mos chantars cabaus;

Qu' en joy d' amor ai et enten

La boca, e 'ls huels, e 'I cor, e 'I sen.

Ja dieus no m don' aquel poder

Que d' amar no m prenda talans,

Quan ja re non sabri' aver,

Mas quascun jorn m' en vengues maus,

Tos temps n' aurai bon cor sivaus;

E n' ai molt mais de jauzimen,

Quar n'ai bon cor, e mi aten.

Amor blasmon per non saber

Fola gens, mas leys non es dans ;

Qu' amors no pot ges decazer

Si non es amors cominaus;

Aquo non es amors aitaus,

3

34 BERNART VON VENTADOUR.

Non a mais lo nom e 1 pàrven

Que re non ama, si no pren.

S' ieu en volgues dire lo ver, .

leu sai be de cui mov l'enjans;

D' aquellas qu' amon per aver,

E son mercadieiras venaus;

Mensongiers en fos ieu e faus!

Vertat en dic vilanamen,

E peza me, quar ieu no men.

En agradar et en voler

Es r amors de dos fins araans;

Nulla res no i pot pro tener,

S'ilh voluntatz non cs engaus;

E selh es bcn fols naturaus

Qui de so que vol la repren,

E lauza so que no 1' es gen.

Molt ai ben mes mon bon esper,

Quant ela m niostra bels semblans,

Qu' ieu plus dezir e vuelh aver;

Franqu' e doussa, fin' e leyaus,

En cui lo reis seria saus,

Bella, cueynd', ab cors covinen,

M' a fait ric home de nien.

Re mais non am ni sai temer,

Ni ja re no m seri' afans,

Sol mi dons vengues a plazer:

Qu' aissel jorn mi sembla Nadaus

Qu' ab sos bels huels espiritaus

M' esgarda, mas so fai tan len

C' uns sols dias me dura cen.

Lo vers es fis e naturaus,

E bos selui qui ben I' enten,

E meiller me qu' el joy aten.

Bernatz del Venladorn I' enten,

E 'I ditz, e '1 fay, e 'I joy aten.

XVIIÍ. Rayn. III, 88. Biez, 38. Faur. II, 37. Acossellatz mi, scnhor, Vos qu' avetz saber e sen; Una domna ra det s' amor, Qu' ai amada longanien, '

Mas aras sai per vertat , .

Que 'lh a autr' amic privat: .T

Et anc de nulh corapanho :

Companha tan greus no m fo. ; ■■

nERNART VON \'ENTADOUR. 39

Mas si vol autr' amador

Ma domna, non lo y defen,

E lais m' en mais per paor

Que per autr' essenhamen:

E s' anc homs dec aver grat

De nul servizi forsat,

Ben dey cobrar guazardo

leu que tan gran lort perdo.

D' una ren sui en error,

Et estau en pessamen,

Que loncx temps n' aurai dolor,

S' ieu aquest tort li cossen ;

E s' ieu li dic son peccat,

Tenc mi per dezeretat

D' amor; e ja dieus no m do

Pueis faire vers ni chanso.

E s' ieu r am a deshonor

Aurai 'n blasme de la gen,

E tenran m' en li plusor

Per cornut e per soffren;

E s' aissi 'lh dic raon penset,

Vei mon damnatge doblat;

Qual qu' ieu fassa o qual que no,

Res no m' en pot esser bo.

Li siei belh huelh traidor,

Que m' esguardavan tan gen,

Aras esguardon alhor,

Per que y fan gran faillimen;

Mas d' aitan m' an gent honrat,

Que s' eron mil ajustat,

Plus guardon lai on ieu so

Qu' a selhs que son d'.enviro.

Pus voutz es en la follor,

Ben serai fols, s' ieu no pren

D'aquestz dos mals lo menor;

Quar mais val, mon escien,

En leis aver la meitat,

Que tot perdre per foudat;

Quar anc a nulh drut felho

D' amor no vi far son pro.

De r aigua que dels huelhs plor

Escriu salutz mais de cen

Que Iramet a la gensor

Et a ia plus avinen.

Mantas vetz .m' es pueis membrat

L' amor que m fetz al comjat,

36 BERNART VON VE.NTADOITR.

Qu' ie '1 vi cobrir sa faisso,

Qu' anc no m poc dire razo.

Domna, a present amat

Autrui, e mi a celat,

Si qu' ieu n' aia tot lo pro, ''~- '' '

Et el la belha razo. - ; '

Garsion, tost e viat ,, ' , / _.;

Mon chantar sia portat '

A mon messatger que fo, '

Que calque conseiU mi do. '* "

.ì Í>V.\.

XIX. Rayn.IH,^. Parn.Orc.Z. Dîez,?,%. Faur.II^Id,

Non es meravelha s' ieu chan .j r

Mielhs de nulh autre chantador;' "■ ■ -

Quar plus trai mos cors ves amor, ;■ :• .i.;; -,, . . ,;

E mielhs sui faitz a son coman; ^^.í'ì.!:.' í; i-.: ,*

Cors e cor c saber e sen . ; .\'s'in nr.'iu-: ':;

E fors' e poder hi ai mes; .;, . ì:.; ' ; ';: :- ì :■ '.:

Si m tira vas amor lo fres .. r >■- ,\\ ;...::, v i

Qu' a nuih' autra part no ra' aten.

Ben es mortz qui d' amor nou sen

AI cor qualque doussa sabor;

E que val viure ses amor. v. .. ■, i.:.-

Mas per far enueg a la gen? ; ';• .ni.i^

Ja dame dieus no m'azir tan -..::, uv'.

Que ja pueis viva jorn ni mes, .; ì:.;-.ì

Pus que d' enueg serai repres, , i;

E d' amor non aurai talan. ; . ,: i;: r

Per bona fe, e ses engan, • "■■■'' '■'■'-

Am la plus belha e la'melhor;

Del cor sospir. e dels huels plor.

Quar trop I' am, per qu' ieu hi ai dan:

E qu'en pues als. qu' amors mi pren?

E las carcers ont ilh m a mes

No pot claus obrir mas merces,

E de merce no i trob nien. :■ *

Quant ieu la vey, be m' es parven ." '

Als huels, al vis, a la color,

Qu' eissamen trembli de paor . .- . |

Cum fa la fuelha contra I ven:

Non ai de sen per un efan, ''

Aissi sui d' amor enlrepres;

E d' ome qu' es aissi conques ,

Pot dorapna aver alraosna gran. ,^

BERNART VON VfiNTADOUB. 37

Bona domna, plus no us deman

Mas quc m prendatz per servidor,

Qu' ie us servirai cum bon senhor,

Cossi que dcl guazardon m'an:

Veus me al vostre mandamen

Francx, cors humils, gais e cortes.

Ors ni leos non etz vos ges

Que m' aucizatz, s' a vos mi ren.

Aquest' amors me fier tan gen

Al cor d' una doussa sabor,

Cen vetz muer lo jorn de dolor,

E reviu de joy autras cen.

Tant es lo maìs de dous semblan,

Que mais val mos mals qu' autres bes,

E pus lo mals aitan bos m' es,

Bos er lo bes apres 1' afan.

Ai dieus! ara fosson trian

Li fals drut e '1 fìn amador,

Que 'I lauzengier e '1 trichador

Portesson corn el fron denan;

Tot r aur del mon e tot 1' argea

Hi voigr' aver dat, s' ieu l' agues,

Sol que ma dona conogues

Aissi cum ieu 1' am finaraen.

A mon Cortes, lai ont ilh es,

Tramet lo vers, e ja no '1 pes

Quar n' ai estat tan longamen.

XX. Rayn. III, 47.

Amors e que us es veiayre! Trobatz vos folh mais que me? Vos voletz qu'ieu sia amaire, E que ja no i trob merce! Que que m comandetz a faire Farai, qu'en aissi s cove, Mas vos non o faitz ges be Que m fassatz tot jorn maltraire. Qu'ieu am la plus de bon aire Del mon mais que nulla re, Et elha no m' ama guaire, No sai per que s'esdeve: Ans quant ieu m' en cug estraire No pues ges, qu' amors mi te. Traitz sui per bona fe, Amors, be us o puesc retraire.

38 BERNART VON VENTADOUR.

Ab amor m'er a contendre, Qu' ieu no m' en puesc raais tener, Qu' en tai luec m' a fag entendre Don ja nulh joy non esper: Ans per pauc me feira pendre, Quar sol n'ai cor ni voler; Mas ieu non ai ges poder ,

Que m puesca d'amor defendre.

Pero amors sol dissendre

Lai on li ven a plazer,

Que m pot leu guizardon rendre

Del maltrag e del doler;

Tan no pot comprar ni vendre

Que mais no m puesca valer;

Sol ma dona m deng voler,

E sa paraula atendre.

Qu' ieu sai ben razon e cauza Que puesc a mi dons mostrar, Que ges longamen no m' auza Amors aissi conquistar; Mas amors vens tota cauza, Que m venquet de lieys amar; Atretal pot de lieys far En una petita pauza.

Grans enueitz es e grans nauza De tos temps merce clamar; Mas amors qu' es en mi clauza No s pot cobrir ni celar: Las! mos cors no dorm ni pauza, Ni poc en un loc estar, Ni ges non o puesc durar, Si la dolor no ra suauza.

Dona, nulhs hom no pot dire Lo fin cor ni '1 bon talan Qui'ieu ai quan de vos cossire, Quar anc re non amei tan: Be m' agran mort li sospire, Dona. passat a un an, Si no fosso 'I bel semblan Per que m doblon li dezire.

No faitz mais gabar e rire, Dona, quan ren vos deman; Mas si vos m' amessetz tan, Al re vos avcngra a dire.

BEBNART VON VENTADOUR. 39

Ma chanso aprcn a dire, Alegret, a 'N Dalferan; Porta la n'a mon Tristan Que sab ben gabar e rire.

XXI. Rayn. 11/, 49.

Quan la fuelha sobre l' albre s' espan,

E del solelh es esclarzitz lo rays,

E li auzelh se van enamoran

L'uns pels autres, e fan voutas e lays,

E tot quant es sopleia vas amor,

Mas sola vos qu' etz grieus a convertir,

Bona domna, per qui planc e sospir,

E 'n vau miegz mortz entr* els risens ploran.

A! com m' an mort fals amador truan,

Que per un pauc de joi se fan trop guays

E quar ades tot lur voler non an,

EIs van dizen qu'amors torn en lîiays,

E d' autrui joi se fan devinador,

E quan son mort, volon autrui aucir.

Mas de mi us dic que no m' en puesc partir;

La gensor am, ja no i anetz duptan.

Soven la vau entr' els melhors blasman,

Et en mos ditz totz sos afars abays

Per esproar de quascun son semblan,

E per saber de son pretz qu'es verays,

Si es tengutz per tan bon enlre lor;

Mas trop o puesc demandar et auzir,

Qu' adoncs n'aug tan a quascun de ben dir,

Per qu' ieu n' ai pietz, e 'n vau plus deziran.

Ancmais nulhs hom non trac tan greu afan

Cum ieu per lieys ; mas leugiers m' es lo fays,

Quant ieu esgart lo gen cors benestan,

E 'l gen parlar ab que suau m'atrays,

E 'Is sieus belhs huels, e sa fresca color:

Mout si saup gen beutatz en lieys assir;

Cum plus r esgart, mais la vey abelhir:

Dieus mi don ben, qu'anc res non amiey tan.

XXn. Rayn. ///, 58.

Pus mi preiatz, senhor, Qu'ieu chant, ieu chantarai; Mas, quan cug chantar, plor Quora qu'ieu m'en assai:

40 BERNART VON VENTADOUR.

Greu veiretz chantador Ben chan, quan mal li vai; Vai mi del mal d' amor Mout miels qu' anc no fetz mai; E doncs per que m' esraai?

Gran ben e gran honor Conosc que dieus me fai, Qu' ieu am la belazor, Et elha me. so sai; Mas ieu sui sai alhor, E no sai cum l'estai; So m' auci de dolor, Quar ochaizon non ai De soven anar lai.

Mas pero tan mi plai,

Quan de Heys me sove,

Que, qui m crida ni m brai,

Eu non aug nulha re:

Tan dousamen m' atrai

La beila '1 cor a se,

Que tals ditz qu'ieu sui sai.

E so cuic, e so cre,

Ges de sos huelhs no m ve.

Amors! e que farai?

Guerr" ai ieu ja ab te,

Ta mal ai don morrai

Del dezirier que m ve,

S' il belha. lai on jai,

No m' acueih pres de se,

Qu' ieu r embratz e la bai,

Et estrenha vas me

Son cors blanc, gras e le.

Ges d' amar no m recre

Per mal ni per afan;

E quan dieus mi fai be,

No '1 refus ni 'I soan : , ,

E quant al re m' ave, ' •

Ben sai suffrir l'afan;

Car al sa\i cove

Que s' an' ades loinhan,

Per miels salhir enan. •

Bona domna. raerce

Del voslre fin araan.

Qu' ie us am de bona fo,

Qu' anc ren non amei tan :

BERNART VON VENTADOUll. 41

Mas juntas, <ib cap cle, Vos ni' autrei e m coman, [í s' en loc s' esdcve, Fazes me bel semblan, Que mout n' ai gran talau.

Mon Escudier c me Avcm cor e talan Qu' amduî anem truan. E qu'il amen' ab se So qu'ama ses enjan, Et ieu mon Aziman.

XXm. Rayn. III, 77.

Bels m'es.qu'ieu chant' en aiselh mes, Quan flor e fuelha vei parer, Et aug lo chan, pel bruelh cspes, Del rossinhol mati e ser; Adoncx m'atrai Qu' ieu aia jauzimen

D' un joy verai En que mon cor s'aten; Quar ieu sai ben que per amor raorrai.

Amors, e quals honors vos es, Ni quals bes vo' 'n pot eschazcr, S' aucizetz selui qu' avetz pres, Que vas vos no s' auza mover? Mal vos estai, Quar de mi dols no us pren;

Qu' amat aurai En perdon lonjamen Selha on ja merce non trobarai.

Gran mal m' a fag ma bona fes Que m degra ab mi dons valer, E s' ieu ai falhit ni m' espres Per trop amar, ni per temer, Doncs que farai? Ailas! caitiu dolen, Qu' a totz es mai De bon aculhimen, E me tot sol azira e dechai.

Guerit m' agra, si m' aucizes, Qu' aissi n' agra fait son plazer; Mas lo sieus cors guays e cortes, E '1 genser qu'om puesca vezcr

42 BERNART VON VENTADOlJR.

N'agra esmai, E penedera s' en:

Ja non creirai No m' am cubertamen ; Mas ilh o fai, so cre, per plan assai. Pus vei que preyars, ni merces, Ni servir pro no m pot tener, Per amor de dieu mi fezes Ma dona qualque bon saber; Que gran be fai Un pauc de chauzimen

A sel qui trai Tan greu mal cum ieu sen; E s' aissi muer, conqueritz ìi serai. Del maior tort que ieu I' agues Vos dirai, si vos platz, lo ver: Amera la, s' a lieys plagues, E servira 1 a mon poder; Mas no s' eschai Qu' ilh am tan bassamen ;

Pero ben sai Qu' assatz fora a-sinen; Quar ges amors segon ricor no vai. El mon non es mas una res Per qu' ieu gran joy pogues aver, E d' aquelha non aurai ges, Ni d'.autra non la puesc voier; Pero si n' ai Per heis valor, e sen,

E cor plus guai, En tenh mon cors plus gen Quar s' ilh no fos, ieu non amera mai. Messatgier, vai E porta mi corren

Ma chanson lai Mon Frances, part Mauren; E diguas U m que breumen lo veirai.

XXIV. Rayn. Lexique Roman. /, 329.

Estat ai cum hom esperdutz

Per amor un lonc estatgc; Mas era m sui reconogutz

Qu' ieu avia fait foUatge,

Ò' a totz era adcs salvatge.

BERNART VON VENTADOUR. Ì^

Car m' era de chan recrezutz; Et on ieu plus estera mutz,

Plus feira de mon dampnatge. A tal domna m' era rendutz

Qu' anc no m' amet de coratge, E sui m' en tart aperceubutz,

Que trop ai fait lonc badatge;

Mas ieu segrai son usatge: De cui que m vuelha, serai drutz, E trametrai per tot salutz,

Et aurai mais cor volatge. Truans vuelh esser per s' amor,

E cove qu'ab lieys aprenda; Pero non vei domneiador

Que miels de mi s'i entenda;

Mas belh m' es qu' ab lieys contenda, Qu' altra n' am plus bell' e melhor, Que m val e m' ajud' e m socor,

E m fai de s' amor esmenda. Aquesta m' a fait tan d' onor,

Que platz li qu' a merce m prenda, E membre '1 del sieu amador

Qu' el ben que m fara no m venda,

Ni m fassa far long' atenda, Que lonc termini m fai paor; Qu' ieu no vei malvatz donador

Qu' ab lonc respiet no s defenda. Ma domna m fon al comensar

Franqu' e de belha companha; Per so la dei ieu mais amar

Que si m fos fer' et estranha;

Que dregz es que domna s franha Ves selui qui a cor d' amar: Qui trop fai son amic preyar,

Dregz es qu' amix li sofranha. Domna, pensem del enginhar

Lauzengiers, cui Dieus contranha, Que tan cum hom lor pot emblar De joi, aitan se gazanha; E que ja us non s' en planha; Lonc temps pot nostr' amors durar, Sol, quan luecs er, vueilha m parlar,

E, quan luecs non er, remanha. Dieu lau, enquer sai ieu chantar, Malgratz n' aia Na Dolz Esgar, E selh ab cui s' acompanha.

44 BERNART VON VENTADOUH.

Fis Jois, ges no us puesc oblidar, Ans vos am e us vuelh e us tenh car, Quar ni' etz de belha companha.

XXV. Rayn. Lexique Roman. /, 330.

(Juan vei la flor, 1' erba fresqu' e la fuelha,

E aug los chans dels auzels pel boscatge,

Ab r autre joy, qu' ieu ai en mon coratge,

Dobla mos bes e m nays e m creis e m bruelha ;

Que no m' es vis qu' om posca ren valer,

S'eras no vol amor e gaug aver;

Que tot quant es s' alegr' e s' esbaudeya. • >

Ja no crezatz qu' ieu de joy mi recreya,

Ni m lais d' amar per dan qu' aver en suelha,

Qu' ieu non ai ges poder qu' aissi m' en tuelha;

Qu' amors m'assalh, que m sobresenhoreya,

E m fai amar qui que ilh platz, e voler;

E s'ieu am lieis que no m deu eschazer,

Forsa d' amor m' i fai far vassalatge.

Mas en amor non a hom senhoratgc; "'''

E qui r y quer, vilanamen domneya, , , '.

Que ren no vol amors qu' esser non deya: ' ' •

Paubres e rics fai amors d' aut paratge ; ' '

Si I'uns amics vol 1' aulre vil tener, '"'

Greu pot amors ab erguelh remaner, ''.' ■

Erguelhs dechai, e fin' amors capdelha.

leu sec sella que plus ves mi s' erguelha, ,.

Et ella m fug que m fon de bel estatge,

Qu' anc pus no vi ni me ni mon messatge,

Per qu' ieu m' albir que ma dona m'facuelha;

Mas dreg 1' en fas, qu' ieu m' en fas fols parer,

Quar per selha que m torn' a nonchaler,

Esta ne aitan de lieis que non la veya.

Mas costum' es tostemps que folhs foleya, .

E ja non er qu' ieu eys lo ram no cuelha

Que m bat e m fier, per qu' ai razon quc ra duelha,

Quar anc no m pres d' autrui amor enveya;

Mas, fe qu' ieu dei lei e Mon Bel Vezer,

Si de s' amor m' en torn' en bon esper,

Jamais vas lieys non farai vilanatge.

Ja no m'aia cor fellon ni salvatge, , ,, ,

Ni contra mi malvatz cossels non creya,

Qu' icu sui sos hom liges, on que m' esteya, '"

Si que del suc del cap li ren mon gatge.

nERNAnr von ventadour. 45

Mas mans juntas, li vcnc al sieu plazer;

E ja no m vuolh mais dc sos pes mover,

Tro per mcrce m meta lai o s despuelha.

L' aigua del cor, qu' amdos los huels mi muelha,

M' es ben guirens qu' ieu penei mon dampnatge ;

E conosc ben qu' ieu ai dig gran folhatge,

S' elha fai tan que perdonar no m vuelha,

Quar mieus non sui, et ilh m' a en poder:

Mais pert elha qu' ieu ol mieu dechazer,

Per quc r er mal, s' ab son home plaideia.

Mon messatgier man a Mon Bel Vezer,

Que silh que m tólc io sen e lo saber

M' a tol mi dons e leys, que non la veia.

XXVÍ. Rayn. Lexíque Roman. /, 3;]2. Lonc temps a qu' ieu no chantei mai, Ni m saubi far captenemen: Mas ar no tem plueia ni ven,

Tant sui intratz en cossire

Cum pogues bos motz assire

En est so, qu' ai aperit;

Sitot no vei flor ni fuelha,

Miells mi vai qu' el temps florit, Quar la rens qu'ieu plus vuelh me vol. Totz me desconosc, tan be m vai, E s' om saubes en cui m' enten, Ni r auzes mon joi far parven,

Del miels del mon sui jauzire;

E, s' ieu anc fui bos sufrire,

Era m' en tenc per garit,

Que re non sent mal que m duelha;

Si m' a pres jois e sazit No sai si m sui aquelh que sol. El mon tan bon amic non ai, Fraire ni cozin ni paren, Si m vai de mon joi enqueren,

Qu' ins en mon cor no 1' azire ;

E, s'ieu m'en vuelh escondire,

No s' en tenha per trait;

No vuelh lauzengiers mi tuelha

S' amor, ni 'n levon tal crit, Per que ieu m lais morir de dol. Lo cors a blanc, sotil e gai, Qu'anc hom non vi tan avinen; Pretz e beutat, valor e sen,

46 BERNART VON VEN'TADOUR.

A trop mais qu' ieu no vos sai dire :

De lieys non es res a dire

Ab sol qu' ilii agues tan d' ardit

Qu' una vetz, quant se despueliia,

Me mezes en loc aizit, E m fezes del bratz latz al col. S' ilh no m' aizis lai on ilh jai, Si qu'ieu remir son bel cors gen, Doncs por que m' a fag de niea?

Ailas! cum muer de desire!

Vol mi doncs mi dons aucire,

Quar r ara, o quar l'ai falhit? '[,]. . -

Era 'n fassa so que s vuelha . : •;

Ma domna, al sieu chauzit, Qu' ieu no m' en planh, sitot m' en dol. Per sol lo bel semblan que m fai, Quan pot, ni aizes lo cossen, . '-'^

Ai tan de joi que soi no m sen; ' :•

Soven salh e volv e m vire, - - '^

E sai ben, quan la remire, ' ' ■ • • '.■

Qu' anc hom bellazor non vit: ; .

Ni ges ves mi non s' orgoilla ' ' ■

S' amors, anz n'hai lo chausit D'aitant quant mars clau ni revol, ; ' • -.

Tan r am que ren dir no 1' en sai, Mas iil s' en prenda esgardamen, ■ -

Qu'ieu non ai d' al re pessamen,

Mas cum li fos bos servire. - ;■

E s' ieu sai chantar ni rire

Tot m' es per lei escarit. i

Per merce Ih prec que m' acuelha.

E pus tan m' a enriquit, No sia qui dona e qui tol.

XXVII. Rayn. 11/, 82. Diez, 40. Faur. IL 39. En abrii quan vey verdeyar

Los pratz vertz, e 'ls vergiers florir, • .

E vey las aiguas esclarzir, Et aug los auzels alegrar;

L' odor de I' erba íloria,

E 'I dous chan que 1' auzels cria ^

Mi fan mon joy renovellar. Adoncs solia ieu pensar Cum mi pogues d' amor jauzir. Ab cavalgar" et ab garnir, Et ab servir et ab donar;

MARCABRUN. 47

E qui tals mestiers auria,

D' aisso es amors jauzia, E pot la 'n hom miclhs conquislar. leu chant, que deuria plorar D' ira d' amor que m fai languir ; Qu' ab chantar mi cug esbaudir, E non auzis ancmais parlar

Qu' om chant quan plorar deuria ;

Pero no m' en desconort mia, Qu' enquer aurai luec de chantar. No m dey del tot desesperar Qu' ieu enquer mi dons non remir; Qu' aisselh que m' en a fag partir A ben poder del recobrar;

E s' ieu era en sa bailia, , Si jamais era en Suria, Ja dieus no m' en laisses tornar. Ben s' en dec dieus meraviliar, Quan mi poc de mi dons partir; E be m' o dec en grat tenir Quan per lui ia volgui laissar;

Qu' el sap ben, s' ieu la perdia,

Qu' ieu jamais joy non auria, Ni elh no '1 me poìri' esmendar. Chansos, tu m' iras outra mar, E per dieu, vai m' a mi dons dir Que non es jorns qu'ieu no sospir Per un dous semblan que I vi far,

Quan me dis: „Ont anaria?

Que fara la vostr' amia? Amics, cum la voletz laissar!"

A 'N Guillelme de I' Espi?,

Chansos, vai que t chant' e t dia, E que man mi dons conortar.

m. Marcabran.

Diez, 42. Fauriel, U, 5.

Marcabrus si fo gitatz a la porta d' un ric homes, ni anc no saup hom qui '1 fo ni don, EN Aldrics deí Vilar fetz lo noirir: apres estet tan ab un trobador que avia nom Cercamon, q' el comenset a trobar; et adoncx avia nom Panperdut, mas d'aqui enan ac nom Marca-

48 MARCABP.UN.

brun. Et cn aqucl temps non apellava hom canson, mas tot quant hom cantava eron vers. E fo mout cridat et auzit pel mont e doptatz per sa lcnga; car fo tant maldizens, cjue a la fin lo desfairon li castellan de Guian, de cui avia dich mout grant mal.

Marcabrus si fo de Gascoingna , fils d' una paubra femna que ac nom Maria Bvuna, si com el dis cn son cantar:

Marcabruns, lo filhs NA Bruna,

Fo engendratz en tal luna

Qu' el saup d' amor q' om degruna. Escoutatz,

Que anc non amet neguna

Ni d' aulra no fon amatz. Trobaire fo dels premiers q' om se recort. De cai- livetz vers e de caitivetz sirventes fez; e dis mal de las femnas e d'amor. Aisi comensa so dc Marcabrus que fo lo premier trobador que fos. Rayn. V, 251, Parn. Occ. 175. , .

I. Rayn. IF, 129. Diez, 43..', " •*- '" •

-' ;.i. I iq n.:i;l

Emperaire, per mi mezeis, : ; -; qi,;^. i')!;</

Sai, quant vostra procza creis, ■; ^\wu\,-\ !J'iì'ì;<">

No m sui jes tardatz del venir, ., ..|u '' ;: ,,' .* ;,

Que jois vos pais e prez vos creis. E jovens vos tcn baud e freis Que fai vostra valor doucir. ^ ,

Pois lo fils de dieu vos somo :; :i. -í- Qu' el vengetz del Hng Farao, ■■■■ : ii. Ben vos en devetz esbaudir; ■ ' ■ ■. i ;; ;.; , Contra 'ls portz faillon li baro, -^ . • ' lu.'f. Li plus dc conduich e de do. . : - ;. n-:-.'^\{w... E ja dieus no 'ls en lais jauzir. \ .,;:, ,:•/ - ^ Mais enlr' els de lai es rcmas >..<(• in.i:!

Ad ops d'Espaingna e del vas; En devetz ben \ afan soíTrir, E 'Is Sarrazis tornar atras, E de r aut orgoiU forvenir, E dieus er ab vos al fenir.

AIs Amoravis fai conort .

Per las poestatz d'outra 'I port, • . ',

C' ant pres una tella ad ordir

De drap d' enueia e de tort, '

E ditz cadaus c' a sa mort

S fara de sa part desvestir. • *;• ." . ■

MARCABRUN. 49

Mas de lai n' ant blanie li ric

C' amon lo sojorn e 1' abric.

Mol jazer e soau dormir,

E nos sai, segon lo prezic,

Conquerem de dieu per afíic

L'onor e l' aver e 'I nierir.

Trop si van entr' els cobeitan

Aiciil que vergoigna non an,

E s cuian ab 1' anar cobrir;

Et eu dic lor, segon senblan,

Qu' el cap derrier e 'ls pes avan

Los coven dels palaitz issir.

Per pauc Marcabrus non trasaill

De joven, can per aver faill

E cel qui plus 1' ama acuiliir,

Can venra al derrier badaill.

E mil marcs non daria un aill,

Si lor fara la mortz pudir.

Ab lavador de Portegal

E dei rei navar atretal,

Ab sol que Barsalona i s vir

Ves Toleta 1' emperial,

Segur poirem cridar reial,

E paiana gen desconfir.

Si no fosson tan gran li riu,

Als Amoravis fora esquiu,

E pogram lor o ben plevir,

E s'atendon lo recaliu

E de Castella 'I seingnoriu,

Cordoail farem raagrezir.

Mas Fransa, Peitau e Beriu

Aclina un sol seignoriu,

Venga sai dieu son fìeu servir;

Qu' eu no sai per que princes viu,

S'a dieu no vai son fieu servir. (cf. Faur. II, 147.)

n. Rayn. IIL 375. Diez, 46. Faur. IIjAí3.

A la fontana del vergier, On r erb' er vertz josta '1 gravier, A r ombra d' un fust domesgier, En aiziment de blancas flors E de novelh chan costumier, Trobey sola, ses companhier, Selha que no vol mon solatz.

4

50 MARCABRUN.

So fon donzelh" ab son cors belh;

Filha d'un senhor de castelh; . ■,,.■..

E quant ieu cugey que i' auzelh ., ,. ,; . ,

Li fesson joi e la verdors, :

E pel dous termini novelh, .:' ^'

E que entendes mon favelh, ■' ,

Tost 11 fon sos afars camjatz.

Dels huelhs ploret josta la fon,

E del cor sospiret preon.

„Jhesus, dls elha, rels del mon,

Per vos mi crels ma gran dolors,

Quar vostra anta ml cofon,

Qu'ar 11 melhor de tot est mon ^ ,' ...

Vos van servir, mas a vos platz. ' '" ".'.

„Ab vos s' en vai lo mieus amicx

Lo belhs e 'ls gens e '1 pros e '1 ricx.

Sai m' en reman lo grans destrlcx,

Lo deziriers soven, e 'ls plors:

Ay! mala í'os reys Lozoicx

Que fai los mans e los prezicx, . ..;î i'r.V u

Per qu'el dols m' es el cor Intratz.'- .i^^ ',■!-.. .

Quant ieu 1' auzi desconortar, f; , '

Ves lleis vengul josta 'l riu clar., . > .

„Belha, fi m' ieu, per trop plorar,;, , .

Afolha cara e colors, ' : . • : ;i

E no vos qual dezesperar; , .. ,',,■] .

Que selh que fai lo bosc fulhar. ; \" , ._

Vos pot donar de joi assatz." , ,'..^i^ ..'

„Senher, dis elha, ben o crey .;, '■

Que dieus aya de mi mercey , , ;,

En r autre segle per jassey, ,, . ,,

Quon assatz d' autres peccadors; ■

Mas sai mi tolh aquelha rey

Don joy mi crec; mas pauc mi tey,

Que trop s' es de mi alonhatz."

in. Diral vos seiies duptansa. Rayn. F, 252. Dîez, 48.

Fams ni mortaldatz ni guerra • . • •

No fai tan de mal en terra Com amors qu' ab engan serra ;

Escoutatz, Quan vos veira en la bero, No sera sos huelhs mulhatz. Dirai vos d' amor cum sinha ; De sai guarda, de lai guinha, i ; i, i . ;

MARCARnUN. r»l

Sai baiza e lai recliinha;

Escoutatz, Be us sembiara fuec de liiiba. Si sol la coa 'i rozatz. Amors solia esser drecba, Mas aras es torta e brecba Et a culbida tal decba,

Escoutatz, Que, lai on no mort, ilb lcclia Pus asprament no fai cbatz. ... Qui ab amor pren barata Ab diable s'acoata; No '1 cai qu'autra vergua '1 bata:

Escoutatz, Plus non sent que selb que s grala Tro que s' es vius escorjatz. . . . Araors a usatge d' egua :i

Que tot jorn vol qu' om la segua, E ditz que no '1 dura tregua,

Escoutatz, ,

Mas que pueg de legu' en legua, Sia dejus o dirnatz. Cuiatz vos qu'ieu non conosca D' amor si 's orba o losca? .ii .. , v

Sos fatz aplana e tosca; lA onp !ì>ì,ì

Escoutatz, ■ '^np ?.r:i.i ; -,';

Plus suau ponh qu'una mosca, , '.i

Mas pus greu n' es hom sanatz. ... . , , .

Amors es com la beluga i. / ,

Qile coa '1 fuec en la suga, ■>.;/.'■

Art lo fust e la festuga; ■! .

Escoutatz, Pueis no sap en qual part fuga Selb qui del fuec es guastatz.

IV. Rayji. 11/, 373. Diez, 49.

Cortezamens vuelh comensar

Un vers, si 'l es qui escotar,

E pus tan m'en sui entremes<

Veyrai sí '1 poirai afìnar,

Qu' eras vuelb mos cbans esmerar^

È dirai ver de mantas res.

Assatz pot bom vilanejar

Qui cortezia vol blasmar,

Qu'el plus savis e '1 mielhs apres

52 MARCABRUN.

No sap dire tantas ni far,

Q'om non li puesca essenhar

Petit 0 pro, tais hora es. ; ■ : -.

De cortezia s pot vanar • ^ ■

Qui ben sap mezura gardar; ' • : ; ■ n- -:,

E qui tot vol auzir quant es, >' '■\>

Ni tot quant es cuida amassar, . , ' ;

Del tot l'es ops a mezurar,

O ja non sera trop cortes. '■ \--^ : • ;

Mezura es en gent parlar, ' ■ '

E cortezia es d'amar; :•. '-■■'•..

E qui no vol esser mespres, ; :

De tota vilania s gar, ■ ■ .; ■

D' escarnir e de foleiar,

Pueis sera savis ab qu' eí pes. ■:;'

Aissi deu savis hom renhar,

E bona domna meihurar;

Mas selia qu' en pren dos o tres,

E per un no s' en vol fìar,

Ben deu sos pretz asordeiar,

Et avilar a quada mes. . ' 'v

Ailals amars fai a prezar ' '

Que se meteissa ten en car; : - : '

E s' ieu en dic nuill vilanes

Per mal que la 'n vuelh' encolpar,

Be '1 laus que m fassa pro badar,

Qu' ieu n' aurai so que m n' a promes.

Lo vers e 'i so vuelh enviar

A 'N Jaufre Rudelh oltra mar,

E vuelh que 1' aion li Frances ■ ;

Per lur coratges alegrar; ' "

Que dieus lur o pot perdonar,

0 sia peccatz o merces.

V. Rayrji. F\ 255. JDiez, 50.

D' aiso laus dieu

E Sanh Andrieu Qu' om non es de maior albir ^. ; : ; ^

Qu'ieu suy, so m cug. <.!;!• .:

E non fas brug. .-i -111. ■

E volrai vos lo perque dir. ■■i'\''-- ^

Qu' assatz es lag,

S' intratz en plag, Si non sabetz a l'utz issir;

E non es bo ;•; ìin ; ■ '.^i

53

Çu'onquier razo E no la sap ben defenir.

D' enginhos sens

Sui si manens Que mout sui greus ad escarnir;

Lo pan del folh

Caudet e molh Manduc c lays lo mieu frezir. . . .

VI. Rayn. IV, 303. Diez, 51.

Auiatz de chan com enans se meillura,

E Marcabrus, segon s' entensa pura,

Sap la razo e 'l vers lassar e faire,

Si que autr' cni no I' en pot un mot traire.

Pero sospir, quar mouta gens ahura

De malvestat, c'ades creis e peiura,

C'aquist baro an comensat estraire,

E passat per un pertuis de taraire.

Li sordeior an del dar I' aventura,

E U meillor badon ves la penchura;

La retraissos fai trist e sospiraire,

C'a rebuzos fant li ric lur affaire.

No i a conort en joven mas trop surfa,

Ni contra mort ressort iii cobertura;

Qu'ist acrupit I'an gilat de son aire

E de cami per colpa de la maire.

Qui per aVer per vergonh' e mezura,

E giet honor e valor a non cura,

Segon faisson es del semblan confraíre

A I'erisson et al goz et al laire.

Proeza franh e avoleza mura,

E no vol joi cuiUir dins sa clauzura;

Dreitz ni razo no i vei mais tener guaire,

Quan per aver es un gartz emperaire.

Coms de Peiteus, vostre pretz s' asegura

Et a 'N Anfos de sai, si gaire ill dura,

Lai Avignon e Proensa e Belcaire

De meils per sieu no fes Tolzan son paire.

S' aquest N Anfos fai conlenensa pura,

Ni envas mi fai semblan de fraçhura,

Sai vas Leo en sai un de bon aire,

Franc de sazo, cortes e larc donaire.

De malvestat los gart sanct' escriptura,

Que no lur fassa c' a floquet ni peintura

54

Sel qu' es e fo regoin, recx e salvaire ; La sospeiso del rei 'N Anfos m' esclaire.

VU. Rayn. IV, 301.

Pus mos coratge s' esclarzis

Per selh joy dont iou suy jauzens.

E vey qu' amors part e chauzis,

Per qu' ieu n' esper estrenamens,

Ben dey tot mon chant esmerar,

Qu' om re no mi puesca falsar, \

Que per pauc es hom desmentitz.

Sclh en cui sest' amors cauzis •

Joves, cortes e sapiens,

E selh cui refuda delis '

E met a totz destruzcmens;

Quar qui fin' amor vol blasmar ' '

Elha '1 fai si en folh muzar

Que per art cuida esser peritz.

So son fals jutges raubador.

Fals molheratz e jurador, ' ^ '

Homicidi e lauzeugier, ' '

Lengu' a loguat, creba mostier, *

Et aìssellas putas ardens

Qui son d' autrui maritz cossens;

Cyst auran guazanh ifernau.

Homicidi e traidor,

Simoniaix, encantador,

Luxurios e renovier •; ,

Que vivon d' enoios mestier, / ■,

E cill que fan faitilhamens, • . .

E las faitileiras pudens '

Seran el fuec arden engau,

Ebriaicx et escogossatz, ;. , ■ ':■

Fals preveires e fals abatz.

Falsas reclusas, fals reclus ; ., ,

Lai penaran, dis Marcabrus.

Que tuit li fals y an luec pres, ;,

Car fìn' amors o a promes, ,. ' ; ..:■

Lai er dols dels dezesperatz. ,

Ay! fin' amors, fons de bontatz, ,

Qûar tot lo mon enlumenátz, !

Merce ti clam, lai no m' acus

E m defendas, qu' ieu lai non us.

Qu' en totz luecx me tenh per ton pres,

Per ton lairon en totas res,

Per tu esper estre guidatz. ' ' '

MAUCABRUN. 55

Mon cor per aquest vers destrenh, Quar uii plus qu' els autres reprenli, Que qui autrui vol encolpar Dregs es qui si sacha guardar Que no sia dels crims techitz De que lieys encolpa e ditz, Pueis poira segur castiar. Pero si er asatz cauzitz Sel que ben sap dire e '1 ditz, Que pot si se vol remembrar.

VIII. Parn. Occit, 175.

L' autr' ier just' una sebissa Trobei pastora mestissa, De joi e de sen massissa, Si com fìlha de vilana, Cap' e gonel' e pelissa Vest e camiza treslissa, Soslars e caussas de lana.

Ves leis vau per la planissa: Toza, fi m'ieu, res faitissa, Dol ai gran del ven queus fissa. Senhor, so m dis la vilana, Merce dieus et ma noirissa Pauc m' o pretz si '1 ven m' erissa, Qu' alegreta soi e sana.

Toza, fi m'ieu, causa pia, Destors me soi de la via Per far a vos companhia; Quar aital toza vilana No pot ses parel paria Pastorgar tanta bestia En aital terra soldana.

Don, fai cela, qui que sia, Ben conosc, sen o folia, La vostra parelharia. Senher, so m dis la vilana, Lai on se tanh si s' estia ; Que tal la cuj' en bailia Tener non a mais 1' ufana.

Toza de gentil afaire, Cavalliers fo vostre paire Queus engenret en la maire, Quar es corteza vilana. Com plus vos gart m' es belaire ;

56 MARCABnr?<.

E pel vostre joi m' esclaire Si fossetz un pauc humana.

Don, tot mon linh e mon aire Vei revenir e retraire Al vezoig et a 1' araire, Senher, so m ditz la vilana: Mas tal se fa cavalgaire Qu' atrelal deuria faire Los VI jorns de la semana.

Toza, fî m'ieu, gentil fada Vos adastrec quan fos nada D' una beutat esmerada Sobre tot' autra vilana: E seriaus be doblada Si m vezi' una vegada Sobiras e vos sotana.

Senher, tan m' avetz lauzada Que tot' en soi enoiada. Pois en pretz m' avetz levada, Senher, so m ditz la vilana, Per tal n'aurelz per soldada, Al partir, bada, fol, bada, E la musa meliana.

Toza, fel cor e salvatge Adomesg' om per uzatge. Be conosc al trespassatge Qu' ab aital toza vilana Pot hom far ric companatge, Ab amistat de coratge, Se r us I' autre non engana.

Don, hom cochat de folatgc Jura, pliu e promet gatge. Si m fariatz homenatge, Senher, so m ditz la vilana; Mas ges per un pauc d'intratge No volh mondes piuzelatge Camiar per nom de putana.

Toza, tota creatura Revertis a sa natura. Parelhar parelhadura Devem ieu e vos, vilana, A I'abric lonc la pastura: Que meils n' estaretz segura Per far la causa dossana. .

57

'"bon, oc: mas segon drechura Cerca fol sa folatura, Corles corteza ventura, E '1 vilas ab la vilana. E mans locs fai sen fraitura Qui noi esguarda raezura, So dis la gens anciana.

Toza, de vostra figura No vi autra plus tafura Ni de son cor plus trefana.

Don, lonh avetz; no s'atura: Que tals bad' en la penchura Qu' autre n' espera la mana.

IX. Rayn. Lexîque Roman. /, 4-25.

Pois l'iverns d'ogan es anatz,

E '1 dous tenips fíoritz es vengutz,

De mantas guisas pels plaissatz

Aug lo refrim d' auzelhs menutz;

Li prat vert e '1 vergier espes

M'an si fag ab joy esbaudir,

Per qu' ieu m sui de chant entremes.

Totz lo segles es encombratz

Per un albre que y es nascutz,

Autz e grans, brancutz e foillatz,

Et a meravilha cregutz,

Et a si tot lo mon perpres

Que, vas neguna part no m vir,

No veia dels rams dos o tres.

Empero aissi es levatz,

E vas totas partz espandutz,

Que lai, d' outra 'ls portz, es passatz

En Fransa, et en Peitau vengutz;

Qu el es intrat en tal defes,

E dic ver, segon mon albir,

On tenra sa verdor jasses.

Et es aissi enrazigatz

Que greu er jamais abatutz ;

Que la razitz es malvestatz

On jovens mor totz cofondutz;

E tornat en tal contrapes

Per selhs qu' il degran obezir,

Que tan no cridon c' us 1' ades.

Meravilh me de poestatz

On n' a tans joves e canutz,

5\i M.VnCABRUN.

Reys e comtes et arairatz -

E princeps en 1' albre pendutz, .■ v i"'!

Car los lassa escarsedatz, ' ".. ' ';

Que lor fai si lo cor flaquir : . , • i '

Qu'us non escapara mais ges. ^ '• ,■' '

Jovens fo ja bautz apelhatz, ;

Mas eras es si recrezutz

Que jamais non er tant honratz; ' ' ;

Per que joys li sia rendutz, ;■-.'..

Car avolesà I' a conques, : '

Qu'anc depueis no poc erebir,

Pus partit de lui dregz e fes.

Loncs temps a que no fon donatz

Sai, enlr' els baros mantengutz,

Faiditz es e luenh yssilatz;

E lai, on el es remazutz,

Marcabrus li manda salutz, • ■

E ditz que no 'l calia f^gir, . ;•/•

Que jamais non sai sera pres.

No layssarai qu' als molheratz

Non digua lors forfagz saubutz;

No sai la quals auctoritatz

Lor essenha que sian drutz;

Semblan fan de I' aze cortes

Qu' ab son senhor cujet bordir,

Quan r ac vist trepar ab sos ches.

De tals sa 'n vey enrazigatz

Los fols e 'ls fatz e 'Ig deceubutz,

Per us acrupitz penchenatz.

Que tot jorn demandon salutz ;

E demandon aisso per ces,

Qu' anc nulhs francs hom non dec suffrir

Qu'aitals gastaus fumos tengues.

X. Bayn. F, 25í.

Soudadier, per cui es jovens Mantengutz e jois eisamens, Entendetz los mals argumens De las falsas putas ardens.

En puta qui si fìa ■ •

Es hom traitz; ' '" '''

Lo fols. quan cuia ill ria, Es escarnitz. '•■'-,

Salaraos ditz et es guirens

C' al prim es dousa cora pimens, .

.M.vncABRim. 59

Mas al partir cs plus cozens, Amara, cruels c'un serpens; Tanl sap de tricharia

La pecairitz Que cels qu' ab lcis se lia S' en part marritz.

XI. Rayn. F, '253. Pus la fuelha revirola Vei tle sobr' els sims chazer, Qu' el vens la romp e degola Que no s pot mais sostener^ Mais pretz lo freg temporal Que r estieu plen de grondilh On creis putia et enueya. Graissans ni serps que s' amola No m fai espaven ni mal, Mosca ni tavan que vola, Escaravat ni bertal; No sen brugir ni oler Aquest malvais volatil Don francx yverns nos nedeya.

XII. Rayn. F, 255. Dirai vos en mon lati

De so que vei e que vi: Segle no cug dure gaire Segon que 1' escriptura di; Qu' eras falh lo filh al paire E 'I pair' al fìlh atressi. ... Cum mouniers vira '1 moli, Qui ben lia ben desli ; E 'I vilas dis Iras 1' araire : Bon frug eys de bon jardi Et avolh filh d' avol maire E d' avol cavalh rossi.

XIII. Rayn. F, 256. L' iverns vai e 'I lemps s' aizina

E floreysson h boysso ; E par la flors en Ì' espina Don s' esjauzon 1' auzelo, Ay! . E ja fai amors hom guay; Qusquecx ab sa par s'atray.

60 MARCABRUN.

Oc, Segon plazensa conina.

XIV. Rayn. V, 256. ; , , Al departir del brau tenipier, ' ■ Quan per la branca pueia '1 sucs ■. ■ Don reviu la genest' e 'l brus

E floreysson li presseguier, ' • '

E la rana chant el vivier, . ^

E brota '1 sauzes e '1 saucs; ^. :. .

Contra '1 termini qu' es yssucs. .■ ' •

XV. Rayn. F, 257. ','."' Lanquan fuelhon ii boscatge •

E par la ílors en la prada, ,'' .

M' es belh dous chan per l' ombratge '

Que fan de sus la ramada , • : '

L' auzelet per la verdura,

E pus lo temps si melhura,

Elhs an lur joya conquisa. ^

XVL ho vers comensa, Rayn. V^ 251.

Qui ses bauzia Vol amor alberguar,

De cortezia Deu sa maison joncar; ■ ; ''

Giet fors folia ; ■

E fol sobreparlar; ,_ _

Pretz e donar Deu aver en baylia

Ses ochaizo.

XVIL Hueymaìs dey esser. Rayn. A', 254. Qui anc fon prezatz ni amans Per domnas ben s' en deu geguir, . ;.

Qq' aitan s' en aura us truans :)\\\ i,';

0 mais, si mais li pot bastir; , . ,,

Et ieu poiria o ben proar Per ma dona NA Cropafort, '

Mas ja no la 'n vuelh decelar.

XVIII. El mes quan la. Rayn. V^ 252.

Quecx auzels qne a votz sana ^ ,,

Del chantar s'atilha, E s' csforsa si la rana ; .,; . n

Lonc la fontanilha;

JAtTFRE RT'DEL, PRINZ VON BLAYA. 61

E 'I chauans ab sa cliauana, S' als non pot, grondilha.

XIX. Al son devîat. Boyn. f', 256. Tant cant bons jovens fon paire Del segle e fin' amors raaire, Fon proessa raanlenguda A cellat et a saubuda; Mas aras 1' an avilada Duc e rei et emperaire.

IV. Jaufre Rudel; PrînK von Blaya.

Diez, 52.

Jaufres Rudel de Blaia si fo molt gentils hom, prin- ces deBlaia; et enamoret se de la coratessa de Tripol. ses vezer, per lo gran ben e per la gran cortezia qu' el auzi dir de lieis als pelegrins que vengron d' Antio- chia, et fetz de Ijeis mains bon vers et ab bons sons, ab paubres motz. E per voluntat de lieis vezer el se crozet, e mes se en mar per anar lieis vezer. Et adoncs en la nau lo pres raout grans malautia, si que ciil que eron ab lui cuideron que el fos, mortz en la nau; mas tan feron qu'iil lo conduisseron a Tripol en un alberc com per raort. E fo faitz a saber a la com- tessa, e venc ad ei al sieu lieich e pres lo entre sos bratz. Et el saup qu' ella era la coratessa, si recobret lo vezer, 1' auzir e 'I flairar; e lauzet dieu e 'I grazi que ill avia la vida sostenguda tro qu' el I' ages vista. Et en aissi el moric entr' els braz de la comtessa; et ella lo fetz honradamen sepellir en la maison del Temple de Tripol. E pois en aquel meteis dia ella se rendet monga, per la dolor que ella ac de lui e de la soa mort. Rayn. V, 165. Parn. Occ. 19. Nach Rochegude (Parn. Occ. 2'2.j sind seine Gedichte au-dessous du médiocre, nach Brinckmeier (Die provenzal. Troúba- dours S. 139.^ herrscht so viel wahre Empfindung und tiefe Schvvermuth in denselben, dass sie íiir alle Zeiten als Proben áchter Poesie gelten werden.

I. Rayn. III, 94. Parn. Occ. 20. jDiez, 56.

Pro ai del chan essenhadors Entorn mi, et ensenhairitz, Pratz e vergiers, albres e flors, Voutas d'auzelhs, e lays e critz,

ìîiíi^, .'iíïï

(Ì2 JAt'FRE RITDEL, PRINZ VON BLAYA.

Per lo dous lermini suau;

Qu' en im petit de joy m' estau,

Don nulhs deportz no m pot jauzir,

Tan cum solatz d' amor valen.

Las pimpas sian als paslors, ■ , ' . '; •

Et als enfans bordeitz petitz; '■ • '■''

E mias sion tals amors, ' 'i'

Don ieu sia jauzens jauzitz. • ■ ' •• ' ■

Qu' ieu la sai bona tot aitau ..i:.';; ;

Ves son amic en greu loguau; ■ ': -"i' ';i:''> í

Per so, suy trop sove 'n marrir,

Quar non ai so qu' al cor n' aten.

Luenh es lo castelhs e la tors,

Ont elha jay e son maritz;'

E si, pcr bòs cosselladors ■ '.

Cos'seihan, no suy enaiilitz,; , |.,f,i,,'i ;.o-,'!ìî(;í.

Qu autre cosselhs petit m'en vau: i-, :'ì:u\\ì^'-Aì\->--

Aitant n'ai fm talan corau, tjc: .V;>;'.y ■..•

Al res no y a mais del murir, , i ,,/, '.;;, V>|,,. :.,

S'.íilqun joy non ai en breumen.,; .j , ,,!j .xi.Ýi ]•;.'■;,. . Totz los vezis apel senhors .\!tji;r i^.'rj.M.r ■.. ..

Dèl renh, on sos joys fos noyritz; ^'mh -i .{■■. ■,. >

E orey que m sia grans honors, i h' i.' if> ..•;:i..i;r;

Quar ieu dels plus envilanitz. * î-; ii(,-:'> ísfip }]'■■>

Cng que sion cortes leyau. ;•., i!!;i .i.íii :h ii

Ves i' amor, qu'ins el cor m' enclau, ; i i..-; :.íí-;fi|/; .m Ai bon talan e bon albir, ;; .;; ■nvi/- ■> .(•■ ii

E say qu'ilh n' a bon escien. .;;) <■:!;;■. ]•:, !.í .:•;!•. lù Ma voluntat s' en vay lo cors, ' ' ";':--'i: i ,■!•.■■■■./ -il La nueit e '1 dia esclarzitz, '• ' '•' ''[■"[ ^i ' ''r

Laintz per talant de son cors; * . ■'' I'j^ì''^;;- '•-'' >■!

Más tart mi ve e tart mi ditz: - '• :.■ '^^!.'/' ■•;''' .'] ., „ArniCx, fas elha, gilos brau •'• _"•'■'! J- ■''■q'i5 ' '*

An comensat tal batestau, '.'','.:;' ■''"!•':■''''!'>'

Que sera greus a departir, Tro qu'abduy en siam jauzen.

/nA')

n.)ìr>\ '>:; . 11- ^ûir». ííí^ 99. Dlez, 57./ V. Quan lo rius de la fontaua ^ '•• ■'

S' esclarzis, si cum far sol, .... . < ^

E par la flors aiglentina, •••'■■ E '1 rossinholet el ram Volt, e refranh, et aplana Son dous chantar, e I' afìna. Dregz es qu'ieu lo micu refranha.

JAUFUE RUDEL, PRINZ VON BLAYA. 65

Aiiiors, (le tena loiihdana,

Per vos tot lo cor mi dol;

E non pucsc trobar raetzina,

Tro venga 'l voslre reclam,

Ab maltrait d' amor doussana,

Dins vergier, o sotz cortina,

Ab dezirada companba.

Pus tot jorn m' en falh aizina,

No m meravilh s' ieu m'aflam;

Quar anc genser Crestiana

No fo, ni dieus non o vol,

Judea, ni Sarrazina.

Et es ben paisutz de manna

Qui de s' amor ren guazanha.

De dezir mos cors non fina

Vas selha res qu'ieu pus am,

E cre qu' el volers m' enguana

Si cobezeza la m tol.

Quar plus es ponhens d' espina

La dolors que per joy sana;

Don ja no vuelh qu' om mi planha.

Quan pensar m' en fai aizina

Adoncs la bays e 1' acol ;

Mas pueis torn en revolina,

Per que m n' espert e n'.aflam;

Quar so que floris non grana:

Lo joy que mi n' atayna

Tot mos cujatz afaitanha.

Senes breu de parguamina,

Tramet lo vers en chantan,

En plana lengua romana, . .

A 'N Ugo Brun, per Fiihol.

E sapcha gens Crestiana

Que totz Peiteus e Viana

S' esjau per lieys, e Guiana.

m. Rayn. lí/, 9^. Diez, 5S.

Belhs m' es 1' estius e '1 temps floritz, Quan l'auzelh chanton sotz la flor; Mas ieu tenc I'ivern per gensor, Quar mais de joy mi escobitz. E quant hom ve son jauzimen, Es ben razos e d'avinen Qu' om sia plus coyndes e guays. Er ai ieu joy e suy jauzitz,

64 JAUFRE nUDEL, PRI>Z VON BLAYA.

E restauratz en ma valor.

E non iray janiai alhor,

Ni non querrai autruy conquistz:

Qu' eras say ben a escien,

Que selh es savis qui aten. , . .

E selh es fols qui trop s' irays, ~" • . -

Lonc temps ai estat en dolor ' '

E de tot mon afar marritz,

Qu' anc no fuy tan fort endurmitz

()ue no m rissides de paor:

^las aras vey, e pes, e sen

Que passat ai aquelh turmen: . . .

E non hi vuelh tornar jaraays.

Mout mi tenon a gran honor,

Totz seihs cuy ieu n' ey obeditz, • '

Quar a mon joy suy rcvertitz; ■ • -

E laus en lieys e dieu e Ihor '■• ■[

Qu' er an lur'grat e lur prezen;

E, que qu' ieu m' en anes dizen, ; '

Lai mi remanh, e lay m' apays. "

Mas per so m' en suy escharzitz,

•la non creyrai lauzenjador; ■ ■

Qu' anc no "fuy tan lunhalz d' amor

Qu' er non sia sals e gueritz; i •

Plus savis hom de mi mespren, • ,: ' :

Per qu'ieu sai ben a escien ■ ■'■ -; -

Qu' anc íìn' amor hom non trays. • '■'■"■

Mielhs mi fora jazer vestitz

Que despollatz sotz cobertor;

E puesc vos en traire auctor ' '

La nueyt, quant ieu fuy assalhitz;

Totz teìnps n'aurai mon cor dolen; ,'• /

Quar aissi s n' aneron rizen,

Qu' enquer en sospir en pantays.

IV. Rayn. III, 97. Diez, 59.

No sap chantar qui 'I so non di, Ni vers trobar qui 'Is motz non fa, Ni conois de rima, co s va, Si razos non enten en si: Pero mos chans comens aissi; Com plus r auziretz, mais valra. a. a. Nuls hom no s meravilh de mi S' ieu am so que no veirai ja; Quar jîulha res tan raal no m fa

JAUFRE RL'DEL, PRINZ VON BLAYA. 63

Com so qu' anc de mos huelhs no vi ;

Ni no m dis ver, ni no m menti,

Ni no sai si ja so fara. a. a.

Colp de joi me fier que m' auci

Ab poncha d' amor que m sostra

Lo cor, don la crans magrira,

S' en breu merce no '1 pren de mi;

Et anc hom tan gen no mori

Ab tan dous mal, ni non sescha. a. a.

Anc tan suau no m' adormi,

Que mos esperitz no fos la

A la belha, que mon cor a,

On miei voler fan dreg cami:

Mas quant mi reveilh lo mati

Totz mos bos sabers mi desva. a. a,

Peironet, passa riu d' IH,

Que mos cors a heis passara;

E si li platz alberguar m' a,

Per qu' el parlamen sera fì.

Mal me faderon mei pairi,

S' amors m' auci per heis que m' a. a. a.

Bos es lo vers s' ieu no y falhi,

Ni tot so que y es ben esta;

E selh que de mi 1' apenra

Guart si que res no mi cambi;

Que si r auzon en Caerci,

Lo coms de Tolza 1' entenra. a. a.

Bos es lo vers, e faran hi

Quasque motz que hom chantara. a. a.

V. Rayn. III, 101. jDiez, 59.

Lanquan h jorn son lonc en mai,

M' es belhs dous chans d' auzelhs de lonh;

E quan mi sui partit2 de lai,

Remembra m d'un'amor de lonh;

Vau de talan embroncx e chs,

Si que chans, ni flors d' albespis,

No m vaion plus cpi' yverns gelatz.

Be tenc lo senhor per verai,

Que formet est' amor de lonh;

Mas per 'un ben que m' en eschai,

N' ai dos mals, quar tant sui de lonh.

Ai! com fora dreitz pelegris,

Si ja mos fustz, ni mos tapis, ^

Fos pels sieus belhs huelhs remiratz.

5

66 JAUFRE RUDEL, PRINZ VON BLAYA.

Be m parra joi quan li querrai,

Per amor dieu. 1' ostal de lonh;

E s'a lieys platz alberguarai

Pres de íieys, si be m sui de lonh:

Qu' aissi es lo parlamens fis,

Quan drutz lonhdas es tan vezis,

Ab bels digz et ab bels solatz.

Iratz e dolens m' en partrai,

S' ieu non vey sest' amor de lonh:

No m sai quora mais la veyrai,

Quar tan son nostras terras lonh,

E tant y a pas e camis;

E per aisso non sui devis,

Mas tot sia cum a heys platz.

Jamais d' amor no m jauzirai,

Si no m jau d' est' amor de lonh:

Que mielhor ni gensor non sai ',.,

Ves nulha part, ni pres ni lonh;

Tant es sos pretz verais e fis,

Que lai, el reng dels Sarrazis,

Fos ieu per heys chaitius clamalz!

Dieus que fetz tot quan ve ni vai,

E formèt est' araor de lonh,

Mi don poder, pos talen n' ai,

Qu' ieu remir sest' amor de lonh

Verayamen en luec aizis,

Si qûe las cambras, e 'ls jardis,

Mi recemblon novels palatz.

Ver ditz qui m' apella lechai,

E deziran d' amor de lonh:

Que nulhs autres jois tan no m plai,

Cum jauziraen d' amor de lonh.

Mas so qu' ieu vuelh m' es tant ahis. ■ ■

Qu' en aissi m fadet raos pairis

Qu' ieu ames, e no fos amatz.

Mas so qu" ieu vuelh m' es tant ahis,

Totz sia mauditz lo pairis

Que m fadeí, qn' ien non fos amatz.

RAMBAUT III., GRAF VON ORANGE. 67

V. Rambaut III., Graf vo'n Orange.

Diez, 62.

Ce troubadour est l'un des plus anciens parmi ceux dont les ouvrages sont parvenus jusqu'à nous, puisqu'il mourut en 1173. Rayn. P^, 401.

I. Rayii. III, 15. Diez, 63.

Ab nou cor et ab nou talen, Ab nou saber et ab nou sen, Et ab nou belh captenemen, Vuelh un bon nou vers comensar; E qui mos bons nous motz enten, Ben er plus nous a son viven, Qu' om vielhs s' en deu renovelar. Qu'ieu renovelh mon ardimen; Qu' el novelhs volf vielh pessamen, Farai novelh ab ferm parven, Er quant em al novelh temps clar, Qu' els novelh fuelh naysson desen Lo novelh crit, don jois en pren Els auzels qu' intran en amar. Doncs aman mi fan alegrar, Qu' ieu am si qu' om non pot comtar Tan be cum ieu am, ni pensar; Et am la gensor ses conten, Si dieus m' am, e no y met cuiar, Qu' al mielhs d' amar la m saup triar Amors, quan nos ajustet gen. D' amor me dey ieu ben lauzar, Mielhs qu' ad amor guazardonar No puesc, qu' amors m' a, e m ten car, Dat amors, per son chauzimen, Plus qu' amors non pot estujar A sos ops d' amor, ni donar A autrui, don ai cor rizen. Rire deg ieu, si m fatz soven, 'Qu'el cors me ri, neys en durmen; E mi dons ri m tan doussamen Que belh ris m' es de dieu, so m par; E me fai sos ris plus jauzen Que si m rizian quatre cen Angel que m deurian gaug far. Gaug ai ieu tal que mii dolen Serian del mieu gaug manen,

5*

68 RAMBAUT III., GRAF VON ORANGK.

E del mieu gaug tuit mei paren Viurian ab gaug ses raanjar. E qui vol gaug sai 1' an queren, Que ieu ai tot gaug eissamen Ab rai dons qui '1 me pot tost dar. Domna, d' als non ai a parlar Mas de vos, domna. que baizar Vos cug, dorana, quant aug nomnar Vos, domna, que ses veslimen En mon cor, domna, vos esguar, Qu' ades rai ven, domna, estar Voslre bel cors nou avinen. De mon nou vers vuelb totz preguar Qu' el m' anon de novelh cbantar A lieis qu' am senes talan var; Dieus ni' abais' et amors, s' ieu men, Qu' autre ris me sembla plorar, Si m ten ferm en gaug, sos laissar, Mi dons, qu' autre drut non consen. Dieus guart ma doran' e raon joglar, E jamais domna no ra prezen.

II. Rayn. III, 17. D'iez, 63.

Si de trobar agues melhor razo

Que ieu non aí, sapchatz que be m plairia;

Mas, tal cum 1' ai, farai gaya chanso,

Si far la sai tal qu' elha fos grazia

Per ma domna, que no m denha entendre.

E ten mon cor qu' alhors non puesc' atendre;

E piatz mi raais viure desesperatz,

Que si ieu fos per altra doran' amatz.

Viure m' es greu, ni morir no m sap bo.

Que farai doncx? araarai raa enemia"?

Amar la dei, si non fas falhizo,

Qu' amors o vol qui m' a en sa bailia ;

Al sieu voler no me vuelh ieu defendre,

Ni enves lieis de nulha re contendre;

Ans dei ben dir qu' ieu mi tenh per pagatz,

Pus que ieu fas lotas sas voluntatz.

Son voler fas, e quier li 'n guizardo

Que, s' a Jieys platz, desamat no m' aucia, '

0 que m fezes oblidar sa faisso

Que m' es rairalbs, en qualque loc qu' ieu sia.

E pus amors me vol d' amar sorprendre,

Ben deuria a mi dons far aprendre

RAMBAUT III., GRAP VON ORANGE. 69

Com ieii pogues de lieys esser privatz, Pueis m' auria mos mals guiardonatz. Trebails, maltraitz, cuidatz ab pensazo, Ni guerreyars qu' ieu fas, no m' en desvia De vos amar, que m tenetz cn preizo: OíTensio no us fis jorn de ma via, Ni en ferai, com que m' en dega prendre, Ni no m faretz ad autra domna rendre; Çue ab mon cor me sui ben acordatz De ben araar, sia sens o foldatz. E non per so molt me sabria bo Qu' ieu fezes sen; mas, sitot fauc folhia, De tal foldat no vuelli qu'hom m' ochaizo, Quar en amar non sec hom drecha via, Qui gent no sap sen ab foldat despendre; Mas selh qu' o fai se pot ben tant estendre Qu' elh er amicx sivals o drutz claraatz; Si 'n aisso falh, non er a dreit jutjatz. A raon Diable, qui belhs raotz sap entendre, T' en vai, chanso, e si te denh' aprendre, Pueys poirai dir que sui ben cosselhatz De mon cosselh, qu' es d' Aurengua laissatz,

m. Rayn. F, 406. Diez, 64.

A mon vers dirai chanso

Ab leus raotz et ab leu so

Et en riraa vil e plana,

Pois aissi son incolpalz,

Quand fatz avols motz o 'Is fatz,

E dirai so qu' en cossir,

Qui que m n' ara mais, o m n' azir. . . .

Dieus retenc lo cel e 'I tro

A sos obs ses compagno,

Et es paraula certana

C' a mi dons laisset en patz

La seignoria vas totz latz,

Qu' el mons totz li deu servir

E sos volers obezir.

Ja de mort ni de preizo

No m gart dieus, ni gaug no m do,

Si mi dons, que m te ses cana,

No val pro mais c' autra assatz,

Segon qu' eu cre, e sapchatz

Que totz hom que la remir

S' enten en lieis ai partir. ... .

70 UAMBAUT IIÍ., GRAF VON ORANGE.

Domna, ieu vos dei grazir

So qu' ieu sai ben far e dir. ...

IV. Rayn. F, 407. Dîe'z, 63.

Er quan s' erabla '1 fuelh del fraisse

E '1 sim s' entrencon pel som,

Que per la rusca non pueia

La dous' umor de la saba,

E r aiizel son de sisclar mut

Per /reg que cug qu' els destrengua,

Mas'ges per aiso no m remut

Qu' el cor no m tragua fag de drut. . , .

E ja trobaire no s laisse,

Qu' anc pus Adams manget del pom

No val d' un, qui que s' en bruia,

Lo sieus trobar una raba

Contra '1 mieu que m' a encrebut,

Ni crey q' us tan aut s' emprengua,

Qu' ieu ai trobat cossegut

Lo miels d' amor, tant ï' ai quesut.

E qui m' en desmen, tost prengua _

L' ausberc e la lansa e 1' escut,

Qu' ieu r en farai estar vencut.

V. Royn. lll, 19.

Er no sui ges mals et astrucx,

Quan sui ben malastrucx de dreg;

E pus malastres m' a eleg,

Farai vers malastruc e freg;

Si Iruep un malastruc adreg

Que mon malastre mi pesseg.

E pus tos temps sui- malastrucx .

Per un gran malastre que m ve,

Selh que per malastruc no ra te

Dieu prec de raalastre 1' estre,

Que mil malastruc serion ple

Del malastre qu' ieu ai en me.

Er auiatz cum sui malastrucx!

Qu' on meynhs cug de malastr' aver,

leu sui plus malastrucx en ver;

Qu' en malastre m laissei cazer,

E pueis vinc malastre querer

Don aurai malastruc esper.

Dorana. per vos sui malastrucx. ^.

RAMBAUT ill., GRAP VON ORANGIí. 71

(^Liar per malastre m voletz mal;

E íis ben malastruc jornal,

Qu' anc nuills inalastrucs no 'I fetz tal ;

Doncx mos malastres res non val,

Per que d' est malastruc no us cai.

Mas pus ara sui malastrucx,

Mos pels malastrucx mi tolrai,

Aitan de malastre perdrai;

E si 'I malastres no s' en vai,

Malastrucx sia cui no m plai,

Quar tan grans malastres m' eschai.

Mas s' atrobes dos malastrucx

Qu' anesson malastruguamen

Ab me mais malastre queren,

Adoncx for' icu malastrucx gen;

Mas non trueb malastruc valen

Qu' ab mi de malastres prezen.

Et ieu sui aitan malastrucx

Que de malastre port la í]or,

Et ai de malastre 1' honor

Levat, malastre de senhor;

leu cant en malastre ab plor

D' aquest malastruc amador.

Tu est malastrucx de senhor,

Et ieu sui malastrucx d' amor.

VI. Rayn. Lex. Rom. /, 324. Parn. Occ 49. Dîez, 67.

Assatz sai d' amor ben parlar

Ad ops dels autres amadors;

Mas al mieu pro, que m' es plus car,

Non sai ren dire ni comtar,

Qu' a mi non val bes ni lauzors

Ni los mals dilz ni motz avars;

Mas ar sui vas amor aitaus,

Fis e bos e francs et liaus.

Per qu' ensenharai ad amar

Los autres bos domneiadors,

E, si 'n crezon mon ensenhar,

Far lor ai d' amor conquistar

Tot aitan quan volran de cors;

E, si' ogan pendut o ars

Qui no m' en creira, quar bon laus

N' auran selhs qu' en tenran las claus.

Si voletz domnas gazanhar,

Quan querretz que us fassan honors,

72 RAMBAUT III,, GRAF VON ORANGB.

Si us faii avol respos avar,

Vos las prenetz a menassar;

E, si vos fan respos peiors,

Dalz lor del ponh per mieg las nars;

E si son bravas, siatz braus:

Ab graii mal, n' auretz gran repaus.

Enquaras vos vuelh mais mostrar

Ab que conquerretz las melhors:

Ab mals ditz et ab lag cantar

Que fassatz tuyt, et ab vanar,

E que honretz las sordeiors,

Per lor anctas las levetz pars,

E que gardetz vostres ostaus

Que non semblon gleisas ni naus.

Ab aisso n'auretz pro, so m par;

Mas ieu m tenrai d' autras colors,

Per so quar no m' a grat d' amar,

Que jamais no m vueih castiar V ;

Que s' eron totas mas serors ;

Per 80 lor serai fis e cars,

Humils e simples e leiaus,

Dous, amoros, fis e coraus.

Mas d' aisso us sapchatz ben gardar,

Que so qu'ieu farai er folhors;

Non fassatz ver, que ncscis par;

Mas so qu' ieu ensenh tenetz car,

Si non voletz sofrir dolors,

Ab penas et ab loncs plorars;

Qu' aissi lor for' envers e maus,

Si mais m' agrades lor ostaus.

Mas per so m pocs segur gabar

Qu' eu, et es me gran deshonors,

Non am re ni sai qu' es encar.

Mas mon anel am que m ten clar,

Quar fon al det ar son trop sors;

Lengua, no mais: que trop parlars

Fai pieg que peccalz criminaus:

Per qu' ieu m tenrai mon cor enclaus.

Mas be '1 sabra, mos Belhs Jocglars,

Qu' ilh val tant, e m' es tan coraus,

Que ja de Ueys no m venra maus. ^

E mon vers tenra, qu' era '1 paus

A Rodes, don son naturaus.

nAMBAUT III., GRAF VON ORANGE. 73

VII. Rayn. IF, 3. Parn. Occit. 52.

Pcire Rogiers, a trassaillir

M' er per vos los ditz e 'ls covens

Qu' ieu ai a mi dons, lotz dolens

De chantar, que m cugei sofrir;

E pus sai etz a ini vengutz,

Chantarai, si m n' ai estat mutz,

Que non vuelh remaner cofes.

Mout vos dci lauzar e grazir,

Quar anc vos venc cor ni talens

De saber mos capteneraens:

E vuelh que m sapchatz alques dir;

E ja r avers no m sia escutz,

S' ieu suy avois ni recrezutz,

Que pel ver non passetz ades.

Quar qui per aver vol raentir,

Aquelh lauzars es blasmamens,

E torn en mals ensenhamens,

E s fai als autres escarnir;

Qu' en digz non es bos pretz saubutz,

Mas als fagz es reconogutz,

E pels fagz ven lo dir apres.

Per me voletz mon nom auzir,

Quals suy o drulz ; er clau las dens,

8u' ades pueia mos pessamens n plus de prion m' o cossir. E dic vos ben qu ieu no sui drutz, Tot per so quar no sui volgutz; Mas ben am, sol mi dons m' ames ! Peire Rogiers, cum puesc sufrir Qu' ades am aissi solamens? Meravil rae si viu de vens; Tort ai, si m fai rai dons murir. S' ieu muer per lieys, farai vertutz; Per qu' ieu cre que, si fos perdutz, Dreg agra que plus m' azires. Ara '1 ven en cor que m' azir, Mas ja fo, qu' er autres sos sens, Qu' aitals es sos capteneraens; Per qu' ieu lo y dei los temps grazir, Sol pel ben que m n' es escazutz. Ja no m' en vengues mais salutz, Li dei tos temps estar als pes. Si m volgues soi tan consentir

74 RAMBAUT HI., GRAF VON ORA.NOE.

Qu'ieu tos terops fos sos entendens,

Ab bels digz n' estera jauzens,

E fera m senes fag jauzir;

E deuria n' esser cregutz,

Qu' ieu non quier tan que m fos crezutz

Mas d' un bon respieg don visques.

Bon Respieg, d' aut bas son cazutz;

E si no m recep sa vertutz,

Per cosselh li do (|ue m pendes. , ' ; .

VIII. Ein Gedicl)t mit einem Commentar oder einer Auslegung in Prosa. Dergleichen \vurde von den.Trou- Ladours nur selten hinzugefiigt. Unser Dichter \vill diese Galtung erfunden haben, \vorin er \vahrschein- lich nur \venig Nachahmer fand, da kein einziges ande- res Gedicht der Art bis auf uns gekommen ist. Royn. II, 248. P. O. 51. Diez (Poesie der Troubodours), 119.

Escotatz, mas no sai que s' es, ,,^

Senhor, so que vuelh comensar; ■ \ _ .,•

Vers, Estribot, ni Sirventes . • a.

Non es, ni nom no '1 sai trobar,

Ni ges no sai col me fezes,

S' aital no 'i podi' acabar. Que ja hom mais no vis fach aital per home ni per femna en est segle, ni en 1' autre qu' es passatz. ,

Sitot m' 0 tenetz a fades, ■'.

Per tan no m poiria laissar ' '

Que ieu mon lalan non disses;

No m' en poiria hom castiar:

Tot quant es no pres un poges,

Mas so qu' ades vei et esguar. E dir vos ai per que; quar s' ieu vos o avia mogut, e no us o trazia a cap, tenriatz m' en pier folh; quar mais amaria VI deniers en mon punh que miih soltz al cel.

.la no m deman ren far que m pes

Mos amicx, aquo 'I vuelh preguar.

S' als ops no m vol valer manes,

Pus m' 0 profer; al lonc tarzar,

Pus leu que selh que m' a conques,

No m pot nulh autre gualiar.

Tot aisso dic per una dona que m fai languir ab . belhas paraulas et ab loncx respiegz, no sai per quer pot rai bon esser, senhors?

RAMBAUT III., GRAF VON ÔRANGE. 7o

Que ben a passat quatre raes,

Oc, e mais de mil ans so m par,

Que m' a autreiat e promes

Que m dara so que pus m' es car.

Domna, pus mon cor tenetz pres,

Adoussatz me ab dous I' amar. Uieus ajuda, in nomine patris et (ìlii et spiritùs sanctj, aiso que sera, dona!

Qu' ieu sui per vos guais, d' ira ples,

Iratz, jauzens mi faitz trobar:

E sui m' en partitz de tals tres

Qu' el mon non a, mas vos, lur par;

E sui folhs chantaires corles,

Tals qu' om m' en apela joglar. Dona, far ne podetz a vostra guiza, quo fetz N' Aima de r espatla , que 1' estuget lai on li plac. E no sai qu' ieu ra' anes al re contan, qu' a gensor mort no posc morir, si muer per dezirers de vos.

Er fenisc mon no sai que s' es,

Qu' aissi r ai volgut batejar:

Pus mais d' aital non auzi ges,

Be 'I dey en aissi apellar:

E chan lo, quan I' aura apres,

Qui que s' en vuelha azautar. Vai, Ses Nom; e qui t demanda qui t' a fag, digas 11 d'EN Rainbaut, que sab ben far tota fazenda, quan se vol.

IX. Rayn. F, 408. Diez, 68.

Als durs, crus, cozens lauzengiers Enuios, vilans, raals parliers Dirai un vers que m' ai pensat Que ja d' als no i aura parlat; C' a pauc lo cors no m' esclata, Per so qu' ieu ai vist e proat De lor mals serva barata. E dirai vos de lurs raestiers Si cum cel qu' en es costumiers D' auzir e de sofrir lur glat; Si m peza, mas non er laissat Qu' ieu de mal dir no 'is combata, E ja del plus no m sapchon grat 'Car mos cors totz non los mata. Lauzenjador fan encombriers AIs cortes et als dreituriers

76 RAMBAUT III., GRAF VON ORANGE.

Et a cellas qu' an cor auzat ....

Son vergoingnos d' avol barat, ,

Aissi son de fera escata. ' '

Per que i faill totz bos cavaliers

Qu' els cre, c' us no 1' es plazentiers

Mas per qu' en traga miels son at,

Qu' els penson ist malaurat

Mas d' als no val una rata

De qui '1 fara sa voluntat,

Si no 'i ditz lauzenga plata.

Qu' els plus pros e 'ls plus galaubiers

Vei de lauzengiers presenliers

E pes mi d' ouie qu' o amat,

Com pot far amador irat;

Mas ges, qui qu' en crit ni 'n glata,

Non amon tut sil qu' an baisat,

So sap mi dons NA Lobata.

Tal cug esser cortes entiers

Q' es vilans dels quatre ladriers

Et a 'I cor dins mal enseignat,

Plus que feutres sembla sendat,

Ni cuers vielhs bon' escarlata,

No sabon mas que s van trobat

E quecx, quo s pot, calafata. . . .

D' aqucst vers empli tos paniers,

E porta m tot ton col cargal^

A 'N Giraud, de cui ai peccat,

A Perpignan, part Laucata. . . .

Ben chant, qui qne s' en debata,

De lauzengiers qu' an joi baissat

Del suc enlro la sabata.

X. Car íìouz e feinz delbcdresc. Rayn. V, 407. /?/Ví;, 68.

El temps qn' cl gris pres del sivre

Canta el mur jos lo caire

Que s compassa e s' escaira. ...

Car jois e giens ses fuec gresesc ....

Que greu er qu' en leis conderga *

Fis jois, ses flama gresesca. ...

Malvestatz roill et usa

Et enclau joven e serca, • ,

Per qu' ira e jois entrebesca. ...

Que non tem correg ni verga

Lo fuecs que coraprcn ses esca.

RAMBAUT 11!.. GRAF VON ORANGE. 77

XI. Rayn. F, m.

Non chant per auzel, ni per flor,

Ni per neu, ni per gelada, Ni neis per freich, ni per calor, . Ni per reverclir de prada; Ni per nuill aulre esbaudimen

Non ciian ni non fui chantaire, Mas per mi dons en cui m' enten,

Car es del mon la bellaire. Ar sui partitz de la peior

C'anc fos vista ni trobada; Et am del mon la beilazor

Domna e la plus prezada, E farai ho, al mieu viven,

Que d' al res non sui amaire, Car ieu cre qu' ill a bon talen

Ves mi, segon mon vezaire. Ben aurai, domna, grand honor

Si ja de vos m' es julgada Honransa, que sotz cobertor

Vos tenga nud' enbrassada, Car vos valetz las meillors cen,

Que non sui sobregabaire, Sol del pretz ai mon cor gauzen

PIus que s' era emperaire. ... Sobre totz aurai gran valor,

S' aitals camisa m' es dada Cum Yseus det a I' amador

Que mais non era portada; Tristan mout prezet gent presen;

D' aital sui eu enquistaire; Si 'I me dona cill cui ra' enten,

No us port enveia, bels fraire.

XII. Rayn. F, 404. Ben sai qu' a selhs seria fer

Que m blasmon quar tan soven chan, Si lur costavon mei cantar;

Mielhs m' estai

Pos leis plai

Que m ten jai, Qu' ieu non chan ni ja per aver, Qu' ieu n' enten en autre plazer. , . . Si ben en amar Heys m' esmer, Qu' ieu sai que si pel raon s' espan

iO RAMBAIT IH., GRAF VON ORANGE,

Qu'autras m' en faran fraiturar,

Don m' esglay.

Qu' en faray?"

Cobraray Doncs nion cor ab jauzen ver? Oc, si m' avia lo poder. Mas tos temps fo e tos temps er Que grans amors no te guaran ; Grans meravelhas son d' amar.

Qu' en dirai,

S' amors chai

Quar va 'n bai? Ailas! ja no m' o lais vezer Selh dieu que m n' a dat jauzen ser. . . .

XIII. Rayn. V, 405. Aras no siscla ni canta Rossinhols, Ni crida l' auriols En vergier ni dins la forest, Ni par la flor gruegua ni blava. . . . Qu' a pauc lo cor no ra' avanta, Qu' esquirols Non es ni cabirols Tan leus cum ieu sui . . . . Don guais e trenchans Serai tot l' ans, Pus ma dona vol mos chans. E neis noqua m n' espavanta Lor estols Dels fals, fols, trics e mols Lauzengiers cui dieus tempest, Si m pren mi dons e m' entrava Per mais de mil ans Tot als sieus comans Qu' en als non ai cor que m' eslans. .

XIV. Rayn. V, 407, Dona, si m' auzcs rancurar, De vos ploran mi clamera. Mas no vos deg encolpar; Qu'ieu sai ben que tan valetz Que tot quant faitz ni dizetz Es bon, sitot a me tira; Mas dieu que no faiU en re, Prega lo hom de son be. . . .

RAMBAUT ril., CRAF VON ORANGE.

XV. Bayn. F, 410. En aital rimeta prima M' agradon leu mot e prim Bastit ses regl' e ses ligna. . . . Mas eu no m part del dreg fil; Car mos talans no m roilla Qu' en joi no s ferm que s roiU. . . , Qu' asatz m' a saubut d' escrima Ni tan can vas mi s' escrim, Mas non a d'Aix tro a Signa Sa par defor ni dinz vil.

XVI. Rayn. A", 411.

Era m' es belh

Que, de novelh,

Fassa parer > De mon saber, Tot pian, als prims sobresabens

Qui van conhdan

Qu' ab sen d' enfan Dic e fatz mos captenemens;

E sec mon cor

E 'n mostri for Tot aisso don ilh m' es cossens. . . .

XVII. Eayrn. -T, 414.

Un vers farai de tal mena On vuelh que mos sens paresca, Mas tant ai rica entendensa Que tost n' estauc en bistensa Que no poc anc complir mon gaug, Ans tem q' un sol jorn viva, . Tant es mos dezirs dei fag lonli. Qu' ins e mon cor me semena Us voler, e crey que y cresca D' araor que y met tal creyssensa Que d' als non ai sovinensa, Ni res qu'ieu aya no m fa gaug; Ans lays e mos cors esquiva Autre joy que non a lay sonh. Pero si 'n suefr' ieu gran pena Qu' ins e mon cor sal e tresca, Qu'anc hom per belha parvensa Non trays tan greu penedensa,

aO RAMBAUT III., GRAF VON ORANGE.

Mas non ai per qu' ieu n' aya gaug

Quar us volers m' en abr